Mundus Vol I - Books 1 to 7

ATHANASII KIRCHERI
E Soc. Jesu

MUNDUS SUBTERRANEUS,

in XII Libros digestus;

QUO

Divinum Subterrestris Mundi Opificium, mira Ergasteriorum Naturae in eo distributio, verbo πανδεμόρφον Protei Regnum,

Universæ denique Naturæ majestas & divitiæ summa rerum varietate exponuntur, Abditorum effectuum Causæ acri indagine inquisitæ demonstrantur, cognita per Artis & Naturæ conjugium ad Humanæ vitæ necessarium usum vario Experimentorum apparatu, necnon novo modo & ratione applicantur.

AD
ALEXANDRUM VII.
PONT. OPT. MAX.

EDITIO TERTIA,
Ad fidem scripti exemplaris recognita, & prioribus emendatior: tum ab Auctore Romæ submissis variis Observationibus novisque Figuris auctior.

TOMUS I.

AMSTELODAMI,
Apud Joannem Janssonium à Waesberge & Filios,
Anno 
CLDCLXXVIII. Cum Privilegiis.

LATIN transcription

IONANES PAULUS OLIVA

SOCIETATIS JESU,

VICARIUS GENARLIS.

Cum Duodecim Libros de Mundo Subterraneo P ATHANASII KIRCHERI nostrae Societatis Sacerdotis, tres eiusdem Societatis Theologi recognoverint, et in lucem edi posse probaverint, potestatem facimus, ut typis mandetur, si iis ad quos pertinet, ita videbitur; cuius rei gratia has literas manu nostra subscriptas, nostroque Sigillo munita damus, Romae 19 Aprilis 1662.

JOH. PAULUS OLIVA.

Imprimatur, si videbitur Reverendiss. Patr. Mag. Sac. Palat. Apost.

OTTAVIANUS PATRACENSIS Episc. Vicegerens.

Imprimatur, F. RAYMUNDUS CAPISUCCUS, Mag. S. Pal. Apost.

LATIN transcription

ALEXANDRO VII.

PONTIFICI MAXIMO,

ATHANASIUS KIRCHERUS

SOC. JESU

FELICITATEM.

BEATISSIME PATER,

Dum Tu in publica Mundi luce, Romanae Urbis Maiestati et Sanctitati auguste studes: dum beneficentissimae DEI Matris, Sancti Tor Thomae de Villanova Antistitis Templa domi et foris magnificentissima aedilitate, qua exornas, qua condis a fundamentis; dum nova et felici aeternitatis albo inscripta piorum nomina, ea qua unicus in terris polles prima supremaque post DEUM authoritate rite aris admoves, tabulisque sacris inscribis: bene de Romana, optime de Coelesti Urbe mereri pergis, ea quam in Te laeti suspicimus, excelsitate ac soliditate sapientiae ac Eccelesiasticae disciplinae legibus exemplisque firmatae: nec annum ullum sinis effluere quin quin eum heroico quopiam opere memoriae commendes velut elogio actuoso. Ego vero interea in inferiores partes Terrae iter adorno: illic etiam Apostolici Tui regni partem aliquam reperturus in loco, ubi felices animae velut in exilio claves Tuas expectant quibus Ecclesiae thesauros eis aperias et tanquam viaticum ad patriam citius adeundam suppedites. Ut autem in subterranea disclusi a nobis et reconditioris Mundi adyta mihi pedem intrepide liceat introferre; ad introductiones quas meditor propitio Tuo sidere mihi est opus: ad cuius lucem possim tenebras illas describere luculenter ne tenebrae conculcent me in labyrintho inferioris Mundi errantem et laborantem, id est, maius dolium versantem quam aliquando ingressus fuerit versaritque Diogenes. Enimvero cum olim in arcanum templi penetrale, seu adytum nemini aditus nisi Sacerdoti patuerit, Tr summum Sacerdotem pro duce habeo cuius auspicis ingrediar templum illud quod sub hoc templo quod nos incolimus, veluti tenebricosam admirabilitatis suae, ac negotiorum absconditorum Basilicam condidit atque in illa posuit augustas tenebras nebras latibulum suum DEUS. Ad hunc mihi penetrare paranti adesto beatissima TUA luce ut meas has tenebras collocem in bono lumine vultus TUI. Rimabor ego terrae viscera et ostia tenebrosa videbo ut ex illis introspectis thesauros lucis erudiam Templa sub templis et in Germania vidisti olim et in Vaticano TUO nune vides: Ita veluti sub Mundo mundus (ut DEI templum) latet habetque non pauca mysteria vel uti minerales ut vocant, auri latentis venas. Inde mihi eruendum est exile tributum ingeni quod Ingenio illi TUO ac Sapientiae tam varie opulentae pendam uti tesseram obligationis qua me quoque adstringis, dum minimam Societatem JESU amas ut Pater. Erit vero id solatium reditionis meae cum e terrae profundis redux inveniam Vaticanum PETRI forum, TUO amphitheatro succinctum eiusdem Cathedram in templi capite conspicuam; et alia hisce plura Dignare itaque BEATISSIME PATER, en oculo sideris TUI obscurum hoc munus; aperi manum TUAM ut Librum accipias ac libri Authorem impleas benedictione et qui decretam TIBI a S. P. Q. R. statuam non admisisti, hoc etiam ipso ipso aeternis immortalis Capitoli honoribus longe dignissimus admitte primas has Mundi Subterranei sive tenebras sive umbras; ut in illis Beatissima tum Sapientiae, tum utilis ad omnia Pietatis TUAE; imago magis resplendeat tenebras que meas faciat erudita luce splendescere.

PRAEFATIO

IN

MUNDUM

SUBTERRANEUM.

CAPUT I.

De occasione huius Operis et Authoris Itineribus.

Ita est Lector Benevole. Organum hoc optimo iure huius Operis argumentum, quod Mundi Subterranei nomine inscripsimus dici potest. Organum vere harmonicum in numero pondere mensura Triunius providentissimi Numinis opificio ita dispositum adaptatumque, ut quamvis in intimis Terrae latibulis occultisque recessibus operationis instrumenta recondita habeat; Tales tamen per subterrestres confertos immensae multitudinis tubos et fistulas edit sonorum modulos tantam vocum diversissimarum varietatem ut nil in sublunaris Mundi ambitu obvium sit quod sympathica quadam harmonia, non suo numero, non suo pondere, non deniquc sua mensura imbuatur. Duodecim vero Libris veluti totidem instructum registris organum hoc complectimur queis universa Naturae Maiestas et divitiae, summa rerum varietate explicantur, quod et expositurus audax sane, in solens et Herculeo pectori forsan impar facinus committere videri possim dum multo sublimiori me carpento quam quo olim Proserpinam a Plutone raptam Mythologi ferunt in abdita incognitaque subterranei Mundi regna, in intima Geocosmicae Monarchiae penetralia abditosque recessus itinere nullis quod sciam, hucusque non dicam attentato tritoque vestigiis sed ne humanae quidem mentis conceptu penetrato intromittere inconlultius tento. At nil moror; Audeo, audeo inquam ingredi et aggredi iter non tam mea voluntate susceptum, quam nescio quo Divini Numinis impulsu persuasum nec non Illustrium virorum precibus extortum.

Novi non defuisse hoc illuminati seculi decursu viros Geographici studii cultu illustres, qui ad externam Geocosmi faciem egregio sane conatu nec minori cum laude nominisque immortalitate explicandam summis expensis impigre desudarint, qui tamen, quod unice deesse videbatur ad internam Telluris Oeconomiam atque abdita latentis Naturae sacramenta non dicam penetrarit sed vel mente pertigerit inventus est nemo. Hinc factum est, ut vel maxime mentis oculos reflexerim ad admirandum Geocosmi interiori Organum eiusque structuram hucusque sive ob inaccessa Naturae latibula ne glectam sive op ineluctabiles in ea penetranda difficultates passim despectam. Conceperam iam dudum argumentum hoc uti rarum, insolens et praestantissimum ita quoque in quo omnis humani ingenii industria desudaret, dignissimum. Multa fateor legeram apud plerosque Historiae Naturalis scriptores de abditis Natura subterraneae miraculis, quae tamen proprii ex perimenti defectu non tam rite et sincere explorata quam simplici relatione cui multum fidi non posset recensita credebam αὐτοψίαν singulorum requirebam hanc unicam ad concepti moliminis executionem veluti pernecessariam efflagitabam.

Isthoc ingenti cogitationum aestu exagitatus, accidit ut eodem tempore Superiorum iussu iter in Siciliam et Melitam in Exellmi Principis Friderici Landgravi Hassiae, modo Cardinalis dignissimi; cui a confessionibus eram, comitatu susciperem, hane occasionem veluti a Divina Numinis providentia mihi subministratam nec non moliminibus meis tandem in executionem deducendis mire peropportunam interpretabar. Nec spes me fetellit. Siciliam ingressus, istiusmodi quod tot iam votis exoptaram, Natur sub mira rerum varietate se explicantis theatrum assecutus sum dum quicquid in toto Geocosmo mirum rarum, insolitum atque admiratione dignum occurrit in hoc veluti in epitome quadam sagacis Naturae industria contractum coperi. Ingenti itaque singulorum explorandorum accensus desiderio insigni triremium Melitensium commodo supramemorato Hassiae Landgravio tunc temporis Archithalasso, conatus meos pro eo quo in me meaque studia ferebatur affectu ardenter promovente institutum meum prosecutus sum et ante omnia quod maxime desideraram, Aetnam, omnium prodigiosorum in universa Sicilia sese exerentium effectuum fontem conscendi ut admiranda quae de eo omnium seculorum Historici scripserant proprio experimento κατ' αὐτόψιαν comperirem; Deinde tolias sive Hephaestias Insulas et prae caeteris Strongylum, et quem Vulcanum vocant, Fretum quoque Mamertinum ob incredibiles aestuum reciprocationes non minus periculosum, quam naufragiis infame triduano scrutinio, summo studio exploravi; praterea famosae Scyllae Charybdisque miros motus ebullitionum que vicissitudines singulorumque symptomatum rationes, tanquam instituto meo oppido consentaneas, ingenti mentis aestu, aeestu Scyllaeo forsan non minori discussi. Quaecunque vero sinupena in singulis occurrebant palimpsesto commissa domum redux exacta rationis trutina ponderatas expendi quae et Lector in huius Operis decursu ad suscepti operis comprobationem opportunis locis fusissime descripta reperiet.

Hisce omnibus rite observatis, placuit Divinae bonitati, aliud mihi aperire theatrum, et formidabile ac prorsus funestis tragicisque casibus refertum, non utique alio fine, quantum ex mea parte, nisi ut visa ineffabili irati Numinis in Narura operantis potentia, argumentum meum, non iis tantum, quae curiosioris animi pruritum demulcerent, sed quae timorem DEI et occultas iudiciorum abyssos intimis pectoris medullis insererent copiosa segete amplificarem: dum enim expeditis terra marique observationibus Romam rediturus opportunam itineris auspicandi occasionem opperirer, nescio sane qua providentia factum sit ut tanto tempore Messanae contra voluntatem meam detentus, in tanta atque adeo multiplici discedendi opportunitate, omnis nihilominus opportunitatis inops, semper restiterim. Et quemadmodum occultas Divinae providentiae semitas quibus mortales improvidos, plusquam paterna cura et sollicitudine, ducit, satis mirari non possumus, ita quoque eas, utpote ab humani ingenii limitibus remotissimas investigare minime concessum est; Veritatis tamen lumen tum primum nobis oboritur ubi nos ex variis eventuum casibus e variis rerum discriminibus erepto, ad eius immensam bonitatem pietatemque qua unice fulcimur internis mentis oculis converterimus quod et ex dicta mea in Messanensi portu mora luculenter patuit; certe apparebat DEUM OPT. MAX. non solum secutorum ac iam iam impendentium malorum me testem oculatum sed et ad nominis sui gloriam meae que probationem fidei, earundem quadantenus participem feri voluisse ut nimirum cas calamitates quas omnibus retro seculis nec Asia, cum duodecim eius primariae urbes olim conciderunt nec Italia unquam accidisse legit maiores; cum nimirum exiguo temporis spatio tota, pene citerioris Calabriae portio in vastitatem abiit, non solum scriptis meis narrare, sed et de periculis, et imminentis mortis angustiis, eorum, qui in simili statu constituuntur, proprio experimento indicare possem. Itaque res ita sese habuit.

LATIN transcription

CAPUT II.

De horrendis Terrae motibus , Anno 1638. in Calabria exortis, quibus quatuordecim dierum spatio Auctor magno vitae suae periculo praesens, ejus occasione magna Naturae arcana didicit.

Ego itaque Annno 1638 una cum duobus Religiosis tertii Ordinis S. Francisci, aliisque duobus saecularibus conducta cymba, 24 die Martii Messana solventes, eo ipso die Pelorum Siciliae promontorium attigimus, ubi triduum sustinentes, cum nullo non calamitatis genere confliximus adeo omnes loci, aerisque iniuriae in nos conspirasse videbantur; erant autem haee omnia futurae tragoediae quaedam veluti proscenia; semel atque iterum discessum tentavimus, sed frustra, semper in eundem locum repulsi, cum invito mari tum occulta DEI manu ut postea patuit nos remorante reversi fuimus; quod nisi factum esset, omnes nos in S. Euphemia, quo properabamus et ubi negotiorum causa aliquantisper subsistere cogitabamus mansisset sepulchrum unde ex hac mirabili Divinae providentiae dispositione didicimus, quam saepe homo nesciat, quid petat? et quam vanae et caducae hominum nisi Divinae voluntati submittantur fulcianturque, sint dispositiones. Illucescente itaque die Sabbathi palmarum quae erat 27 Martii nos diuturniores motae pertaesi violentam quasi profectionem occepimus. Mare eo ipso die praeter solitum aestuabat et ingentes circa Scyllae potissimum locum tot naufragiis infamen, vortices turbinato descensu agebat, ita ut non nobis tantum, sed et plerisque nautis res insolita horrorem incuteret. Contrario itaque nobis maris aestu phaselum versus Tyndaridas seu Mylas direximus, ut inde proruente Euronoto, breviori et rectiori transitu per Sinum Cuiacium ad littora Calabriae propelleremur; at ubi punctum illud maris quod Liparas inter, Mylas et Promontorium Vaticanum ferme medium est, attigimus; Ego Aetnam et Strongylum diligentius intuitus, cos ingentes fumorum globos, montium adinstar, praeter solitum eructare notabam, quibus longe lateque diffusis, non Lipararum tantum, sed et Siciliae quoque aspectus ex oculis penitus tollebatur: augebant horrorem subterranei quidam veluti mugitus, quos percipiebamus, et fragores cum odore sulphureo, qui nescio quid fatale et funestum insusurrantes in totius Calabriae et Siciliae exitium, quod parabant, unanimi consensu conspirasse videbantur. Ego huiuimodi impendentium calamitatum prodromis exterritus nautas omnibus, quibus poteram, modis precibusque sollicitabam, ut relicta ora Liparitana, Promontorium Vaticanum recta peterent, addens in magno nos discrimine versari, ne maris aestu abrepti, iter pararemus irremeabile: Nam Strongylo cum essemus vicini, eum tamen utpote fumo obvelatum non cernebamus, fragores solum cum odore sulphureo graveolente, quem exhalabat, sensimus: praeterea mare ipsum fervere, et in aquae bullientis morem agitari, coelo praesertim silente et serenitate claro, aliasque huiusmodi insolitas alterationes subire omnes mirabamur: qui tempore pluviae lacum unquam vidit, innumeris bullulis ferventem, is de maris bullientis fervore, hoc ipso tempore iudicium formare poterit. Porro cum iam capiti Vaticano appropinquassemus, durantibus adhue iisdem maris symptomatis, ego futuras calamitates quasi praesentiscens, ex inassueta mentis angustia animum meum constringente, palam sociis meis ingentem mox terraemotum secuturum praedixi, imo valde me vereri, ne totus hic pendentium scopulorum tractus prostratus corrueret, ac proinde ei non nimium appropinquaremus: augurium probavit eventus, post duas enim circiter horas magnam huius Promontorii partem una cum vicinis habitationibus concidisse audivimus.

Interim iter nostrum prosecuti Tropaeum incolumes omnes et summo gaudio tandem appulimus, ignari iis periculis, quae paulo ante in fervido mari vix evaseramus, modo primum nos infestandos etsi morti vicinos nos esse, coelo praesertim scereno, et sine nube ullane quidem suspicari poteramus. Verum enim vero vix Collegii nostri limina subieram. cum ecce subterraneum eumque formidabilem adinstar curruum summa velocitate agitatorum sonum et strepitum, adeo vehemens et mens et horribilis terrae motus excepit, ut Collegium una cum oppido subiectoque monte veluti in bilance librari viderentur; Terra adeo vehementi motu subsultabat, ut ego pedibus amplius consistere non valens, subito in terram illisus prono vultu prosternerer, ca qu ante mecum animo praesentiscente volveram ipso facto incurrens, animam DEO incessanter, desperata iam vita commendabam. O quam in hoc angustiae puncto omnia Mundi gaudia desipiebant: quam uno ictu oculi omnis honor, dignitas imperium sapientia nil aliud uisi fumus bulla stipula a vento rapta esse videbantur, dum in porta aeternitatis stans, animam corporeis solutam vinculis ad incorruptibilis vitae usuram capessendam transmittere pararem; quod sane ipso momento contigisset, nisi DEO OPT. MAX me singulari gratia sua a ruina murorum praeservatum, ad duriora pro Nominis sui honore et gloria sustinenda destinare visum esse. In hac mentis lucta ingentem formidinem cum tegularum cadentium fragores tum fatiscentium murorum crepitus incutiebant dum quo fugerem aut qua ex parte me servare possem, ruinam iamiam ex omni parte muris minitantibus, dispicere non possem. Resumpto tamen animo evasi, ita tamen attonitus, ut cum redditus mihi essem, sine pileo et pallio me reperirem, quibus tamen recuperatis, sine mora urbem fugiens, ad cymbam nostram me contuli, hac eadem mentis consternatione, tum Patres nostri, tum quotquot me concomitabantur, laborarunt, dum unusquisque de salute sua sollicitus, ut poterat, vitae fuga, veluti muti atque omni vocis usu destituti consulere satageret.

Postero die, quae erat Dominica palmarum, iter nostrum prosecuti, mari fervente et mirum in modum tumido Rochettam pervenimus, ad descensione facta, febris Terrae recrudenscens, ita ingenti eam concussit paraxysino, ut cymba ob ingens periculum, quod ex intolerabili Telluris rabie nobis imminebat, repetenda foret. Erat ibidem domus vicina peregrinis hospitibus recipiendis, apta, in quam nos nonnihil quietis capiendae gratia recepimus: at recrudescente Terrae tremore; ego ingentis ruinae nobis imminentis praesagus, aperte dixi qui vitam in tuto collocare desiderat, is mecum littus repetat, ac proinde hisce commoti verbis comites continuo relicta domo me secuti sunt. Vix ad dimidium horae nobis in littore eom morari concessum fuit, cum ecce denuo Terra solito maiori ferocia saeviens, et complura ex circumsitis locis, et hospitium, quod paulo ante deserueramus, vehementi insultu concutiens, non nili lapidum calcisque acervo post se relicto prostravit; gratias proinde quas potuimus maximas Divinae Maiestati egimus, quae nos a tam imminenti periculo per occultos instinctus eripuerat.

Locum itaque in quo a tanta terrae excandescentia tutos securosque nos conservaremus, dum quaerimus ulterius progressi, Lopizium, medium Tropaeam inter, et S. Euphemiam Castellum pertigimus, ubi favorem ventorum, quo sinum transfretare possemus, operientes, ab una parte mare vorticibus exaestuans; ab altera parte ingens castellorum pagorumque strages, quo nos verteremus nescii, incredibilem metum incutiebant. Hisce calamitatibus dum iactamur, ego curiosius intuitus Stongylum 60 fere milliarium intercapedine dissitum, illum insolito modo furere notavi, totus enim ignibus oppletus videbatur tanta copia, ut montes flammeos eructare videretur, spectaculum visu horrendum, et animo quantumvis intrepido formidandum. Interea sonus quidam adinstar tonitrui, verum ob remotam, qua oriebatur, distantiam, paulo obtusior percipiebatur, qui tamen semper maius maiusque in subterraneis cuniculis incrementum sumebat, donec locum subterraneum, cui insistebamus teneret; ubi tanto fremitu et indignatione concussit terram, ut pedibus amplius consistere impotes, arrepto, quo quisque poterat, obvio virgulto aut frutice maritimo, ne membra nimia concussatione luxarentur, sustinere se cogeretur.

Contigit hac eadem hora res aeterna et immortali memoria digna, subversio videlicet celeberrimi oppidi quod, Euphemiam dicunt: Erat hoc in extrema sinus ora situm sub Equitum Melitensium iurisdictione. Cum itaque ad Lopicium, ex vehementi Terrae subsultatione, veluti exanimes in terra prostrati tandem subsidente Naturae paraxysmo, oculis in circumiacentia loca coniectis, ingenti nebula, paulo ante memoratum oppidum circumdatum vidissemus, res sane post meridiem hora tertia praaesettim coelo sereno mira et insolita nobis videbatur; dissipata vero paulatim nebula oppidum quaesivimus, sed non invenimus, mirum dictulacu putidissimo in eius locum enato. Quaesivimus homines, qui de insolito rei eventu, nonnihil certi nobis enarrare possent, sed formidabilis casus tantaeque stragis nuncium non reperimus. Nautae ad hoc spectaculum veluti attoniti, et incredibili formidine perculsi, proiectis remis tundentes pectora Divinam implorabant Misericordiam, propediem non nisi eandem sortem, aut ultimi Iudicii diem exspectaturi. Confortati tandem ac poenitentiae sacramento expiati Deo duce inter tumentes maris fluctus littus oppositum tenuerunt ubi exscensione facta denuo homines quaesivimus sed praeter puerum in littore sedentem veluti supore attonitum, inventus est nemo; hic interrogatus a nobis, quidnam S. Euphemiae contigisset? sed muto locuti nihil extorsimus, metus enim vehemens et formidabilis eventus linguam animumque ita consternarat, ut nec verbis commiseratione plenis, nec ullo charitatis officio eius animum devincire nobis possemus; cibum oblatum omnem penitus nimio dolore et moerore oppressus aversabatur, digitis solum extensis Sanct-Euphemianam catastrophen innuere videbatur. Consolationis itaque omnis expers, vultuque subtristi et capta mente homini simiilis a nobis recedens in proximam sele sylvam proripuit, nunquam amplius visus.

Nos itineri insistentes Nicastrum, Amanteam, Paulam, Belvederium transeuntes, nil aliud 200 millia passuum, nisi cadavera urbium, castellorum strages horrendas reperimus, hominibus per apertos campos palantibus, et prae timore veluti exarescentibus; Ultimi Iudicii diem iam iam imminere dixisses. His magno nostri stupore simul et dolore visis, tandem inter ingentia aestuantis maris pericula, infelici sane itinere Neapolim tandem tenuimus. Quid iam mihi acciderit, sequentibus Lectori paucis exponam.

LATIN transcription

CAPUT III.

Des Montis Vesuvii, reliquarumque Insularum exploratione ab Auctore facta.

Post tanta mari terraque exantlata discrimina, post exploratam incredibilem Naturae in subterraneis cunculis operantis potentiam, ingens animum meum subiit desiderium cognoscendi, num et Vesuvius nonnulla cum Strongylo, Aetna occultae negotiationis, in tam potenti Naturae bello, obtinuisset commercia? Porticum concessi, ad radices montis situm oppidum; hinc fideli et viarum gnaro comite rustico, opima sane mercede conducto, media nocte montem per difficiles, salebrosas arduasque vias conscendi, cuius craterem cum iam obtinuissem, horrendum dictu, totum igne illuminatum vidi cum intolerabili sulphuris et bituminis ardentis mephiti. Hic prorsus ad inusitatum rei spectaculum attonitus, inferorum domicilium me intueri credebam, in quo praeter daemonum horrenda phasmata, nil adeo aliud deesse videbatur. Horrendi percipiebantur montis mugitus et fremitus, putor inexplicabilis, fumi subfuscis ignium globis mixti, quos ex undecim diversis locis, tum fundus, tum latera montis continuo eructabant, identidem me illud eructare cogebant: O Altitudo divitiarum sapientiae et scientieae DEI, quam incomprehensibiles sunt viae tuae! Si potentiam tuam tam formidandis Naturae portentis contra praevaricantis humani generis malitiam ostenis, quid erit in illo novissimo die, quo Terra ira furoris tui submersa, elementa calore solventur?

Aurora itaque illucescente, ego ut totius interioris montis constitutionem ea, qua fieri poterat diligentia explorarem, locum tutum et ad firmanda vestigia securum elegi, quae erat rupes ingens superficie plana, ad quam per declive montis aliquosque aditus patebat, me demisi; hic deprompto Pantometro montis dimensionem exorsus, crateris ambitum 300 fere millia passuum, 800 vero passus profunditatem Geometrico ratiocinio continere deprehendi. Mons undique praeruptus; nulla, qua aditus ad interiora patebat, declivitate data, in excavati cylindri formam ἀεὶ τὰς ὀρθὰς, ambitu suo descendebat; et quamvis fundus oculis nostris strictiori peripheria conclusus videretur, id tamen iuxta Opticas rationes et leges, non nisi ex maxima a crateris intima superficie, distantia et profundi, tate contingebat. In Centro fundi Natura suum veluti focum constituisse videbatur; vere Vulcaniae culinae officinam sempiterno fumi flammarumque profluvio fervidam,in decoquendis sulphure, bitumine, caeterisque mineralium speciebus. eliquandis exurendisque, occulto quodam molimine funestisque stragibus paulo post edendis occupatam: siquidem halitus intus conclusi uti contineri nescii, ita tanto impetu et vehementia horrendis fragoribus sociata impositum sibi onus discutiebat ut mons terrae tremore agitari videretur : quod quandocunque accidebat partes supremae montis molliores, quae ex cinere, pluviis, caeterisque Mineralium quisquiliis coagmentabancur, tremore concussae solutaeque, collium instar in barathri fundum concidentes, ex varia soni reflexione eum fragorem quantum quispiam etiam imperterriti pectoris vir sustinere vix posset concitabant. Materia quae ex centro montis continuo eructabatur novum veluti montem efficiebat, mira striarum varietate praeditum, quam varia mineralium liquefactorum ebullitio in omnes circumferentiae partes fluxu suo, coloreque nunc viridi ex aere, modo fulvo ex sulphure, arsenico, et sandaracha, iam rubro ex cinnabrio minioque, iam nigro, ex vitriolo aquis mixto, vel ex ipsis cineribus cinericio, ingenioso Naturae penicillo efformabat: verum haec omnia in apposita figura Lector consideret. Monticulus hic post ultimum montis incendium quod Anno 1631 contigit adeo excreverat, ut inde coniecturare licuerit, futurum aliquando, ut in eandem, quam olim obtinebat, altitudinem sit, surrecturus, nisi alio incendio superveniente destruatur, quod hoc eodem, quo haee scribo, Anno 1660 contigit: siquidem novo et horrendo incendio saeviens mons, adeo montis verticem crateremque disiecit, ut multo hodie demissior, quam quo eum paulo ante descripsi, appareat, et consequenter uti maioris circumferentiae, ita profunditatis minoris reperiatur.

His omnibus rite illustratis Neapolim reversus, postero die in Insulam Aenarim, quam et Ischiam vocant, famae celebritate veteris scriptoribus notissimam, et hinc in Phlegraeos Puteolani campi campos Vulcaniumque forum me contuli; quaecunque tum veteres, tum Neoterici de iis locis admiranda retulerunt, verissima esse comperi, quibus ne hoc loco recitandis tempus perdam, singula Lector in Operis huius serie opportune inserta reperiet.

Observatis omnibus supradictis Naturae operum, nec non subterraneorum effectuum, quae recensuimus, prodigiis, continuo mecum volvere coepi quaenam in subterranea oeconomia vis esse posset, tantarum tamque potentium rerum effectrix; intime quoque non infrequenter subridebam eorum falsa persuasione delusorum placitum, qui Geocosmi molem a DEO Geoplasta ex limo Terrae casuali potius aut fortuita limi congerie quam certa ratione formatam coagmentatamque fuisse, simplicius opinarentur omni interiori conclavium apparatu, omni reconditoriorum Naturae usu orbam, omnibus aquaeductuum incilibus destitutam, solum limo, lutoque post diluvium haud secus ac casei quoddam coagulum condensatam caeteroquin Telluris quoddam veluti ἐτώσιον ἀχθος inutile pondus consolidatum desidere nescio qua mentis pervicacia per peram sibi persuadent: quibus vero tum Divinorum operum maiestas, tum sublimium a Natura constitutorum finium providentia innotescit, hi sane interiorem Geocosmi fabricam multo a communi hominum conceptu differentem constitutionem habere fatebuntur utpote in qua aeterna DEI Sapientia cum fundamenta poneret Orbis Terrarum, in ea mira arte elaboranda, et iuxta architectonicam amussim in ea rite disponenda, nec non ad necessarios totius Naturae usus in innumera elementorum receptacula disponenda cum ineffabili quadam industria luserit; non minori sane quam in humani corporis, tot vitalium membrorum officinis distincti; tot venarum, nervorum. fibrarum, musculorumque ductibus instructi, tot caecis meatuum siphonibus pertusi, fabrica constituenda allaborarit. Qua de causa solito molientis ingenii ardore instimulatus nullum non lapidem movi, ut quantum feri posset, ad adeo abstrusam in subterraneo Vulcani regno latentium rerum systasin profundius penetrarem, minime iis a me hucusque observatis contentus, quidquid in Geographicarum relationum monumentis, quod tum Terreni Globi formam, tum particularium regionum naturam proprietatemque concernebat, deprompsi, Auctores veteres et novos Europae, Asiae, Africae, Americae Historicos, Philologos, Geographos, Occanearumque expeditionum circa universum Telluris globum suscepta molimina, quaeque in novarum Regionum mariumque incognitorum inventione detecta fuerunt Naturae prodigia, pari cura collecta intime ponderavi. Accessit hisce ditissimum relationum a Patrius nostris ex Indiis huc Romam quot trienniis adventantibus, factarum subsidium; dum quaecunque terra marique admiratione digna viderant et explorarant, scriptis comprehensa mihi talium rerum avido, liberal sane animo communicarunt. Ex quarum contemplatione rerum dici vix potest, quanta animum meum ad rerum tum proprio periculo expertarum, tum aliorum meis haud incongrua relatione acceptarum portenta, invaserit admiratio; adimitationem vero quam ardens causarum inquirendarum exceperit desiderium. Singulis itaque cum singulis Combinatori artis subsidio ad incudem reductis, dum continuo studiosae mentis aestu altius assurgo, tandem argumenti hucusque forsan intentati, id est Mundi Subterranei fabricam orditus, quantum ingenii mei imbecillitas permisit, rite conceptam, Reip. Litterariaeiam dudum promissam e multiplici remorarum obice impeditam, tandem ad Divini Numinis gloriam bonique communis emolumentum in publicam lucem edidi. In quibus omnibus explorandis unicus Divinae Gloriae scopus mihi propositus est, ut videlicet illue unde veluti a bonorum omnium origine cuncta profluxerunt ad DEUM OT. MAX. Reducantur, qui sit semper laudatus, sine mensura benedictus, atque semper omnium possibilium creaturarum affectu in perpetuas amatus aeternitates.

Vale Lector coeptisque fave.

MUNDUS SUBTERRANEUS.

LIBER PRIMUS

CENTROGRAPHICUS, QUAE ET CENTROSOPHIA DICITUR.

SECTION I.

De mirifica Centri Matura et maximo Dei Opificio.

PRAEFATIO

Subterranei Mundi admiranda in lucem educturo mihi, ab eo disceptationis nostrae primordia ordiri visum fuit, quod omnium non immerito basis & fundamentum esse cognoscitur. Itaque quemadmodum in universa Corporei Mundi fabrica, Entiumque ordinibus, infinita Dei potentia: ita in Centri constructione potissimum admirabilis & inexhausta Officina elucet sapientia. Latet in eo, nescio quid, profusis admirabile, vel ipsum, ut ita dicam, Divinitatis aemulum, in quo maximum cum minimo proxime coincidit, dum omnia in totius Mundi amplitudine elucescentia Corpora complicat, omnia in se derivat, cogitque, & extra se evolvit omnia; Opus vere admirabile, Opus dextra Excelsi, non nisi Omnipotentis Dei virtute fundatum. Qui ut ex Centro omnes eduxit Mundanae compagis propagines: ita in idem reducit omnia, omniaque eidem connexa voluit, tam constant! lege, tanta corporum colligatione, ut facilius sit totius Mundi compagem dissolvi, quam ut corpora ab hac lege, ineffabili Divinae providentiae dispositione semel lata, removeantur. Huc reficiunt primum, omnia Coelestium globorum Systemata, dum perenni sua vertigine ad nihil alludunt aliud, quam ad id sine quo frustra illa in rerum natura a Deo producta videri possint, utpote nullos unquam influxum suorum effectus sortitura. Elementaris Mundi Systema adeo à Centro necessario habet dependentiam, ut sine hoc neque ullam in efficientia rerum operationem, nec in generabilium rerum propagatione ullam energiam obtinere possit. Et tamen si hoc, teste Proclo, ἀόρατον ἢ ἄτομον , minimum scilicet inconspicuum, & individuum sit; adeo tamen virtute sua magnum est ut omnia fulciat, omnia conservet, omnia animet, corroboret omnia: sine hoc, nullus rerum ordo, nulla Elementorum efficacia: sine hoc nullum in Subterraneo Mundo Mineralis naturae incrementum, nulla Vegetativa potestas, nulla Sensitivae operatione fieri suum nancisceretur: verbo, Mundum in nihilum abire prorsus necesse foret. Et ne Lectori ἀπίσα ἢ ὠζαδόξα proferre videamur, omnia huc usque dicta in hujus Centrophiliae serie nobis demonstranda duximus: Utque solidiori methodo procedamus, primo Definitiones, Axiomata, aliaque ad artem perfactam formandam necessaria praemittemus.

DEFINITIONES.

1. Universi medium punctum est
2. Universi medium immobile; quod Centrum Mundi dicitur illudque appetunt omnia.
3. Centrum gravitatis. cuiusque rei gravis, est eiusdem gravis medium.
4. Centrum magnitudinis est punctum medium cuius vis figurae, per quod figura quomodo libet secta semper in partes dividitur aequales.
5. Centrum Virtutis est physici corporis medium, ex quo maxime virtus eius se exerit.
6. Linea directionis est, quae motus gravium dirigit, et ducta intelligitur a Centro, usque ad verticem, per Centrum rei gravis.

CAPUT I.

Explicationes Definitionum.

DEFINITIO I.

Centrum est minimum et primum in spatio punctum, simplex, omnis compositionis et divisionis expers, neus totum, neue quantum neque magnum, neque ulli quanto commensurabile; est tamen id, quo omnia gravia naturaliter appetunt; a quo levia omnia sursum feruntur.

Totum hoc κατ' τὴν Ἀρίστωσιν καὶ σύνθεσιν ita demonstro.

Si centrale punctum non est minimum in spatio ergo minus illo aliquid in spatio praecedere potest sed hoc est impossibile cum puncto minus assignari non possit; Est ergo minimum in spatio et consequenter primum, si ergo primum, erit simplex si simplex, ergo omnis compositionis expers; si omnis compositio is expers, ergo indivisibile; si indivisibile, ergo neque quantum, neque totum dici potest, cum partibus careat; si non quantum, neque totum, ergo neque magnum; et quia no magnum neque maius minus, aut aequale erit et consequenter nec mensuratum; au commensurabile quanto dici debet; Ergo converso quia nulli quanto commensurabile est, nulli quanto comparari potest. Et quoniam non comparabile cum quanto, quantum esse non potest; et quoniam non est quantum, non est divisibile; et quoniam non est divisibile non est partibile; et quia non est partibile, non est totum; et quia non est totum non habet partes; et quia non habet partes, ideo simplex; et quia simplex, ideo minimum et primum in spatio et quia primum est in spatio ideo in eo situm habet; et quia situm habet, positionem quoque in spatio habet, et consequenter respectum ad puncta lineas angulos, superficies corpora, quae sunt in spatio dicit; unde nascitur illud paradoxum.

Centrum Mundi tametsi sit punctum illud tamen quodammodo quantaecunque commensuratur peripheriae; ita, ut circumferentiae et superficies etiam cuius vis Circuli maximi, videantur in unum quasi Centrale punctum contrahi secundum omnes sui partes iisque commensurari; siquidem, teste Proclo, Circumferentia ex omni parte cum Centro coniungitur et omnes sui partes in Centrale punctum cogit et contrahit si enim ex puncto quodam infiniti Circuli concentrici describantur et ex maximo omnium Circulorum per omnes intermedios lineae in Centrum unde descripti sunt, ducantur: certum est, Circulum minimum,quo minor duci non potest, cum Centro coincidere ; ut proinde vel ex hoc capite cognoscas necessariam Centri cum Circumferentia dependentiam; ita ut nec Centrum sine Circumferentia, nec Circumferentiam sine Centro concipere possis, Cum enim Divina sapientia ex Centro Orbem evolverit, tolle Centrum neque ulla erit Corporum evolutio; si nulla Corporum evolutio, nulla erit Mundi amplitudo; si nulla amplitudo nulla erit mundialium corporum in Mundo dispositio, nullus ordo, influxus nullus neque motus. Quae omnia cum absurda sint, omnia igitur ad Centrum, e quo evoluta sunt ordinantur Centrum itaque est quod omnia appetunt; centrum est quod omnia ambiunt Centrum est quod omnia respiciunt, utpote ad Universi conservationem unionemque Corporum pernecessarium Virtute Centri omnes naturalium et elementarium Motuum virtutes emanant sine Centri virtute neque Vegetabile incrementum sumere, neque Avis volare, neque Quadrupes incedere, neque ullam Homo actionem corpoream, uti postea demonstrabitur, exercere posset. Omnia itaque a Centro sunt omnia ad Centrum ordinantur. Verum ut hac omnia luculentius patefiant, primum Differentiam inter Centrum magnitudinis et gravitatis explicandam censuimus.

DEFINITIO II.

Centrum magnitudinis est punctum medium cuius vis figurae, per quod figura bisecatur.

Centrum secundum totam latitudinem suam sumptum, dicitur cuiusque rei medium; estque punctum quantitatis  continuae et finitae signatum sive actu sive potenti, vel in ipsa quantitate eiusque termino vel extra cum certo sive extensionis, sive intercapedinis sive habitudinis partium respectu ad id, cuius dicitur Centrum; competitque hac ratione non tantum corporibus sed et superficiebus et lineis. Proprie autem Centrum figurae est illud punctum in Circulo et sphaera medium, a quo omnes lineae ad peripheriam ductae inter se sunt aequales; In rectilineis vero est punctum, in quo omnes rectae lineae vel angulos oppositos ungentes bifariam secantur, vel ab angulis ductae ad laterum oppositorum bipartitas sectiones in easdem rationes dividuntur.

Centrum magnitudinis punctum est, quod undique aequaliter ratione magnitudinis,  extensionisque ab extremis abest.

Convenit haec quidem omni quantitati finitae lineis videlicet, superficiebus; et corporibus, sed non singulis; Lineae enim ordinatae, atque utrinque terminatae Centrum, id punctum est; quod eam bisecat. In superficiebus vero solus circulus inter corpora Sphaera est, Centrum magnitudinis proprie competit; improprie tamen locum habet in polygon is et polyedris regularibus, in quibus ipsa latera et ἔδρη aeque ab hoc Centro absunt, prout tota considerantur, non autem  secundum partes. Atque hac ratione Centrum magnitudinis etiam extra illam quantitatem cuius Centrum dicitur, reperiri potest; ut in lineis curvis in seipsas recurrentibus accidit; qualis est circularis et elliptica in Zonis, coronisque superficierum ac corporibus annulatis. Apud Arabes Geometra Punctum magnitudinis id vocari lego, quod lineas rectas bisecat; superficies in duas aequales partes dividit ; in corporibus vero id punctum, per quod planum quomodocunque transiens eodem modo ut de superficie dictum est, corpus aequaliter bipartitur, ita ut partes illae seorsim sumptae aequales sint. Ex quibus patet Centrum magnitudinis et Centrum figurae in lineis et superficiebus, uti et in corporibus, idem prorsus esse.

DEFINITIO III.

Centrum gravitatis cuiuscunque gravis, est eiusdem gravis medium; Universi vero medium, id est, quod appetunt omnia, Centrum Mundi dicitur.

Utramque definitionem ex Aristotele desumptam eiusdem verbis ac rationibus licet comprobare: Is enim, cum Terram sphaericam esse adstruit, inter alias validissimas rationes hanc affert; Videre autem, inquit, non est difficile modicum insistentes et dividentes, quomodo censemus, quantum vis magnitudinem habentem gravitatem a medium ipsum ferri. Intentam animi cogitationem omni seposita confusione, exigere primum videtur Philosophus ad hanc naturalium virium ac motuum contemplationem; deinde ad medium ferri omnia gravia manifestis verbis expressit; medium autem apte dici in sphaera Centrum vel ipsa sphaerae definitio, qua usus est Cicero, manifeste demonstrat; sic enim de Mundo ait: Ergo globus est fabricatus, quod σφαιροειδής; Graeci vocant, cuius omnis extremitas paribus a medio radiis attingitur. Haec Cicero. De Centro autem gravitatis sic idem Aristotelis: Manifestum enim est, quod non quoadusque tangat Centri extremum, sed oportet praevalare, quod est maius, donec utique sui ipsius medio medium ipsum acceperit. Haec Aristorelis ratio aptissima sane est ad Centri gravitatis naturam percipiendam, quam ita explico, si enim sublata de medio Terra intelligamus Corpus quodcunque grave a Lunae, verbi gratia, concavo demitti ad sentrum utique movebhitur neque quiescet, cum extrema sui parte Centrum contigerit; non enim est Centro vis aliqua ut multi putant, magnetica quaae corpora attracta teneat ne inde moveantur, sed in ipsis gravibus potius, atque in singulis eorum partibus est appetitus quidam, qui ucit ad Centrum: Cum ergo pars illa extrema corporis quae Centrum contingit, quaeque, si ab aliis gravioribus esset seiuncta quiesceret, comprimatur ab aliis gravioribus, quae illi superstant, it resistere non possit potentibus; necessarium est eam cedere, a Centro dimoveri atque in oppositam partem ferti donec totidem secum partes aeque ponderantes attulerit, quot ex hac parte superiore manent, Haec autem omnia quae dixi, ad unam tantum modo lineam pertinent, per quam grave illud recta via motum est; atque hoc, quod in ea linea praedicti motus hactenus comprobavimus idem prorsus in alia quavis linea cuius vis alterius motus qui a concavo Lunae ad Centrum Mundi fieret, pari ratione ostendetur: Ex quo fit, corpus illud non prius posse quiescere quam suo ipsius medio medium Mundi contingat; tunc enim suarum partium equo undique ponderantium pondere corpus illud aeque ponderatum stabit. Quae omnia Plato in Phaedro confirmat his verbis: Hoc itaque ratum fixumque in animum induxi meum, primum si ipsa Terra in medio est Universi, a Coelo circumquaque aequis circundata spatiis, nullis quidem illam rei praesidio indigere neque aeris, neque alius cuiuspiam necessarii fulcro uti, ne cadat. Verum ad eam retinendam satis esse, quod Coelum sibi quaqua versum simili sit, καὶ τῆς αὐτῆς ἰσορροπίας et quod ipsa Terra sit aequilibris, res enim aequilibris in similis cuiusdam aequique medio constituta, non poterit au magis aut minus aliorsum declinari; quodque similiter et eodem se habet modo, in neutram inclinat partem, set constanter permanet. Atque sic eidem Centri gravitatis definitio Pappo Alexandrino tradita apposite conveniet; Centrum inquit, gravitatis unius cuiusque; corporis punctum quoddam interpositum, a quo si grave quoddam appensum mente concipiatur, dum fertur quiescit, et servat eam quam in principio habebat positionem neque in ipsa latione circumvertitur, quam paulo clarius ponit Fridericus Commandinus I. de Centro gravitatis, Centrum, inquit, gravitatis unius cuiusque solidae figurœ est punctum is intra positum, circa quod undique partes aequalium momentorum consistunt; quod ita explicamus nos; Cum in Corporibus, et figura et pondus expendi possit, et tam pondus quam figura in aliquibus corporibus sibi conveniant ut in sphaera et similibus videre est; non tamen id semper contingit, cum in plerisque corporibus longe diversa sit figurae et ponderis ratio, et figurae medium longe distet a ponderis medio. Recte igitur monet, ponderis tantum rationem habendam, non magnitudinis aut molis; idque innuit, dum gravis medium, dixit; Dum vero dicit, si per tale Centrum ducatur planum, figuram quomodocunque secans semper in partes aequi ponderantes ipsam dividet; secare et dividere non ita accipienda sunt, ut separationem ab invicem partium significent: fit enim plerumque ut grave iuxta planum aliquod per Centrum gravitatis transiens divisum in duas partes aequi ponderantes minime dividatur; eo quod, postquam divisae sunt gravis partes quaelibet earum ad suum Centrum habeat rationem non amplius ad prius quod erat totius, Centrum, Ex quo fit, diversam sortiri plerumque rationem poneris respectu unius centri ab ea, quam habuerunt respectu alterius. Cuius rei ea potissimum ratio exhiberi potest, quod partes quo magis vel minus distent a Centro, eo magis vel minus ponderant, ut infra ostendetur.

Sensus igitur eorum verborum erit huius, modi, si planum intelligatur quomodocunque transiens per Centrum gravitatis, circa praedictum planum partes aequiponderantes semper erunt Quod vero nonnulli existiment Centrum magnitudinis et gravitates idem esse ex eo, quod Centrum gravitatis nullibi gravitet, perperam sentiunt; tametsi enim Centrum ex se et sua natura non gravitet est tamen fundamentum in corpore gravi cuius intuitu corpus sectione in quotcunque partes per id facta, semper partes aequi ponderantes relinquat, quod in Centro magnitudinis nunquam fit. si enim globus daretur, cuius unum hemisphaerium ex plumbo, alterum ex ligno compositum sit; certum est in hoc globo Centrum magnitudinis a Centrum gravitatis differte ita qu idem ut Centrum magnitudinis medium globi recte possidere dici possit, utpote medium figurae; Centrum vero gravitatis tanto a medio resecet longius, quanto levior fuerit portio hemisphaerii ex qua globus constituitur ad punctum videlicet, iuxta quod si secetur globus, partes relinquet isorropas sive aequi ponderantes. Verum tamen est, in globo homogeneo, et nulla differentis materiae mixtura composito Centrum tum magnitudinis, tum gravitatis coincidere, idemque prorsus esse.

Par itaque ratione in Terraqueo globo fieri putandum est; cum enim Aqua ad terrestrium partium structuram differentis ponderis rationem habeat, certum est. Centrum gravitatis in Terreno globo a Centro magnitudinis diversum esse; Centro tamen Mundi semper congruere, utpote quod vi innata in illud, uti et omnia alia, feratur. sed rem hoc exemplo confirmo. sit Globus Terrae A B Centrum gravitatis C, congruat cum Centro Mundi C eodem secetur iam Divina potentia segmentum D E vel quodlibet aliud; quo ablato certum est, Centrum gravitatis non iam in C remanere amplius, sed in F; atque adeo Mundi Centro conruit, ei mox sese  accommodaturum ut sic iuxta Centrum gravitatis aequilibratum subsistat.

CORALLARIUM

Hinc patet, Terram, si Divina potentia extra Centrum Mundi elevaretur non ut nonnulli existimant constitueram sed dimissam sua virtute propria, uti omnia gravia, Centrum Mundi repetituram esse. Patet quoque magnam inter Centrum gravitatis et magnitudinis differentiam esse. sicut itaque sphaerae proprium est ex eo tantum, quod punctum habeat in medio ab aequalibus undique partihus circumdatum, ut sphaera in duas partes aequales dividatur, a plano er illud medium transeunte; neque enim ulla ratione in duas dividi potest aequales partes plano per medium non transeunte sic etiam ex eo, quod unum, quodque, grave habet suum gravitatis medium, in duas aequales partes secabitur a plano per Centrum transeunte, neque a plano intelligi poterit in duas aequas partes dividi, quin praedictum planum per illud medium transeat. sequuntur Canones.

CANONES

De Centro gravitatis magnitudinis.

si non esset Centrum gravitatis in rebus existens nullus ex consequenti daretur motus; si nullus motus daretur, omnia torpescerent, imo universam Naturam in Chaos suum reverti, necesse foret; Idcirco Natura provida rebus gravibus appetitum in lidit ad Centrum; quod omnia appetunt Verum cum ad Centrum descendere non possent virtute propria, id necessario requiri videbatur quod eorum ad Centrum Universi appetitum in motu suo dirigeret; quod quidem nihil aliud est quam Centrum gravitatis unicuique rei gravi proprium; sub hoc enim omnia terminum suum consequuntur. Quomodo vero hoc Centrum in singulis Corporibus existat, et quomodo inveniri possit, restat explicandum; utpote sine cuius notitia, quae in decursu huius Operis dicturi sumus perfecte intelligi non possit.

Notandum itaque, Centrum gravitatis in Corporibus solidis existens, plene concipi non posse, nisi id prius in superficiebus sectorum corporum demonstretur, Nam uti ex sequentibus patebit cum huiusmodi Centrum, utpote Corporibus solidis intrinsecum, oculis non pateat; id sane ex occulto in apertum nisi per superficiem, quae perfectionem dictorum Corporum solum patefit, deduci minime poterit. Centrum enim gravitatis, quod in superficie quapiam existere demonstratur id quoque Centrum gravitatis in ea superficie, quae per medium secti corporis punctum transit existimandum est; ac proinde nemo miretur, si nos Centrum gravitatis in superficiebus quae omnis gravitatis expertes sunt, inquirere videat: hoc enim non nisi in ordine ad solidi corporis Centrum gravitatis inveniendum a nobis disponi, tunc patebit, cum sequentia penitius intellexerit. sed exemplo rem ostendamus in Globo et Cubo homogeneae materiae: Centrum gravitatis cum intrinsecum sit, non patet; sed si dicta corpora per medium quaecunque parte bifariam secueris, ecce mox ex peracta sectione duae relinquentur superficies quarum medium magnitudinis punctum Centrum quoque gravitatis est; quibus connexis denuo in unum corpus id in sphaera aut Cubo Centrum gravitatis est, quod id in superficie exhibebat: et sic de aliis pari pacto iudicabis. Quibus quidem praemonitis iam materiam inceptam prosequamur.

CANON I.

In omnibus Figuris regularibus Centrum magnitudinis et gravitatis idem est. sint iraque Figurae regulares Circulus, Quadratum, Pentagonum, Triangulum aequicrurum: Et quoniam A Circulus est certum est Centrum circuli idem esse cum Centro gravitatis et patet id ex Definitione secunda et tertia. Quemadmodum enim in Circulo sectio per Centrum facta circulum semper bifariam, id est in duos hemicyclos dirimit aequales ita si per Centrum gravitatis sectio institueretur, omnes hemicycli forent aequi ponderantes Quod ergo de Circulo dicitur le Quadrato quoque dici potest cuius Centrum magnitudinum gravitatis ibi est ubi diagoniae liniae C D, et E F sese intersecant in puncto s, per hoc enim quomodocunque sectio instituatur semper et quantitate et pondere partes relinquit equales: idem de quavis Polygonia figuta regulari dici debet. si enim Figuram circulo circumscribas erit Centrum circuli et figurae circumscriptae prorsus idem; unde Figura per id quomodocunque secta semper partes, tum quantitate tum pondere pares relinquit In Trianugulo aequilatero Centrum magnitudinis et gravitatis ibi est, ubi linea, D L, I M, N O, se intersecant; unde per hoc Centrum in est itura bisectio, semper partes relinquit et pondere et quantitate aequales.

CANON II.

Centrum gravitatis et magnitudinis in Quadratis, Parallelogrammis, Rhombis et Rhomboidibus illud proprie punctum est, ubi diagoniae lineae seu diametri dictarum Figurarum sese intersecant; ut in Figuris s B C D apparet.

CANON III.

In Polygonis regularibus quorumcunque laterum Centrum circuli illis circumscripti, Centrum magnitudinis et gravitatis est, Vide Figuras E F.

CANON IV.

In Trianguli rectangulis lineis cuiuscunque speciei.

Centrum gravitatis et magnitudinis habebis hoc pacto; sit Triangulus Isosceles A B C, cuius perimetri Centrum quaeritur bisectis tribus later ibus in punctis D E F, ductaque perpendiculari A F, accipiatur E G aequalis F C, secabit ungens punctum D G, perpendicularem A F in I, quod dico esse ceneum gravitatis et magnitudinis Isoscelis A B C; quod ita demonstro. Iunctis enim D F FE ED, erit D E F E parallelogrammum, iuxta 2 6 quare iuxta 29 1 anguli D G E et F D G aequales sunt; sed et e idem angulo aequalis est amgulus G D E ad basin D G trianguli lsoscelis D E G per 5. I. ergo etiam anguli FD G, et C D E aequales sunt, atque adeo angulus totus G D E per rectam D bisectus est; sed et angulus D I E per rectam A F bisectus est; ergo commune punctum sectionis , est Trianguli Isoscelis A B C Centrum gravitatis quaesitum, iuxta hoc enim hi sectum, partes semper relinquit gravitate aequales.

Sit deinde Triangulus scalenus A B C, in quo si ex D basis A C puncto medio et ex C in E hypotenusae A E B medium punctum ex D B et C E lineas duxeris, erit punctum interfectionis linearum B D, et C E in puncto F Centrum gravitatis quaesitum. Patet itaque omnis Trianguli Centrum gravitatis esse in linea recta ab angulo ad dimidiam basin ducta, sive in quo rectae lineae ab angulis trianguli ad dimidia latera ductae concurrunt Patet etiam, omnis Trianguli Centrum gravitatis esse punctum, in recta linea ab angulo ad bisectionem basis ducta existens; quod linea ita dividit ut segmentum ad angulum, reliqui ad basin sit dupium, In Triangulo A B fiat sectio ad B C parallela per lineam D E ita ut D A ad D C vel A E ad E B sind dupla dico Centrum gravitatis istius trianguli esse punctum F medium in D E linea Quod etiam habebis facillima methodo si alterutrum crus vel A B vel A C in tres partes aequales diviseris linea enim per; ad cathetum B C, parallela ducta et bisecta dabit Centrum gravitatis. Verum qui horum omnium demonstrationes desiderat is adeat Archimendem. Commandinum, Lucam Velerium, Galdinum, ubi omnia fuse demonstrata reperiet.

CANON V.

In Trapezeio Centrum gravitatis reperire.

sit Trapezium A B CD cuius Centrum gravitatis inquirendum In lineis terminantibus B C et A D, coniungantur puncta bisectionis E F, quam in tres partes aequales divides et per puncta divisionis ducantur A D vel B C parallelae I H et s T ; deinde ex A et F duae aliae lineae ducantur in E et C. His positis, si per puncta F C et A E, ubi illae linaeas I H et s T intersecant, lineam L M duxeris, secabit illa lineam E F in puncto G, quod est Centrum gravitatis Trapezii. Demonstrationem vide apud Lucam Valerium.

CANON VI.

Centrum gravitatis in semicirculo reperire.

In semicirculo vero Centrum gravitatis habebis, si Tetragoniusam, iuxta ea quae in Arte magna Luci et Umbrae lib. 3. tradidimus, descripseris. sit A B C semicirculus describatur tetragoniaeusa sive linea quadra trix ex A in D B semidiametrum semicirculi, quae sit A E; dico punctum E, in quo de sinit tetragoniusa A E punctum esse gravitatis semicirculi A B C quae situm ; rationem vide in citato loco,

CANON VII.

Centrum gravitatis in Parabola reperire.

Centrum gravitatis it in Parabola habebis, si axin B G, quae basin A C bifariam dividit, in quinq; partes aequales dividas si enim rectam V T ad basin A C parallelam per partes in axi B G duxeris dabit s intersectionis punctum, Centrum gravitatis in Parabola quae situm. Quae omnia cum fusẽ a cituri paulo Auctoribus demonstrentur, iis, utpote iam tritis, non immorabimur.

CANON VIII.

Gravitatis Centrum in Corporibus solidis homogenei reperire.

Restat ut breviter quoque modum ostendamus quo Centrum gravitatis in quibuslibet Corporibus solidis, reperiatur;quod quidem uti instituti nostri proprium ita paulo penitius illud pertractandum censuimus; cum multa ex hac propositione dependeant, n seuentiur producenda sit ita que Centrum gravitatis in Globo aut Cubo, ex homogenea matetia conflato, reperiendum; ita procedes; Cum Centrum gravitatis Globi cum Centro Globi magnitudinis coincidat; dico Centrum Globi esse Centrum gravitatis quae situm, Cum Cubus quoque sit corpus regulare; dico Centrum Cubi quod est in diametro Cubi medium esse Centrum gravitatis qua situm Res demonstratione non indeget, utpote ex se clara, et ab Archimede iusque Interpretibus supra citatis, fuse demonstrata.

CANON IX.

Centrum gravitatis in Cylindris et Prismatis reperire.

Cum Columna seu Cysinru ex ductu Circuli efficiatur, medium axis Cylindri P Q punctum B necessario dabit Cenum gravitatis is quae situm. Idem habebis in Prismate quorumcunque laterum. sit, v. g parallelobipedum I R s ex Quadrati ductu conflatum, quod axin habeat per quadratorum laterum Centra I s ductum, cuius medium axis punctum R dabit Centrum gravitatis quae situm Idem de Prismate 5. 6. 7. 8. etc. laterum. et sic in infinitum procedendo dicendum est.

CANON X.

Centrum gravitatis in Cono et Pyramide reperire.

In Conis et Pyramidibus quorum cunque: laterum Centra gravitatis habebis, si axin dictorum Corporum ita dividas ut pars adverticem sit ad reliquum dupla: id est, si axem in tres aequas partes dividas erit Centrum gravitatis tertium a vertice divisionis in axe punctum: Centrum enim figurae. Per quod axis transit tam basis quam Centrum plani illius paralleli pet quod sub data proportione sectio fit. Centrum etiam est gravitatis. Vide fguruam adiunctam M N O P; in qua Centrum gravitatis est punctum T, et in Figura D D pyramidis, punctum C.

CANON XI.

Infrusto Pyramidis Centrum gravitatis reperire. Vide figuram Canonis V.

si Pyramis sit secta per planum bas parallelum dabit Centrum gravitatis dicti frusti sentrum trapezii in plano axis consideratum sit frustum sectae Pyramii B C D A, axis E F, trapeium vero in axis plano sit B CD cuius Centrum gravitatis si iuxta Canonem V. Praecedentem inveneris, verbi gratia, G, erit illud et centrum gravitatis frusti Pyramidi propositi.

CANON XII.

Quinqc Regularium corporum Centra gravitatis reperire.

Quinque regular ia corpora sunt Cusu Tetraedrum, Octaedrum, Dodecaedrum, Icosaedrum, quibus si cicculi circumscriba ntur erit Centrum circuli et quinque Regularium corporum Centrum prorsus idem Centrum gravitatis quaesitum. Demonstrationem vide apud stevinum Propos. 14.

CANON XIII.

In Hemisphaerio Centrum gravitatis reperire.

Si Hemisphaerium bifariaum feces, erit planum sectionis necessariò semicirculus. si itaque Centrum gravitatis in hoc plano semicirculati per Canon VI inveneris erit et id punctum quoque Ccntrum gravitatis in axe Hemisphaerii quaesitum. Vel aliter hoc modo Dividatur ax is Hemisphaerii in octo equas partes: punctum enim, quod partes quinque deorsum a vertice vel tres basi sursum determinat est centrum Hemisphaerii quaesitum

Idem dicendum est de Corpore paraboloeide; Centrum enim gravitatis, quod planum parabolicum per sectionem corporis ad axem factam refert id quoque Corporis paraboloeidis Centrum ex libebit gravitatis.

CANON XIV

Mechanice per fila determinare Centrum gravitatis in quoitet Corpore.

In extremitate Corporis filum seu perpendi culum emittatur. et notetur linea, quamium in superficie lapidis figurat: deinde applica perpendiculum in quovis alio loco lapidis, et irerum signetur linea quam filum in superficie Corporis notat: ubi enim haec linea alteram priorem lineam secuerit, bi est sentrum gravitatis in superficie lapidis Repete itaque utramque observationem in opposito latere Corporis et pari pacto signa punctum linearum se intersecantium si enim haec duo puncta in binis superficiebus observata, imaginatione per lineam - connexa concipiantur erit medium istius line punctum Centrum gruuittais quae situm. quod quidem verum est in Corporibus regularibus; In irregularibus vero corporibus plures, ut intentum habeas observationes instituendae sunt.

COROLLARIUM

ex dictis.

Hinc sequitur. si cuncta Corpora sphaerica, Cubicu. Cylindrica, Prismatica, et similia hucusque demonstrata, tametsi ita excaventur. ut Orbis relinquat annulum. Cubus vero duodecim solida fulera corpus cubicum connectentia Cylindrus vero fistularis evadat et Prisma quotcunque laterum puteum referat: etrum tamen gravitatis in vacuo spatio imaginatione conceptum idem futurum, quod in solidis. sic Centrum annuli circularis cubi vacui et figuratum, Centrum gravitatis in medio imaginario erit, suppo sita semper aequalitate partium homogenearum.

CANON XV.

De Centro gravitatis quod in Heterogeneis corporibus latet.

In sphaera ex aequaliter ponderantibus conflata. Centrum gravitatis et magnitudinis, ut supra indicavimus idem est si vero ex Heterogeneis seu dissimilibus constet et idem potest esse et diversum

Tres hic casus occurtunt prior est si totus Globus sit homogeneus; et sic Centrum gravitatis et magnitudinis ut i dictum est, semper idem est. secundus casus est, si sequenti sphaera, v.g. Plumbeae, ab axe A B, aequidistantibus segmentis E F D et G C H resectis, apponantur alia segmenta aequalia, sed ex dissimili materia facta, verbi gratia, ex ligno vel cera, quae sint dicta segmenta E F D, et G C H haec segmenta. cum aequiponde rare supponantur, illa consequenter in mutilata sphaera Centrum gravitatis et magnitudinis non mutant sed illud quod primo in integra sphaera halebant. Conservant. Tertius casus est. si segmento E D F sublato in eius locum substituatur segmentum ex heterogenea materia. vel ligno cera vitro metallo. auro: hoc facto Centrum gravitatis ab axe A, B tanto versus C accederet vicinius quanto levius fuerit segmentum appositum D vel tanto versus F quanto segmentum E D F appositum materia sphrae fuer it gravius: Centro tamen magitudini semper suum locum retinente quod est Centrum globi heterogenei. Quae de omnibus quoque Corporibus regularibus supra descriptis intelligenda sunt.

CONSECTARIA

ex dictis.

Hinc sequitur primo. cuiuscunque solidi Centrum gravitatis ioco suo dimoveri posse cum aliquid additur vel minuitur vel cum partes aliratione constituuntur sit in Cubo A B ex consimili materia id est homogenea conflato Centrum gravitatis C; dico id triplici ratione mutari posse: vel si dato Corpori addatur Corpus E D B G. quia si Cubo D addatur pondus novum Centrum necessario a suo loco versus partem additam recedet; vel quod idem est si ex A B detratatur A F I R praeponderante G B D E Centrum gravitatis C pariter a suo loco recedet versus DD Verum si intermedio Corpori B F D A utrinque addantur F R et E D aequipondera ntia Centrum gravitatis in C iuxta leges iupomuc ma nebit immotum.

Sequitur secundo sphaeram. tametsi ex segmentis vari misturae compaginata fuerit Centrum tamen gravitatis non mutare sit sphaera A CD. cuius segmenta A E E et eius oppositum C H D sint ex creta, reliqua vero duo A F C et B G D sint ex creta. A B C D vero intimum sphaerae corpus sit ex plumbo. Dico sphaeram, tametsi ex heterogeneae materiae segmentis conflata sit, Centrum tamen neque gravitatis neque magnitudinis mutare, quoniam enim Segmenta A E B, C H D aequa lia et ex eadem materia. v. g. cera. facta utrinque aequiponderant, ex suppositione. Centrum gravitatis C loco suo non recedet; iuxta ea quae Archimedes in aequiponderantibus demonstrat sed segmenta gypsea A F C et D G D pariter aequiponderant ero Globus ex segmentis oppositis, tametsi ex diversis ponderibus conflatus sit, Centrum tam C non mutabit; Ergo si sphaera etc. quod erat demonstrandum. Quod si vero vel unum oppositorum segmentorum ex dissimili materia esset conflarum tunc Centrum quoquc gravitatis loco cedere necesse foret.

CAPUT II.

De Linea directionis

Linea directionis ea dicitur, quae motus gravium dirigit et ducta concipitur a Muni Centro ad verticem gravis: Gravia siquidem omnia suo naturali pondere feruntur ad medium, quod Terrae ambitu continetutr: et ideo quae apud nos sunt omnia vel moventur vel quiescunt non moventur quod impediuntur et detinentur. Eorum vero quae moventur, quaedam in motu impediuntur. alia vero expedita sunt: quemadmodum in Aqua patet Terrae circumfusa quoniam enim illa recta descendere non potest per diverticula descensum parat ad Centrum usquedum exepta congruo receptaculo requiescat si vero nullum impedimentum obstet, recta descendit Centro suo copulata. Illa verò linea quae huiusmodi motum dirigit sive quae motum dirigeret si impedimentum auferretur dicitur Linea directionis. Hanc autem lineam necesse est a Centro procedere vel ad Centrum tendere quod idem est: et nihil aliud est quam linea Horizonti perpendiculariter insistens. sive quod idem estinea ex Polo Horizontis sive verticis perentrum Muni directa axisque Horizontis uti Astronomi vocant ipsi prorsus congruit et proinde pro eodem sumitur passim Atque hae lineae si in Terreni globi superficie considerentur quoad sensum parallelae sunt; ut manifeste apparet in Gnomonibus sciathericis: qui quantum vis dissiti paralleli tamen censentur nullo erroris praeiucdicio in negotio Gnomonico: patet quoque ex praxi Architectorum qui muros fabricae nullo habito ad Centrum respectu praecise parallelos ad amussim disponunt tametsi illi in Centrum ducti non amplius paralleli forent sed in eo coinciderent. Sed de hisce vide quae copiose scripsimus lib. 3. Artis Magnae Lucis et Umbrae.

PROPOSITIO I.

Omnia quae moventu, sub linea directionis moveri necesse est.

In omni Corpore gravi Centrum gravitatis consistit in linea directionis. et iuxta eam movetur, ita ut Centrum gravitatis ipsam lineam directionis motu suo describat: cum enim omnes partes gravis ad Centum gravitatis comparatae aequiponderent necessario medium gravis punctum lineaum directionis constituet. reliquis extremis corporis partibus motu suo lineas pariter ad lineam directionis parallelas describentibus. Sit Corpus grave sphaericum aur cubicum A B, cuius Centrum gravitatis sit C; dico Centrum gravitatis C motu suo in D describere lineam C D, que est linea directionis, puncta vero A D terminantia corporis describere lineas A E et B F lineae directionis C D parallelas quidem in superficie Terrae concurrete tamen circa Centrum Mundi uti et omnium partium corporis gravis in Centrum quod appetunt, nutantes. Si quis vero neget. motum feri per lineam directionis, fiat itaque per A E vel B F. Verum cum illae partes extra lineam mediam sint neque ullum ἰσορροπίας momentum in D vel A statui possit. impossibile est in A aut B lineam directionis statui posse Ergo necessario linea directionis per medium Corporis gravis punctum quod Centrum gravitatis diximus ducitur: Quod erat probandum.

PROPOSITIO II.

Motum progressivum hominis ad directionis lineam moveri necesse est.

Progrediatur homo in superficie Terrae, dico progressivum motum non fieri nisi sub linea directionis. Sit Globi terreni superfcies A B C Centrum eius D: constituatur homo aut quodlibet aliud animal. in loco F; dico hominem naturali gressu ambulate non posse. nisi sub linea F D, quae est linea directionis: hac enim via tenderet, si descenderet ad Centrum Terrae: Ergo sub hac linea vere et proprie aequiliraltur et irgitur ad operationes suas commodius peragendas. Quod si quis neget, tendat itaque per linea FE: at cum haec extra Centrum gravitatis et lineam directionis sit, ex puncto I descendet oblique in K; ex K vero adscendere incipiet in E: qui motus cum naturales non sint. sed violenti utpore extra lineam directionis: impossibile est naturaliter ullum procedere posse. nisi suh linea directionis F D: Quod erat ostendendum.

CONSECTARIUM I.

Hinc patet Cur homines aut naves; ambulantes circa superficiem terrrenam semper erectae sint et undique videant omnia sursum, ut in punctis E G s; quia cum gravia sint necessario iuxta directionis lineam feruntur deorsum ad Centrum, quod omnia gravia appetunt.

CONSECTARIUM II.

Hinc patet Omne Corpus puncto insistens tunc stare cum linea directionis per punctum, cui innititur transiens, per Centrum quoque gravitatis eiusdem transierit; ce re vero, si extra gravitatis Centrum transierit sit Globi terreni superficies A D B. Centrum eius C linea directionis C D; ponatur v.g, Pyramis apice suo in puncto D, ita ut linea directionis praecise transeat per Centrum gravitatis pyramidis in I. Dico Pyramidem mansuram erectam; quoniam enim omnes partes aequiponderantes ex aequo distant a praedicta linea, neque ullae partes reliquas in alteruttam partem perducere possunt, fer i quoque non potest ut hoc pacto aequiponderata Pyramis erecta non subsistat. Quod si vel minime ex linea directionis C D Centrum gravitatis declinaverit illam cadere necesse est, cum partes ab illa parte a qua Centrum gravitatis declinat plus ponderent quam re liqu sed haec amplius in Sequenti Propostione per exempla deducentur.

CONSECTARIUM III.

Hinc patet quoque, Sarissam aut hastam ingentem manu Lanistae sub linea directionis libratam neque ponderare, ni si pondere omnium levissimo neque cadere; cum enim Sarissae longitudo sit sub linea directionis necessatio partes omnes aequi ponderantes nutabunt in Centrum et consequenter dexteritate gladiatoris ita agitante Sarissam ur semper directam teneat sub dicta i a, illa necessari stabit neque inultum ponderabit si vero parum extra lineam declinaverit, iam et pondum sort ietur et sarissa cadet; ita ut quanto magis declinaverit, tanto maiorem semper et maiorem gravitatem sortiatur donec lineae Horizontali parallela insuperabile pondus amplius sustinere non possit. Cuius quidem rei ratio non est alia ni si quod Sarissa O I erecta et palm Lanistae libere insistens, cum omnes partes naturali motu in Centrum sub linea directionis ferantur consequenter pondus non sortiatur, at si extra directionis lineam fuerit constituta, ut in A; iam omnes Sarissae partes B C D E, utpote extra situm naturalem constitutae cum omnes et singulae gravitent necessario pondus augeri necesse est et tanto quidem plus, quanto Horizonti suerit vicinius; tanto minus quanto Verticali situi vicinius.

CONSECTARIUM IV.

Hinc patet quoque, cur Funambulones in chorda incedentes tam constanter incedant quia cum pertica seu ligno transverso quod manibus gestant, aequilibrati sub linea directionis perpetuo incedant sit ut aequiponderantibus extremis ligni seu perticae, Centrum quoque gravitatis quod in linea directionis medium est perfecte aequilibretur, unde nullus casus pertimescendus.

PROPOSITIO III.

Corpora gravia tuc stabunt cum linea directionis er medium quantitatis, cui insistit grave, ducta, per, Centrum gravitatis

Sit Corpus grave A B C D cuius Centrum gravitatis E et insistat quantitati B C. Si itaque linea directionis F E transiens per punctum medium quantitatis B C, transierit et per punctum E utique grave stabit; quoniam partes gravis quae circumstanut punctum E aequiponderantes sunt; quare neque ha illas trahere possunt, neque ab illis trahi. Ex quo fit ut totum grave quiescat At si grave augeatur ex altera parte quantitate C D G ita ut Centrum gravitatis sit H linea directions transiens per extremum C quantitatis B C extensa transetit pet punctum H, dico Corpus pariter erectum mansurum. Ratio est, quia si Corpus inniteretur puncto C tantum per Consectarium secundum praedentis Proposit illus staret. Nilil igitur obstare poterit, quominus stet; insistens toti quantitati B C. Iterum, si linea F C extensa non transierit perunctum H sed illud versus E promoveat Corpus grave, uri prius, stabit. Nam si grave puncto C possit insistere quanti magis stare poterit lieae C R insistens, super quam necessario Centrum gravitatis exist it siquidem feri non potest, quantitatem A B C D, cuius entrum erat E, auctam ex parte, ipsius E Centrum gravitatis retrahere ad oppositam partem, nimirum ad E quare Centrum necessario manebit inter puncta H E linea directionis transibit inter puncta C R atque adeõ Corpus stabit Unde concluditur, quod si Centrum gravitatis fuerit extra spatum HE v. g. in L, vel in V, et linea directionis extra lineam C K feratur, Corpus necessario casurum; siquidem maior pondere quantitas trahet minorem, ideoque cadet ex parte G vel S quia in ea gravis parte invenitur Centrum gravitatis, extra lineam directionis F E et consequenter maius pondus imminet, unde consistere non potest.

CONSECTARIUM.

Hinc sequitur Cur subinde nonuulli muri reperiantur, qui proxime ruinam minentut, cum tamen perpetuo et frimiter persistant; cuiusmodi est muru tortus Romae extra Portam Flammineam moenibus insertus, quem quicunque transeunt, horrescunt, iam casum eius pertimescentes ob nimiam eius inclinationem. Quare ut ignati rerum, tam insolent is effectus, quem mitantur causam penitius cognoscant, hic rationem eius dandam uxi sit itaque moles tota muri A B C D F muri ver superficies retorta sive inclinata sit E B CD, quae a linea directionis declinet 20 gradibus. Sit autem Centrum gravitatis totius saxeae molis G in ipsa linea directionis G D. Dico impossibile esse, ut murus E B C D cadat; cum enim Centrum gravitatis totius molis sit G necessatio pars muri H D C E aequiponderabit parti alceri A H G D F, et consequenter murus sub linea directions aquilibratus stabit, quantumvis retortus et inflexus cum pars H B D C non possit superare pondus partis reliquae A H F D. Si vero portio A L E K adimeretur a tota mole tunc H D C D E portionem cadere necesse foret, cum reliqua pars L H R D insufficieus sit ad ponderi H B D C resistendum utpote maiore minori praevalente. Ex quibus quidem luculenter patet, quomodo subinde Montium praerupta, uti et Turres, sua mole sine casu subsistant. Sed de lis vide nostrum Iter Hetruscum, de Turri Pisana.

PROPOSITIO IV.

Nullus Morus aut Actio locomoriva seri poest, nisi sub lineae Centralis directione

Divina providentia per artem suam, hoc est Naturam, ita disposuit Mundum, ut nulla Actio locomotiva sine respectu ad Centrum feri possit; cuius quidem rei exempla quotidiana in motibus humanis non de sunt: Quis enim hominum in partem anteriorem vel posteriorem, aut ad latera sese inclinare poterit, nisi linea directionis transiens per extremam partem quantitatis, cui innititur, ex ea parte in quam se inclinat, transeat etiam per Centrum gravitatis corporis, aut hic imtineat quantitati cui innititur, caeteroquin necessario casurus? Huic igitur necessitati Natura providit, docens hominem, cum se inclinat uti dixi sinistrum pedem in posteriorem extendere, qui quasi vcectis in statera praeponderet capiti; quoniam, uti dixi stare non poterit, nisi aut linea directionis per Centrum gravitatis transeat aut saltem dimittat illud ex parte opposita ei, in quam se inclinat. Nam si quis utrumque pedem coniunctum, ac totum corpus muro cuicunque erecto abeo aversus adaptet, atque inferiori parte muro coniuncto manente sese in anteriorem partem inclinare velit necessario cadet; indeque discet, hominem naturali quodam instinctu ductum quot ies se inclinat illa praestare, quae diximus. Quae quidem lhomini quoque sedenti eveniunt; hic enim crura et reliquam corporis partem, quaae pendet, non opus habet, ut dirigat; at postquam pedibus insistere cupit, necessurium est, ut totius corporis Centrum gravitatis quam maxime sit propinquum lineae directionis quae transeat per pedes, qubus insistere vult; atque ideo corpori submittit pedes, caputque educit, ut pedibus ipsis emineat adiutusque viribus naturalibus se erigit; sine qua incurvatione fieri non potest ut se erigat, potissimum si lento nimis gradu se erigit; quoniam motus velocitas et impetus subinde ex his praevenit, alia ne sensu percipiantur efficit. Idem dicendum de iacentibus in terra qui si se erigere velint primo caput, deinde manu brachiove veluti vecte quodam se erigunt in sedentis situm; deinde contractis pedibus tandem utraque manu adiuti se in stantis situm elevant quae quidem actiones non alia de causa fiunt nisi ut corpus linea directionis se adapter, et sic fnem suum consequatur.

Quod vero funambulones prostrati veluti ligna, nullo ex praedictis modis praevio in momento se erigere videantur id consecuti videntur ex longa exercitatione et velocitate moti qua uti dictas actiones subsensum non sistit ira quoque spectatores, velocitate actionum falsi sine ulla corporis ad lineam directionis adaptatione eas fieri sibi persuadent licet semper dicta ad lineam directionis adaptatio interveniat, tametsi ob velocitatem, ut dixi actionis insensibilis. Non nego tamen hominem exercitatum suhinde tantum sibi impetum imprimere posse, ut gravium legibus superior iis minime adstringi videatur; verum cum hic motus violentus sit, de eo non agimus sed tantum de naturali gravium motu qui actiones hominum a motu ocal pendentes dirigit.

PROPOSITIO V.

Animalia quadrupedia progredi, non possunt, nisi suba perpetuo linea directionis fulcimento.

Uti in omnibus aliis, ita in animalium motu progressivo mira elucet Naturae providentia; dum quadrupedia ita constituit ut impossibile sit illa progredi, nisi per diagonalem pedum progressum. Explico rem sequenti Figura. Sint quatuor pedes Animalis A B C D; anteriores bini A B, posteriores C D. Dico animal procedere non posse, binis pedibus unius lateris B D, vel A C simul sublatis; quia hoc pacto linea directionis E F non congruit Centro gravitatis dicti animalis, quod in animali consistente reperitur in puncto G: praeterea cum latus E B F D elevatum praeponderet lateri A C P animal necessario cadet. Quare mira Naturae sagacitate factum est ut duo semper pedes diagonaliter oppositi vel plano insistant, vel eleventur, cuiusmodi sunt A D vel C B, hoc enim pacto animal perfecte ex aequi ponderantia partium C B D et, A B C iuxta Centrum gravitatis G et lineam directionis E F, libratur, atque adeo sine ullo casus metu procedit.

Videntur hic in Romano Capitolio bini Equi ingentes, scalarum summitati imminentes, ex albo marmore elaborati, quorum qui adscendentibus ad dextram est binos laterales pedes elevatos habet alios binos latera, les abaco insistentes ; quo magnam Sculptoris imperitiam arguit; cum ex praedictis fieri non possit ut equus, vei quod vis aliud animal, simul et eodem tempore eiusdem lateris binos pedes sine casu elevet. Si itaque naturam observasset duos diagonaliter oppositos pedes elevare debuisset, interim reliquis abaco insistentibus; uri factum est Antonini Imperatoris Equo aeneo insidentis Simulacro in Capitolii Area, summa omnium admiratione spectabili in quo artifex maiori iudicio est usus dum equum gradientem, ita ad naturae exemplar formavit ut bini pedes diagonaliter oppositi tantum erigantur, reliquis abaco insistentibus. Quae hic ex occasione apponenda dux i ut quanto Architectis, Sculptoribus similibusque artificibus in natura exhibenda iudicio opus sit, appareat.

PROPOSITIO VI.

Volucrum motus fieri non potest, nisi ad linae Central directionem.

Natura quoque minime pigra fuisse videtur in i is, quae volucrum generi ad actiones earum rite expediendas necessaria sunt providendis. Nam sive cibum capiant, sive incedant aut aliud quidpiam peragant, semper necessarium est ut ratio linea directionis, sub qua librantur servetur. Ut enim cibum in terra capiant observatione quotidiana notum est illas dum caput terram versus inclinant, pedes antrorsum ita inflectere ut hoc pacto aequilibratae actiones suas facilius peragant. Cum vero oont duabus alis qua si fulcris sustinentur ne totum corpus in anteriorem aut posteriorem partem praeponderans inclinet sed ex aequo corporis pondus libretur: Quod non fieret nisi linea directioni per fulcrum et Centrum gravitatis transiret. Et uti aliae volucres aliam corporis constitutionem habent, ita non defuit Natura illas tali ratione formare tali arte corpus, pedes, caudam alas constituere ut sic inoffensae suas instituant operationes. Hoc pacto colli longioris avibus Natura quoque longiora cruta dedit ut Ciconiis videre est quae ut iter volandum se perfecte librent eas Natura docuit ut promisso collo antrorsum crura quoque retrorsum pati intervallo extenderentur ut sic corpus Centro gravitatis et linea directionis accommocdantes, volatum cnmmodius continuarent. Aliud quo, que librandi genus volucres a natura edoctae sunt. Nam cum anteriorem partem sursum elevare volunt, et posteriorem deprimere, sa hoc est, fulcra, quibus sustinentur, in anteriotem partem extendunt; cum vero contra inferius suum volatum dirigunt, in posteriorem partem sur retrahunt hoc enim vel illo modo facile efficiunt ut Centrum gravitatis in volantium corpore loco mutetur. Eadem ratione ab ea parte quae propendet alas retrahentes aequa trutina aves seipsas librare consueverunt. id enim faciunt quod faceret ille qui ab axe cui insistit statera pondus removeret; aut axem removeret a pondere utraque enim ratione pondus aequiponderaret.

PROPOSITIO VII.

Vegetalilis natura crescere non potest, nisi sub lineae centralis directione.

Quicunque plantarum incrementa cum industria consideraveritis admirandam DEI summi Optimi Maximi sapientiam satis admirari nunquam poterit; dum tot tantisque adminiculis illis ad se conservandas providit easque iisdem linea directionis legibus subiecit quas tam impense servant ut nulla violentia eas ab hoc situ detorquere possit. Recta itaque tum arbores, tum plantae in altum se erigunt natutali appetitu et hoc sub linea directionis utpote sine ea finem suum nunquam consecuturae.

Quam autem Natura pertinax sit in iure suo servando infinitae experienti in plantis factae nos docent si arorit ramos per murorum rimas diducas, mox ubi patulum aerem nactaae sunt iam iuris sui memores ab Horiontali situ rectitudinem appetentes, in altum sese surculi erigunt, ut in figura apparet in A G et B Quod si quis ramo alicui pondus appenderit ut in I cum intentione ad detorquendum eum deorsum,

adeo ramen uris sui tenax est ut mox ab incurvatione rami ultimus surculus G deorsum tendere nescius quantum potest et licet sese erigat ut suae linea directionis sese applicet Apparet hic Naturae pertinacia in omnibus passim arboribus plantisque quae ex montium declivitate aut rupium parietibus ut in N et M patet, emergunt. Natura itaque illas iuxra linea directionis leges crescere voluit sine quibus finem suum nunquam attingere possunt. Quemadmodum enim homo inversus cibum potumque capere non potest utpote naturae conttatrio situ positus ; ita plantae nutrimentum, quod ex imis radicibus sursum propagatur, inversae capere nequeunt: Undetantus illis inest sursum vergendi appetitus ut nulla arte abillo dimoveri queant potis moriturae, quam obsecuturae, leges, naturae earum contrarias, praescribere conantibus arbor enim tanto stabilior est quanto directior; et cum sese sine hiac rectitudine conservare non possit eum situm appetit conservationi suae maxime consentaneum qui est iuxta lineam directionis. His accedit arbores et plantas, quod alorem et vitam a cœlo et sideribus expetant naturali quasi motus instinctu in cœlum ferri; ut experientia sat superque docet; arbores enim quae in opacis locis nascuntur, prae caeteris altius exsurgunt , ut Solaris caloris benevolo influxu perfruantur. Miratus sum non semel luius appetitus vehementiam; arbores enim et frutices intermuros qui Boream spectant sitae locis earum naturae inconsentaneis, veluti pertaesa si aut fenestram aut patulum foramen nactae fuerint rami naturali quodam desiderio ad Austrinam plagam utpote abundantiore calore refertam, per dicta foramina sese in sinuant, ut hoc pacto benefico solis calore fœtae finem suum nanciscantur; diceres, eas instinuctu quodam nosse ut quae ad se conservandum necessaria sint discernant.

Mirum est quod Indicae navigationis curiosi observarunt in nonnullis herbis, quarum prior est (quam Sargassum vocant) et in Oceani occidentalis itinere spectatur, in modum prati circumfusa et a vento agitata non uno fixa loco sed tempestatum ratione mota diversis tractibus spectandam se exhibet; quod aperte monstrat,illam fundo radicibus fixis minime inhaerere sed avulsam inter medium aquae humor is ambientis alimento vivere radicibus e fundo abstractis; caulis tantae magnitudinis est ut ad 50 subinde pedes pertingat, foliis vero duorum, trium aut quatuor palmorum longitudine extra aquam se erigentibus; Mirum Naturae prodigium, multis et iam latiotibus foliis ad superficiem aqu se explicantibus occulto quodam Naturae consilio, ne radix aut caulis protensior folia pondere suo infra aquam deprimat obnitentibus. Altera est Oryza Chinae cuius messis non in terra sed in ipsis aquis perficitur ; unde in stagnantium aquarum lacunis primo seritur, quae concepto foetu folia per longum caulem extra aquae superficiem emittit atque libero gaudens aere tandem in grana adolescit summo sane et unico Incolarum emolumento; est et hoc in hac planta admiratione dignissimum, quod si pluviarum aug mento lacunae crescant tunc et vel ipsa herba pro incremento aquarum sese extra aquam erigat; Quaae omnia ex P. Martino Martini oculato teste et rerum Indicarum indagatore sollertissimo, qui, dum haec scribo, Procuratoris Chinensis munere hic Romae fungitur, accepi, quae et in Atlante Sinico, quem non ita pridem in lucem misit fuse describuntur.

Sed obicies ab liac lege nonnullas herbas recedere, uti sunt Serpyllum, Hedera terrestris et similia quae nunquam se perfecte erigere videntur sen per terrestrem superficiem Serpendo dum nunquam se erigunt, alieno terrae fulcimento sustinentur; idem de omnibus Convolvulorum speciebus, de Hedera et similibus plantis, quaae vel arborum vel murorum fulcris vivunt dicendum est. Respondeo nullum ex Serpyllis esse quo non sursum erigi appetat, et cum id foli non possint utpote caule destituta caulis tamen qui semen, florem fructum fert, ex Centro plantae, semper, quibuscunque modis potest, se erigit; ut hoc situ, suae speciei propagationem conservet sine qua fine suum non consequeretur Pari ratione Convolvulus et Lupulus, cum sine pedamento vivere non possint aliena fulcra appetunt frutices, arbores, caeterasque stirpes ut inde et vitam et nutrimentum acquirant singulari quodam instinctu arripiunt; et Convolvulus quidem mira naturae industria cum mole caulis, thyrsive impedita recte adscendere non possit, in helices se contorquens, conum, cuius axis fulcrum est efformat; hoc enim pacto dum obliquo situ in helices torto pedamentum ambit tenacius adhaeret et copiosius vim suam in floribus et seminibus parandis exerit. Hedera vero tyrannica quadam vi arbores et murorum parietes invadit, ut vitam, quam imbecilli caulis constitutione pedumque delbilitate obtinere nequit alieni iuris invasione conservet. Ex his apparet luculenter nihil in tota Vegetabilis naturae oeconomia latere, quod non ad /lineam directionis sese dirigat, ut tandem a Natura sibi praescriprum finem assequatur.

PROPOSITIO VIII.

Omnes Mineralis naturae operationes in Subterraneo Mundo, vel ad Centrum, vel ad Centrum, vela Centro fiunt.

In Subterraneo Mundo, qui est Mineralium omnium matrix et receptaculum, praeter Aquam et lgnem, quorum hic a Centro illa ad Centrum vergit sunt quoque succi, sales terrestrium facultatum miscellae metella et lapides omnis generis quorum quidem omnium origo non nisi a Centro Mundi dependet. Est enim Subterraneus Mundus instar distillatoriae cuiusdam fornacis in qua Ignis et Aqua coniuncta, mediantibus spiritibus vaporibus et exhalationibus, per in numeros canales in abdita diversorum montium cavernarumque subterranearum receptacula qu sunt velut Alembica quaedam derivata omnia machinantur mineralis naturae opificia; ita quidem ut humidum in visceribus laritans se habeat per modum principii activi ex quorum reciproca act ione et passione spiritus in terrestribus partibus latentes excitati per vapores et exhalationes, pro cuiusvis terrestri; portionis natura et qua litate fundant eius mineralis essentiam cuius spermaticam rationem dicta terrestris portio continet.

Quae quidem omnia cum fieri non possint, ni si cum respectu ad Centrum, sapientera Natura provisum est ut levia a Centro ad Circumferentiam gravia vero, cuiusmodi humidum est contra Circumferentia a Cetrum tenderent ; Ex huiusmodi enim coniugio paranympha Natura mediante rerum omnium Suterranearum generationes emanare necesse est. Verum cum di hisce ex professo in toto tertio libro acturi simus supervacaneum esse visum fuit hoc loco fusius tam amplum argumentum describere. Quare sufficiat hoc loco demonstrasse omnes Subteranei Mundi actione; necessariam ad Mundi Centrum respectum dicere; Si enim tollas Centrum iam, ut supra demonstravimus omnia quiescent omnia erunt motus expertia corpora et cessant motu omnium rerum generationes cessat necesse est Quod itaque levia sursum vergant deorsum gravia ad subterraneas generationes perficiendas tendant solum et unicum Terrae Centrum causa est.

CAPUT III

Paradoxa de Centro Terrae.

PARADOXUM I.

Quomodo Pons ligneus, circularis Ellipticus, in aere pendulus, sine ullo fulcro aedificari possit.

Suppono primo Universam Terram Centro vicinam ad multa milliaria concavam esse. Quo posito si circa Centrum Terrae Pons ligneus aut saxeus circularis aut ellipticus fiat dico illum sine fulcro in aere constaturum.

Sit circa Centrum Terrae I Pons ligneus A B C D cuius omnes singulaae partes, cum in Centrum inclinent iuxta I desinet; aequiponderatus necessario haerebit in aere ex omni parte aeque gravitans. Quod si quispiam neget: Quiescat iraque i aliquo punctorum A B C D. Sed quoniam in nullo dictorum punctorum Centrum gravitatis totius molis est, iuxta Cun. 1 et 2 fieri quoque non potest, ut ibi quiescat sed iuxta Isorropicas leges,omnes partes se accommodabunt ad Centrum medii sive Centrum Mundi, quod cum Centro gravitatis coincidere supra ample ostendimus ut ibit firmum statum nanciscantur; cum impossibile sit, al iter eum consistere posse Pons ergo ligneus circularis, aut ex quacunque alia materia constructus, necessario in aere circa sentrum circe Centrum Terrae sine fulcro subsistet; Quod erat ostendendum. Idem fieret si annulus seu rota ingens in Centrum Terrae coniiceretur Idem feret in pomte ad ellipticam formam constructo hac tamen differenti quod quatuor tantum loca A D C D planam haberent superficiem, reliqua superficies a B et D versus C, aur B et D versus A sursum tenderent, et montosum quid exprimerent atque adeo homines in H et M etiam in oppositis locis, in elliptica superficie sursum adscenderent usque dum quatuor dictis punctis A B C D recta superficiei insisterent.

CONSECTARIUM.

Hinc patet, si Pons quispiam forma quadrata aut prismatica circa Terrae Centrum fieret eum in aere pariter pendulum substiturum Cum enim Centrum gravitatis it Quadrati et Trianguli aequilater is idem sit cum Centro magnitudinis uti supra demonstravimus Cun necessario Pons ad talium corporum leges constructus pendehit in aere: Sic enim omnibus et singulis molis partibus in Centrum aequa vi inclinantibus, Pons aequi libratis consistet cum non sit ratio, cur ex una parte plus quam ex altera versus Centrum inclinet Declinet autem si fieri potest, Pontis N B H M portio A B D M magis versus Centrum I, quam portio N H A D; Ergo hoc casu aequale superabit aequale, Ergo partes illae aequiponderabunt et non aequiponderabunt; quod cum absurdum sit et contra hypothesin, Ergo partibus circumcirca aequiponderantibus et aequa in Centrum vi vergentibus omns quadratae figurae in aere manebit pendulus; Quod erat ostendendum

Idem dicendum est de Ponte triangulari A B C D E F. Differenta tamen inter partem circularem et quadratam aut triangulatem haec est quod homo Pontem quadratum perambulans in quatuor tantum locis A C D E, rectam superficiem inveniret; siquidem ab A versus B, continuo ascenderet a B vero versus C continuò descenderet; pari pacto in triangulari Ponte A B C D E F in punctis B D F pla num imaginari debemus, a quibus versus A C E perpetuo ex E B D punctis adscenderetur aut descenderetur Ita quidem ut quatuor cornua quadratae fabric aut tria trigonae,se habeant instar montium, quorum radices sunt in locis, vel in Triangulari B D F apices vero eorum sint in Quadratae punctis B H N M in Triangulatri vero A E C cum recessus a plano circulari nihil aliud sit, quam vel adscensus a plano in altum, vel adscensus ex alto in planum Apparet haec ratio quoque in superficie Globi terreni in Montibus qui quanto decliviores sunt, tanto linea directionis, iuxta quam incedimus, acutiorem cum declivitate montis angulum conficit et consequenter homo se violenter ;ad lineam directionis toto corpore detorquere debet haec autem detorsio uti violenta ita contra naturam est ; ut proinde non mirum sit hominem in arduorum montium adscensu tantopere fatigari.

Quod autem de Pontibus circa Centrum Terrae immediate constituendis diximus, idem dicendum est de similibus fabricis is circa superficiem Terrae in aere construendis. Sed ostendamus negotium, Fiat Divina potentia circa superficiem Terrae C B D Pons triangularis A D E D F C trahantur iam linea directionis versus extimam superficiem pontis: certum est hominem ex B progressurum versus A continuo adscensurum veluti editissimum montem neque ullo loco rectum insistere posse nisi in punctis E B D ubi videlicet linea directionis normaliter in Pontis latera incidit; in progressu vero uti linea directionis inter E et A monstrant, plano Pontis amplius rectus insistere nequit neque linea directionis amplius normaliter in latere Pontis incident sed angulos tanto facient cum lateribus Pontis acutiores, quanto apici A plus appropinquaverint. Hinc fit ut hominem, ut se sub linea centralis dispositione sustineat incurvato versus declivitatem corpore et extremis pedum digitis insistere oporteat; cum in declivitate montis sine casus periculo, stare rectum impossibile sit.

CONSECTARIUM

Hinc patet in Centrum Terrae nullam fabricam usui hominum aptam, nisi circularem esse posse,

PARADOXUM II.

Ignis, Aqua, arena, aliaque corpora liquida in Centro Terrae in Spharam mox se conformabunt.

Deducatur Divina potentia per Canalem in Centrum Terrae magna vis Aquae; Dico eam in Centrum Terrae mox in Sphaeram se conformaturam; Cum enim Centrum gravitatis alicuius Sphaera homogeneae, uti in primo Canone ostendimus idem sit cum Centro magnitudinis Sphaerae certum est, aquam aliter consistere non posse, ni si sub forma globi aquei. Consistat enim si fieri possit sub forma.

Quadrati aut alterius cuiuscunque fguraae ergo aqua hoc statu circa cornua quadrati contra naturam stabit et violenter; at hoc est absurdum; Ergo necessario se in globum conformabit hoc enim situ, partes singulae in Centrum aequã vi inclinantes se perfectius sustinebunt et ex omni parte aequiponderatae consistent. Idem de arena fluida dicendum est.

CONSECTARIUM

experimenti

Hinc sequitur quod si quis quatuor diversi generis liquores, qui quatuor Elementa gravitate et levitate sua referant, prout in Arte Magnetica fieri debere docui mus inserat Phialae Sphaericae; experientia docet, in superficie Terre dictos liquores Horizonti parallelos unum alteri incubituros ita ut gravissimus, qui Teram refert, infimum locum Secundus Aerei coloris Aquam referens secundum in Phiala locum supra terreum liquorem obtineat; tertius Aereus supra aqueum, tertium quartus denique lgneus supra aereum quartum et supremum in phiala locum occupet; atque adeo omnes discreti et impermixtibilies in superficie Terr eum situm tenebunt, quem Phiala A B exhibet Descendat iam quis cum, dicta Phiala, Divina potentia, versus Centrum Terrae; Dico quod quanto dicti liquores plus appropinqua verint Centro Terrae tanto in sensibiliores arcus se contrahent; Ubi vero Phiala Centro Terrae congtuetit tum liquores singuli iuxta situm, quem circa Terram quatuor Elementa habent se Sphaerice component ita ut liquor terreus in integram eram Sphaeram se contrahat tres vero reliqui liquores circumambientes singuli sese circa terreum component secundum analog iam quandam quae in Elementis vulgo concipitur, et figura H hic aduncta satis demonstrat. Ratio ex precedentibus luculenter patet Cum enim liquores hi impermixtibiles sint, et unus altero semper gravior necessario gravissimus Terrae, in Sphaerae modum, partibus eiusdem rationis in medium inclinantibus se accommodabit; aqueus vero liquor graviori incumbens cum eidem misceri nesciat in annuli formam circa terreum sese Globum, et aerius circa aqueum et igneus circa aerium miro quodam Naturae artificio conformabunt. Quod quidem nullibi nisi in Centro Terrae contingere potest et forsan in spatio imaginario extra hunc Mundum sensibilem si dicta Philala Divina potentia eo transferetur. Vide quae de hisce fusius egimus in Arte Magnetica lib. 3.

CONSECTARIUM II.

Hinc patet vana et stupida non nullo tum Chymicorum iactantia, qui per Chymicos liquores in Sphaeras conglobatos, totius Natura artificium id est Sensibilis Mundi orbes atque adeo totius Mundi opificium in vitrea Spharae extra Centrum Terrae, se repraesentare posse gloriantur; quod cum non dicam Humanae sed et Angelicae potentiae limites excedat utpote soli omnipotentis Dei virtuti reservatum mirari satis non possum rudem huius modi hominum ignorantiam dum tam enormes Mundo affanias offundere non verecundantur dum aut non errare se, cum talia cogitant sibi persuadent aut cum; ertare se vident, suos tam palmares fueos a vera Philosophia deprehendi non posse, confidentius sibi imaginantur. Cesset igitur am vana de tam insano opificio Chymico, praeconcepta apud plebem opinio; illudque nisi in Centro Terrae confici non posse certo sibi omnes persuadeant.

CONSECTARIUM III.

Si verum est, quod unanimi fere omnium Sanctorum Patrum consensu traditur, Infernum in infimo Terrae loco a Deo constitutum ut qui peccatorum gravitate a Deo se quam longissime removerunt, ultimum merito et remotissimum in sensibili natura locum occupent; qui cum alius esse non possit, qum ingens illa Ignei Crateris circa Centrum Universi constituta Vorago. Certe ex praemissis luculenter patet, post universalem Carnis resurrectionem damnatorum corpora omnia in unum globum coacervanda, cum nulla ibi superficies nisi circularis concipi possit. Quemadmodum itaque haleces doliis, ita ea conglobata poenas peccatis suis condignas, quamdiu Deus erit Deus id est omnis finis expertes tanto acerbiores, quanto Centro Terrae fuerint propinquiores, in perpetuas aeternitates sustinebunt, Discat hinc Christiana Mens a peccatis recedere et bonum sectari ne Aequissimi Iudicis Sententia in horrendissimum hunc tormentorum locum in formidabile hoc perennium tenerorum barathrum uli occlusis omnibus Terranae molis repagulis, nulla lux unquam, nulla dies ilucescit, praecipitata sempiterni horroris poenas luat. Sed haec incidenter dicta sufficiant.

PARADOXUM III.

In Centro Terrae nemo pedibus insistere aut firmari poteri.

Cum enim (uti in praecedentibus ostendimus) omnia Corpora gravia in Centro Terrae iuxta Centrum gravitatis se conforment in pedibus autem humani corporis extremis Centrum gravitatis esse non possit ergo necessario aut umbilico aut ei vicina parte Centro Terrae inhaerebit uti in Figura apparet. Hine aliud Paradoxum nascitur, quod homo hoc situ extensus utraque medietate corporis pedibus ex una ex altera parte capite et pectore sursum et uno et eodem tempore tendat.

Si vero Divina potentia Globus plumbeus proportionatae magnitudinis, posita sex aut septem pedum diametro in Centro Terrae constitueretur, dico, hominem eidem globo, gravitate non resistente naturali situintere eumque circumambulare posse ut in figura apparet,

CONSECTARIUM.

Hinc sequitur quoque si dicto Globo plumbeo A B superficies diametro aequalis superimponeretur ominem nullibi nisi in medio dictae superficiei puncto rectum stare posse Globulus quoque N in dictam superfici em coniectus nullibi quiesceret nisi in unico illo puncto per quod ea linea directionis e Centro ducta transit medium quest omnium lineatum cex Centro Terrae ad superficiem ductarum brevissima; iterum Globulus hic, in quolibet sibi suppositi Globi plumbei puncto quiesceret cum ubique aequali a Centro distet spatio et linea directionis ubique sit eadem, Quae omnia ex dictis patent.

PARADOXUM IV.

In Centro Terrae homo positus neque comedere neque bibere posset.

Ponatur Divina potentia in Centro Terrae quispiam hoc pacto ut os eius Centri medio congruat; Dico eum neque comedere neque bibere hoc situ posse. Cum enim hoc situ totum corpus quocunque vertatur in versum sit, et capite Centro Terrae semper insistat nec cibum nec potum in stomachum transmandare poterit; utpote qui totus inversus undique et undique sursum pedibus vergat; mox tamen ac vel ad pedis intervallum caput Centro emerserit tum degluitire quidem poterit usque ad partem illam, quae Centro respondet non ulterius; tanto enim semper melius transmittet cibum quanto os eius a Centro fuerit remotius. Sed haec clara sunt.

PARADOXUM V.

Si totus Terrenus globus or horizontaliter per Centrum Terrae id est diametraliter secretur, in plano hoc secto non nisi unus recto naturali situ consistere posset Mathematica positione Physica plures.

Sit superficies Globi Terreni secta horizontaliter aur quocunque modo A B C D. Dico in dicta superficie non nisi unum recto et naturali situ Mathematica positione consistere posse videlicet in Centro E. Cum enim omnes dictae superficiei line deorsum in Centrum vergant, fieri non potest ut quispiam alio in puncto, praeterquam in Centro se firmare possit. Sustineat enim quispiam se in linea A E, vel C E; Verum cum illae lineae sint directioni, in illis sese firmare posset et non firmare posset, quod est absurdum et impossibile In solo itaque Centro dictae superficie consistet naturali sit; hac tame ratione, ur si in dicta superficie perpendicularem situm sortiatur, pedibus infiltere posset si ver situm ad planum verticale parallelum obtinuerit, non iam pedibus, sed umbilico Centro Terrae, situ naturali adlaerebit. Ratio est, quia perpendiculariter plano insistens, habet infra se quo sustineatur si vero situm ad planum verticale habuerit parallelum, am pedibus insistere non poter it sed corpus iuxta Centrum gravitatis suae in Centro firmabitur; quemadmodum in Secunda Figura apparet ubi planum L M N O exhibetur situ perpendiculari in quo luculenter apparet hominem nullili in linea L N rectum stare neque in Centro S quidem pedibus consistere posse; sed tum corpus primum firmatum iri ubi Centrum gravitatis corporis gravis Centro Terrae responderit; quae omnia ex Figura patent.

CONSECTARIUM

Sequitur hinc quoque quod quacunque ratione Globus Terrae sive normaliter sive horizontaliter sive situ declivi secetur idem semper sequatur neque enim huiusmodi planum proprie horizontale dici potest sed quomodocunque sectum semper situm perpendicularem ad Centrum obtinebit. Hiuc planum A B C D eatenus horizontale diximus quatenus imaginationi nostrae tale videtur etiamsi id minime horizontale sit sed superficies perfecte perpendicularis. Quemadmodum enim nemo naturaliter et libere parieti alicui seu muro plano insistere potest ita nec in dicta superficie quae adinstar vasti cuiusdam Muri undique et undique perpendicularis sese habet, cuius medium Centrum Terrae est quietis punctum.

PARADOXUM VI.

In Centro Terrae rota quaepiam circumacta neque sursum neque deorsum feretur.

In Terrae superficie rota quaepiam volvi non potest nisi una eius medietas semper adscendat altera descendat. In Centro vero Terrae dicta rota circumacta neque sursum neque deorsum feretur semper eundem ad Centrum Terrae situm habebit cui ex omni parte aequidistat et aequiponderat neque ulla differentia partium, dextrae, sinistrae obliquae superioris inferiorisque erit. Accedit, quod in quamcunque partem vertatur semper eo in situ quiescat; cum non potius ad unam quam ad alteram pattem inclinet sed indifferens sit ad omnem situm in quem collocabitur.

CONSECTARIUM I.

Hine sequitur si rotae molariae haustra normaliter insistentia aqua repterentur, illam circumactam nihil aquae quam continet, effusuram cum omnia haustra recta in Centrum nitantur.

CONSECTARIUM II.

Hinc sequitur quoque, quomodo quod multi ex uis Patribus concipere non potuerunt, Antipodes pedibus suis nobis oppositis naturali situ moveantur.

Sit Globus terraqueus A B C D, sint Antipodes F G, E S, qui pedibus nobis obversis incedunt; Dico eos situ naturali incedere quia utraque opposita parte per lineas directionis F D et S G in Centrum D inclinant. Quod idem de navibus intelligendum cum undique et undique in Centrum Terrae vergant per lineas directionis sub quibus feruntur; neque, uti simpliciores sibi falso imaginantur hominum aut navium in oppositis nobis partibus casus pertimescendus est. Si itaque Veteres nonnulli Centri naturam cognovissent, non tam imperite de Terrae, nescio qua abysso et voragine, quam sibi infra Horizontem imaginabantur esse ratiocinati fuissent.

PARADOXUM VII

In Centro Terrae duo homines in oppositas partes tendentes naturalieter adscendent.

Sit in Centro Terrae A, Scala B C applicata; Dic ex Centro A, duos homines, quorum unus ex A versus B et alter ex A versus C uno et eodem tempore adscendit utrumque, licet in oppositas partes A et B adscenderit naturaliter tamen adscendere. Ratio patet ex seipsa. Scala quoque in quamcunque partem oto ibi naturalem situm habebit.

PARADOXUM VIII.

Avis cuiuspiam circa Centrum Terrae volatus facillimus, et maxime naturalis erit vel circularis vel sub helicis linea; omnis alius motus erit violentus.

Avis quaepiam circa Centrum Terrae naturali et facili motu movebitur, quando sub circuli aut helicis linea movebitur ut in Circulo A patet, quem avis volatu describit quia hoc pacto nullum violentum motum sustinebit, qui illis contingit, quando sursum feruntur; quod et de volatu, qui sub helicis linea contingit, dicendum est, quae cum ex circulari et declivi constet maxime volatum accelerabit neque aliter facilus Centrum Terrae petet, quam sub hac linea. Si vero sub linea A B moveretur dico avem non nis violentum motum subituram ex D quidem in A vel in B sursum feretur sub linea recta; qui maxime avibus violentus est omnium autem violentissimus est qui fit per lineam perpendicularem ita ut vix avis sit quae eum sustinere possit. Hinc instinctu quodam naturae omnes aves volatu helicem sive sursum sive deorsum vergant, affectant. Hinc in ipso Centro Terrae fixa haereret avis; cum enim nihil adeo avibus contrarium sit, quam motus perpendicularis, sur, sum in Centro vero Terrae cum ex nulla parte adscensus detur nisi sub perpendiculari, hinc haereret, tum difficultate adscensus tum proprio gravitatis Centro detenta.

PARADOXUM IX.

Si semen alicuius Plantae proiiceretur in Centrum Terrae, illa quaquaversus in formam radiosae Stellae effloresceret.

Si massae terreae Semina alicuius planta indita proiicetentur in Centrum Terrae, dico illa non ni si sub forma radiosae Sphaerae efflorescere posse. Quoniam enim plantae singulae naturaliter ut supra quoque dictum fuit linea directionis sursum ferantur; linea vero in Centro Terrae undique et undique sursum vergant sub illis semina pullulantia caules suos Sphaerice erigerent cum alio sub situ finem suum consequi non possent.

PARADOXUM X.

lgnis in Centro Terrae accensus sphaericus est.

Quoniam enim ignis natura sua sursum fertur in Centro vero undique et undique sursum concipiatur necessario undique diffusus radiosum corpus affectabit.

PARADOXUM XI.

De motu perenni in Centro Terrae instituendo.

Hoc loco omittere non possum nonnullorum vana technasmata et in signes paralogismos, qui putant, imo demonstrare contendunt, Motum artificialem perpetuum certo modo in Centro Terrae confici posse, idque hac ratione ostendere nituntur.

Ponantur primo duo fulcra G K, H I una cum axe G H circa quem Gnomon A B C cum affixo plumbeo globo ita applicetur, ut vertebra sua A circa axem volvi possit. Hoc posito dicunt, futurum ut gnomon A B C semel incitatus suum circa axem G H motum in circulum B D E F agitatus perpetuo continuet. Rationem huius rei assignant, quod globus plumbeus gnomoni affixus, cum impeditus versus A Centrum, iuxta lineam directionis C A descendere non possit versus D gravitate sua perpetuo nitatur; atque adeo ex D versus F et ex F versus E, et hinc versus B motus; cum pondere gravatus nullibi quiescere possit, circulum denuo, nova semper et nova circumvolutione, perenni motu set repetiturus. Itaque hoc modo perennem motum circa Centrum Terrae fieri posse falso sibi persuadent.

Hoc tam prima fronte speciosum machinamentum cum saepe saepius observassem, fallaces humanae imaginationis illusiones non potui non ridere. Quam itaque hoc nostris in hoc libro traditis propositionibus, contrarium sit, declarandum duxi; ne imposterum alii inutili sese labore in eo demonstrando conficiant.

Primo itaque ponunt ii duo fulcra G K, H I, una cum axe G H; putantque axim fulcraque eundem circa Centrum Terrae situm, quem in superficie eiusdem, habere; quod ridiculum et falsae imaginationis ludibrium est. Si enim fulcra circa Centrum Terrae disponi possent ea utique non, uri in superficie Terrae perpendicularem, sed oppositum, obliquum videlicet et sursum vergentem situm sortirentur. Quemadmodum et una axis medietas G A sursum et altera H A pariter sursum tenderent,. Si affigerentur itaque in G et H extremis axis partibus perpendicula plumbeis instructa globulis, videretur sane, ea iuxta fulcrorum situm cadere deorsum minime posse cum sint extra lineam directionis. Fulcra ergo cum contra naturam sursum tendant subsistere non possunt.

His ostensis iam videamus, utrum gnomon circa axem G H versatilis, motum perennem conficere possit. Moveat ergo, si fieri possit ex C in D per arcum C D. Verum cum hic motus, utpote violentus, extra A C directionis lineam consistat ut motum sine novo impulsu continuet, fieri non potest. Stabit ergo Gnomon cum affixo sibi globo in quocunque puncto Circuli B D E F quod ita ostendo. Quoniam enim totum gnomonis complexum B C se per modum solidae molis habeat erit iuxta Definitionem IlI et Canonem 4. Centrum gravitatis in I et consequenter ubi cumque ponatur, consistet quia Centrum gravitatis I, linea directionis perfecte congruit. Uti fuse in prima hac Sect. demonstratum fuit. Moveatur autem suapte sponte ex C in D et hinc in F. Quaero iam, vel moles haec quiescet vel non quiescet. Si quiescat, iam intentum nostrum obtinemus. Si non quiescat, uti perennis motus negotiatores volunt ergo nunquam finem appetitus sui obtinebit quod est contra Definit. 3. Cum omne Corpus mobile in tantum moveatur, in quantum finem appetitus sui, qui est quies sub directionis linea acquisita intendit, Gnomon itaque in omni puncto Circuli B D E F firmabitur, cum quot in eo puncta tot linae directionis, concipiantur quae omnes per Centrum gravitatis gnomonis, ducuntur; ergo quocunque puncto circuli gnomon super id positus quiescet; atque adeo in consequentia puncta suapte sponte nisi in ea protrahatur, moveri non potest. Neque quicquam facit ad rem quod globus praepondera et in anteriora semper niti falso cogitetur ; cum huiusmodi praeponderatio non fiat motu natura li in anteriora sed in Centrum A per lineam directionis sibi subiectam; quod et ex Paradoxis praecedentibus aperte constat. Si enim circa Centrum Terrae Canalis fieret in circulum B D F E con, tortus et in eo poneretur globus, certum est eum incitatum non perenniter motum iri, sed in quolibet Canalis loco quieturum. Quod idem de aqua intra canalem sparsa sentiendum est; quae non flueret, sed cum quiete se contineret sub lineis directionis fine motu. Ergo, quod primo assumpseram motus perpetuus in Centro Terrae dicto modo impossibilis est: Quod erat ostendendum.

SECTIO II.

PHYSICO-MATHEMATICA.

ET EST

De Motu gravium ad Centrum Universi.

PRAEFATIO.

Cum omnia gravia Centrum, insito quodam appetitu ferantur, si Centrum non esset omnis quoque mottus cessaret cum grave quod appeteret nun appeteret. Si Centrum non esset cessaret et locomotiva potentia; cum nulla actio suptra demonstravimus locomotiva sine respectu essentiali ad Centrum confict possit. Si Centrum non esset levia non tenderent sursum quia non daretur motus a Centrum ad circumferentiam uti nec a circumferentia ad Centrum in gravibus. Centrum itaque non tantum motus localis sed et omnis Elementaris morus causa est. Quid autem hic Motus proprie sit, et quomodo perficiatur, hac Sectione ostendendum duximus.

Section II. Physico-mathematics and on the motion of heavy bodies towards the Center of the Universe.

Preface.

CAPUT I.

Definitio Motus localis Corporum et Impetus.

Non agimus hic de Motibus intrinsec is qui sunt intellectis voluntatis, vatiarumque affectionum animae sed de Motu rerum locali, naturali et violento sive intrinseco et extrinseco; de motu recto et circulari et porro mixto tum ex naturali et violento, tum mixto ex recto et circularis et de reflexo; de omnibus denique qui sine respectu ad Centrum con fici non possunt.

Motus naturalis gravium deorsum est appetitus intrinsecus ad Centrum Terrae, quod omnia appetunt:

Non uti nonnulli sibi persuaserunt, ab attractiva vi Terrae; nec a materia quadam tenui, quae grave sollicitat ad motum; nec ab aere incitato retro impellente uti Perierius vult; neque a gravitate aliqua in ipso motu lapidi superaddita ut nonnulli Peripatetici volunt; sed ut dixi, appetitu innato cuius tota vis est ab impetu seu impulsu. Ut autem impetus impulsuve ratio, antequam ulterius progrediamur luculentius patefiat sciendum est.

Impetum seu impulsum nihil aliud esse quam qualitatem quandam, quae exigat morum sui Subiecti.

Cum enim potentia et facultas motrix sit activa ut producata liquid, necesse est; Sed nihil aliud quam imetm producit; Ergo sine impetu grave naturaliter moveri non posset Est ergo impetus seu impulsus necessario connexus et connaturalis mobilis gravium, tametsi is a substantia mobilis distinctum quiddam sit; cum mobile quiescens sine impetu esse possit in actu autem existens sine impetu concipi non potest. Hic concludo, Quod impetus productus ab extra non producatur a qualitate nec a virtute resistente, nec ab alio, quam ab impetu; qui maxime est causa connaturalis alterius impetus agit tamen in tantum a extra, in quantum tollit impedimentum. Hinc pro diversa ratione Obiecti impedientis modo plus modo minus agit, tum vero maxime, cum,impedi mentum est maximum. Hinc sequitur secundo, Impetum intensum producere posse impetum remissum si minoris mobilis impulsus feratur in maius se mobile et remissum impetum intensum si maioris mobilis impetus seu impulsus feratur in minus se mobile si vero mobilia fuerint aequalia impetum aequalem producent quod tum maxime fiet ubi utriusque mobilis Centra gravitatis connectentur cum linea directionis ut poste demonstrabitur. Tertio cum datur motus naturalis gravium deorsum ab intrinseco, is non potest esse nisi ab impulsu; tum quia eius acceleratio sine impulsu explicari non potest tum quia grave deorsum cadens imprimit impulsum in corpore occurrente quod non fieret si impulsus expers foret ab intrinseco. Itaque motum naturaliter acceleratum esse vel hinc patet, quia cum motus in libero medio non impediatur, neque impulsus primo instanti productus secundo instanti a causa primo productiva conservetur sed ab alia, sitque ipsa mobilis substanti causa necessaria; certe secundo instanti novum producit impulsum; quod idem de tertio quarto,quinto instant i dicendum est. Crescente itaque causa motus, crescit et ipse motus. Hinc aequalibus temporibus aequalia acquiruntur velocitatis momenta, quin causa necessaria aequalibus temporibus aequalem producit effectum.

I.

Vera sententia exponitur, cur grave motum in fine velocius sit.

Motus garum uti omnium non immerito Philosophorum torsit ingenia, ita quoque summo studio explicandus est. Ut reconditissima tam luculenti essectus causa cognoscatur Suppono primo, Activum principium motus et activum gravitatis principium quoad rem identificari principium autem illud nihil aliud esse dico, quam propendent iam in actu primo tendendi aliquo versus motus autem et gravitas actus secundi, diversifcantur tanquam effectus ab illo uno principio, eo fere modo quo in via Peripatetica lumen et calor producta a Sole, sunt diversiestectus unius principii, seu solis. Siquidem motus est effectus propendenti sive inclinationis naturalis non impeditae; gravitas autem est effectus eiusdem propendentiae seu inclinationis impeditae; ideo enim Corpus gravat, quia propendet ali, quo versus et ne moveatur, impeditur; si enim omnis propensio tolleretur certe omuem gravitem cessaturam necesse est.

Suppono secundo, Omne grave in eadem facultate eodem que actu subsistere tam si solutum currit, quam si impeditum, gravat; tanta enim vi areus tensus sagittam, relaxatus impellit quanta impetus obstaculum premit. Hinc sublato impedimento pondus evadit in morum et olbstaculo posito motus evadit in pondus; quae omnia ex perientia constant.

Supponuo tertio, Omne grave, uti suora quoque ostensum fuit certam propensionem tenentia ad Terra Centrum Naturae Opifice obtrinuisse ut Mundi Centrum perpetuo affectet quae quidem pronitas talis est ut cum mobili seu corpore gravi, in quo existit semper actu vigeat, ipsumque mobile cui semper intime praesens est continuo, addito quodam stimulo, vel ad moveri vel ad gravitare solliciter. Cui propensioni nihil adeo adversatur, ut eam ab insita sibi affectione quandoque avertat sive mobile sit in quiete compositum sive sit violenter raptum naturali illa sua activitate; cum necessario inde aliquo consequente effectu privari non possit etiamsi maxime violento contrarioque raptu impetatur.

Unde concludo primo, Corpus extra centrum positum, aut non impeditum moveri, aut respective impeditum gratare, Addidi respective, propter debile quod saepe occurrit impedimentum; siquidem tunc mobile ex parte gravat et ex parte movetur. Concludo secundo Maiorem motus velocitatem esse ac discerni in mobili, quando ipsum mobile percurrit aequale spatium minori tempore seu maius spatium aequa li tempore illud quoque manifestum est motum augeri posse infinitum si adsit virtus motrix; adeo ut per mobile non stet quin aliquod designatum spatium possit semper in minori tempore percurrere, iuxta temporis partium in infinitum divisionem.

His positis quod in principio intenderam demonstro muiorem velocitatem debere esses corporis mobilis in sine, quam in principio aut in medio sui motus. Suppono autem medium semper plenum corpore uniformiter fluido et quod se aptum praebeat, uniformiter dividi a cadente mobili; quaecunque enim in medio occurrunt, cum sint extrinseca et solum per accidens iuvent aut retardent, negligenda sunt in Demonstratione.

Sit spatium A B percurrendum a mobili, motu naturali ipsumque spatium in spatia aequalia dividatur, quae sunt C D E F dimittaturque mobile e loco A; certum est illud naturali propensione sua primo ferri debere per spatium C. In primo autem cursu dicamus velocitatis gradum ipsius mobilis debere esse ut unum. Iam vero cum in puncto O Mobile sine impedi mento labens sua naturali propensione tendentiae in Centrum non privetur, sed acquisitum semel motum motusque formationem perpetuo conservet; ergo per spatium D insita sibi propensione, iugi quasi stimulo agitabitur; nam praeter adventitiam illam a primo movente motus formationem procuratam et semel acquisitam, viget interna illa naturalis ad Centrum propensio, quae conti nuo stimulat, et quasi manu impellit, ex novorum semper et novorum impulsuum productione. Quare quoniam illa stimulatio effectum sibi vendicat non secus ac candela addita candelae auget intenditque lumen in cubiculo adeo ipsum mobile motu formatum, ac naturali impulsum stimulo percurret spatium D minori tempore quam ex sola tunc acquisita violentia percurrisset atque adeo maiori cum velocitatis gradu percurret partem spatii D, quam absolverat partem spatii C qui velocitatis gradus dicatur esse ut dico. Pari pacto novorum semper ac novorum impulsuum productione Mobile agitatum percurret E spatium, minori temporis spatio quam quod in D confecerat et in F adhuc minori temporis spatio, quam in E, et sic in infinitum. Mobile itaque tum naturali illa propensione tendentiae in Centrum Universi tum novorum semper et novorum impulsuum productione circa finem velocius et velocius agitabitur: Quod erat ostendendum. Quae nam autem motus huius ad tempus proportio sit iam exponendum est.

CAPUT II.

De accelerato Motu naturali et violent gravium, eiusque proportione ad tempus, quo dictum spatium conficit.

Negari minime potest sagacitatem lynceorum huius temporis Philosophorum in scrutandis Motus arcanis, eo pertigisse ut omnes Veteres multis post se parasangis reliquisse videantur; Nullum enim, quod sciam, Veterum, genuinam accelerati motus proportionem assignasse reperio; qua tamen non assignati feri non posse video quomodo Motus ratio et proprietas (loquor semper de Motus Corporum gravium sive naturali sive violento constare possit. Et quoniam res est plena subtilitate et ingenio, hoc loco modernorum Philosophorum dogmata et inventa secutus, paulo fusius de eo disceptandum duxi. Quod ut quam optime faciam, primo nonnulla ad faciliorem tironum captum praemittenda sunt.

Notandum itaque rimo omnibus esse manifestum Motum tetum ex alto cadentium in fine quam in medio et in medio, quam in principio velociorum esse. Notandum secundo, Motus gravium velocitatem ea ratione incrementa sua multiplicate, ut ab ipso primo casus momento, quo mobile a quiete recedit illius motus magis magisque continuo acceleretur seu, quod idem est, incrementa velocitatis plura semper et plura uniformiter, praeacquisitis superaddantur. Notandum tertio haec incrementa comparari posse vel cum partibus termporis aut cum partibus spatii. Potest enim designati primo quoddam tempus, ut Minutum primum aut secundum horae,cui consequentia tempora aequalia possunt assignari, adeo ut totum illud tempus, quod in decidendo mobile insumit, in plures huiusmodi partes horae distinguatur; vel spatium quoddam, puta unius pedis aur cubiti similisque mensurae cui aliae aequales possunt accipi in consequenti spatio adeo ur totum illud spatium quod a mobili decidente pervaditur, in plures huiusmodi partes divisum intelligatur; vel etiam potest motus habere comparationem ad velocitatem aliquam primam quae scilicet sit acquisita in fine eiusdem primi temporis et cui per consequentem motum quales aliae superaddantur, ut solent gradus gradibus in capacibus intensionis qualitatibus superaddi adeo ut velocitas quae in fine motus ne motus acquisita est intensissima ex omnibus velocitatibus sive gradibus qui perseverante motu acquisiti fuerunt iisque inter se et cum primo illo aequalibus constituatur.

His praemissis iam ante omnia definitionem accelerati motui gravium adducamus ut illa cognita reliqua facilius intelligamus. Gravium ad Centrum tendentium Motum acceleratum Galilaeum eum esse definit. Qui a quiete recedens temporibus aequalibus aequalia celeritatis momenta incrementaque acquirit. Hanc definitionem nonnulli pereram explicant putant enim velocitates se habere uti spatia, seu tot gradus velocitatis aequales primo acquiri, quot sunt partes aequales spatii quae post primum gradum superatum decurruntur: Verbi gratia: Si spatium quoddam divisum fuerit in decem pedes si in fine primi pedalis spatii unum velocitatis gradum acquisiverit mobile in secundo duos, in tertio tres in quarto quatuor, et sic de caeteris in decimo decem velocitatis gradus acquisiti putentur; quod, uti experientiae reclamat, ita nulla ratione dici potest. Sequeretur enim, gradum ultimum velocitatis primo aequalem esse; quo contra nostram suppositionem est et communi axiomati Motus in fine velocior aperte repugnat. Alii putant quod tempus, quo v.g. Mobile quoddam percurrit A B sit duplum temporis eius, quo percurrit B C; quod pariter nulla ratione dici debet et potest; sequeretur enim necessario quod tempore dato quo decursa semel fuerit pars A B, tempus aliud ipsi aequale attingi nulla ratione valeret, nisi superato sat io in finito. Quod ut aperte pateat, intelligatur linea A B infinite producta divisaque in partes aequales A B , B C, D E, E F, F G and G H: Si itaque tempus quo percurritur A B duplum foret temporis quo percurritur B C sequeretur necessario tempus id, quo percurritur B C esse duplum temporis quo percurritur C D et hoc duplum eius quo D E et istud illius quo E F percurritur etc. Neque enim maior unius quam alterius est ratio. Cum enim tempus, quo percurritur B C sit dimidium temporis, quo percurritur A B necessario inde concluditur, quod illud spatium quo percurritur C D sit 1/4 primi temporis et illud quo D E 1/8 et E F, 1/16 et quo F G, 1/32 et quo G H 1/64 primi temporis portio sit; et sic in in finitum diminutio fiat partium in dupla proportione diminutionis se respicientium; quae omnia tamen simul iuncta nunquam primo temporis A B, utpote quae sint partes eius, aequabuntur nisi spatium infinitum, et partes aequales in eo infinitas admiseris; quae infinit is analogis seu dimidiorum dimidi is in tempore ipso quo AB percurritur, contineri intellectis respondeant. Neutiqnam itaque hoc pacto Definitio intelligenda est sed eo modo quo iam exponemus.

Certum est velocitatis incrementa ad spatia certam obtinere proporionem, non quidem quam aequabilis immediate sed quam exhibet mortus aequabiliter acceleratus cuius velocitas continuo uniformiterque increscat; ita ut nullum sit momentum consequentis temporis, in quo motus non sit velocior quam in quovis antecedente et in quo non eadem ratione velocitatas augeatur.Hince Galilaeus dictarum velocitatum incrementa exponit per Triangulum sequens A B C; cuius A C latus in quotlibet partes aquales, v g, quinque AD, D E, E F, F G, G C divisum sic, ex quibus deducuntur totidem ad basin B C parallelae H D, I E, K F, I G, hoc enim pacto partes A C lateris expriment tempora aequalia, parallelae vero gradu velocitatis qui temporibus aequalibus aequaliter et uniformiter crescunt. Ita quidem ut A referat locum quietis, unde mobile delabitur; parallela vero H D velicutatem, quam A mobile cadendo per A D acquirit; parallela vero I E notet velocitatem, quam A mobile ex A cadendo per spatium A E acquirit et sic de caeteris. Quoniam vero haec velocitas continuo de momento in momentum sine ulla interruptione sine ulla pausa aut saltu uniformiter de certo tempore in certum tempus crescit certum est velocitatis gradus ab A usque ad acquisitionem gradus H D, quod fit tempore A D esse infinitos iuxta infinitatem instantium temporis A D sive punctorum linae A D sed negotium paulo dilucidius exponamus.

Notandum itaque, quod omnes velocitates B C ex omnibus praecedentibus compositae censeantur; quemadmodum A C linea temporum, ex omnibus aliis partibus composita censetur. Sed superficies triangulorum quos lineae parallelae cum lineis temporum constituunt, cuusmodi sunt trianguli A H D, A I E, A K F, A I G, A B C, augentur ad rationem quadoratorum temporum sive quod idem est sub duplicata ratione temporum, Hoc pacto triangulum A I E exhibet spatium quod sit durante tempore motus ex A in E et est quadruplum ad triangulum A H D spatium videlicet quod fit durante tempore motur ex A in D haec autem linea A D dupla est temporis A E et consequenter superficies trianguli A F novies maior est superficie trianguli A H D uti et spatium, quod facit mobile tempore A F novies maius est quam illud quod, conficit tempore A D. Unde cum tempus A E, et velocitas E I ad tempus A F et ad velocitatem RF se habeant sicuti a ad erunt necessario spatia seu superficies triangulorum A I E et A K F; sicuti quadratorum 4 & 9. Ai itaque spatium totum in partes dictorum temporum distribuatur, continebit prima pars 1. secunda 3. tertia 5. quarta 7. quinta 9. et sic iustz numerorum impatium progressum in infinitum procedendo; quemadmodum exhibent supetficies triangulorum A H D, I. H D I E, 3. I E K F, 5. K F L G, 7. L G B C, 9.

Sed ut mentem meam luculentius percipias, alio tibi Schemate quo et Gassendus in Epistolis suis utitur, paulo ante dicta enucleanda duxi. Fiat Triangulum A B C, cuius latera A B et A C sint divisa in quotlibet partes aequales; latus A B v. g. in A D F H K M O etc, A C vero in A E G I L etc, ordine sequentes partes; puncta vero singulatum in duobus lateribus occurrentium coniungantur lineis D E, F G, H I , K L, etc deinde ex singulis punctis binorum laterum aliae lineae lateribus parallelae in basin B C Trianguli A B C ducantur, ut Ea, Gb, Ig, et lineae parallelae ex laterisA C punctis in basis puncta uri et parallel ex lateris A B punctis D F H in basis Trianguli puncta, ductae satis demonstrant. His enim ductis totum Triangulum A B C in alia Triangula minora, maiori continua analogia inter se similia et prorsus aequiangula, distribuuntur. Hoc itaque posito punctum A in hoc Triangulo sum potest vel pro initio temporis vel pro inito spatii , vel pro initio velocitatis ; quae tria hix in Motu spectantur, uti supra dictum esta una cum ipso incipiunt Lateris vero utriusque in partes aequales AE, EG, GI, IL, etc. Vel AB, DF, FH, HK, divisi statui possunt pro aequalibus ab initio seu puncto A fluentis temporis momentis ita ut A E notet primum momentum E G secundum, G I tertium, I L quartum. Lineatrum vero parallelarum in triangulos suos diversarum partes D E, F G, H I, K L etc sumi possunt pro velocitatibus, quibus accelerantur motus momentis laterum correspondentibus et aequalibus; Triangula vero pro partibus spatii, quae mobile singulis dictis momenti percurret. Sed applicemus singula singulis.

Sit itaque linea P Q, per quam mobile quodpiam in Centrum aequabili motu et uniformi decurrat. Sitque P Q in 16 aequas partes divisa, quae partes spatii referant, per quas labitur mobile ex P in Q per sedecim verbi gratia, cubitos Certe Triangulum ingeniosa sua dispositione pulchure ostendit, quot sub aequa libus temporibus spatia conficiat Mobile; prius enim Triangulum A D E in linea P Q, spatium primum P R unius verbi gratia, cubiti quod primo momento temporis mobile percurrit, ostendit. Tria vero proxima Triangula ostendunt mobile in secundo momento percurrere tres cubitos, quos in linea P Q exprimunt R S. Quinque vero triangula inter partes F G, H I in triangulo A B C inclusa indicant mobile tertio momento G I percurretre quinque cubitos, quos in linea P Q indicat spatium S T. Septem vero triangula inter H I, K L parallelas interclusa ostendunt, mobile quarto momento I L percurrere septem cubitos, quos in linea P Q, spatium T Q indicat et sic de caeteris idem in infinitum procedendo, statuendum est.

Ex quibus luculenter patet, aggregara triangulorum ita se habere ut quadrata temporum sicuti enim A D E triangulum unum est spatium P R quoque unum est, et A E momentum tempori, quo dictum spatium mobile percurrit quadratum pariter unum est. Quoniam vero intra A G duo sunt spatia illa in se ducta dabunt 4, quadratum scilicet, quod totidem triangula minora trianugulo A F G inclusa notant quibus in linea P Q aggregatum partium inter P et S inclusarum correspondet. Sic vides aggregatum A H I in triangulo A B C esse 9 uti et aggregatum partium in linea P Q inter P T interclusarum, quemadmodum et A I lineae tripartitae quae tria momenta temporis notat, quadratum est. Denique A K L quae P Q in linea respondent est; quemadmodum quadratum A L linae ex quatuot momentis compositae est 16.

Porro sicuti A L primi temporis momentum in in finitum potest dividi ita ex infinitis punctis line A E infinitae parallel usque ad D ex iis duci possunt; adeo ut quemadmodum lae lineae continuo increscunt a puncto A in lineam D E ira velocitas principio motus continuo increscit, usque ad ultimum eiusdem primi temporis punctum quod E refert. Et quia velocitas deinceps increscens, repraesentari rursus potest per lineas maiores et maiores inter latera trianguli ductas efficitur inde, ut linea F G repraesentet velocitatem sine secundi momenti acquisitam, linea H I acquisitam in fine tertii, et linea K L acquisitam in fine quarti. Ut proinde luculenter hinc pateat, uti tempora, ira velocitates sese habere; cum sicuti se habet D E ad E A, ita F G ad G A, et H I ad I A et K L ad L A. Atque ex his omnibus patet motum acceleraturm gravivium ad Centrum tendentium incrementa velocitatis suae iuxta numerorum ab unitate imparium progressionem continue aequabiliter uniformiterque acquirere uti Definitio supra posita docet; aggregata vero velocitatum sub duplicata ratione temoporum concingere Quod adeo verum est, ut nullus motus sive naturalis sive violentus sive rectus sive inclinatus sive circularis in pendulis reflexus, sive denique aquae spectes intra canales conclusum lapsum in quo id non verificetur; quod et totidem Capit itur ostendendum duxi.

CAPUT III.

De Motu gravium supra plana inclinata.

Quemadmodum in praecedenti Motu gravium perpendiculari mobilia motu accelerato sub continua et uniformi velocitatis augmentatione feruntur Centrum, haud secus id faciunt in planis quibus vis et quomodo cuique inclinatis. Supponendo tamen plunum inclinatum levissimum politissimumque esse mobile quoque exacte rotundum aciemque ita dispositam ut nullum motui impedimentum obiciat Quibus positus,

Sint duo plana inclinata A C et A D per quae mobile quoddam decurrat usque in horizontale le punctum A; C B vero linea sit perpendicularis per quam motu naturali grave versus Centrum moveatur; deinde ex ac utramque catam C A et D A ducantur perpendiculares B T et B I. Dicit itaque Galilaeus, quod eodem tempore et momento quo mobile ex C cadendo attiugit ultimum terminum motus B oedem tempore et momento C mobile ex C per inclinatam CA et per inclinatam D A delapsum assequatur terminum suum illud ex C in T hoc ex D in I Terminos videlicet per perpendiculares B T et B I in inclinatis planis A C, et D A assignatos. Quod idem intelligendum est de quibuslibet linearum inclinaturam punctis quae assignantur in C A et D A. Et si punctum sit determinatum in linea C A ultimum dicit mobile ex C eodem tempore descensurum terminum motus sui, quo mobile cadendo ex C in S qui duos terminos assignat per lineam perpendicularem A S in utraque linea tam A C quam C S producta definitos. Unde aperte sequitur tempus casus perpendicularis ad casum obliquum se habere uti motus declivis ad perpendicularem. Exempli gratia Tempus casus ponderis alicuius ex C in B ad tempus casus eiusdem ponderis ex C in A, vel ex D in A, se habebit uti C B ad C A vel uti D B ad D A. Sed rem melius in secunda Figura percipies.

Dico itaque quod sicuti se habet A C ad B A, ita se habear motus ex A in C, ad motum ex A in ; et consequenter A mobile eodem tempore cadet in D ex A, quo mobile ex A in B. Quod ita demonstro; Angulus trianguli A B C, cum sit 30 grad. erit linea A C, dimidium B A, qui est sinus totus; sicuti A C sinus rectus est 30 Graduum, qualis et angulus D triangulis A B D existit adeoque eius Sinus A B subduplus ad Radium D, qui est quadruplus CA; et B A media proportionalis est inter A C et A D est enim illa dupla ad A C, et subdupla ad A D; et si supponamus A C spatium esse trium pedum, pondu quoddam id percurret tempore dimidio unius Minuti secundi, et tres alia partes, quae sunt de C in D, tempore alterius dimidii unius secundi. Quo posito dicimus dictum ponur eodem tempore moveri per inclinatam A B, quo per normalem seu verticalem A D; unde sequitur mobile tempore unius secundi Minuti his plus temporis insumere quum mobile facit ex A in C. Unde et iterum sequitur eandem esse rationem temporis mors A B, ad tempus motus A C, quam habet linea B A sex pedum, ad lineam A C trium pedum; quia linea A B dupla est ad A C si cuti tempus casu A B est duplum ad tempus cusus A C.

Vel aliter:

Cum tempora sint in subduplicata ratione spatiorum, erit ratio temporis quo mobile cadit per A C ad tempus quo cadit per A D, sicuti est radix spatii A C 1. ad radicom spatii A D 2. Est etiam eadem ratio lineae A C ad BA, et A B, ad D A; quia cum A B sit media proportionalis inter A C et A D, erit illa ad dictas lineas, sicuti radices spatiorum A C et A D sunt ad se invicem.

SCHOLIUM.

Tametsi Galilaeus Motum supra plana inclinuora ingeniosis rationibus ostenderit ; nemo tamen, qui rem penitiori trutina ponderavet it, negare poterit multas sub iis falsitates latere, experientiae prorsus contrarias. Primum itaque quod huic opponi potest, est, quod insignis differentia inter motum rectum seu verticalem, et supra plana inclinata elucescat; quos duos motus si quis rite inter se comparaverit, is feri non posse videbit ut motus in plano inclinato per perpendicularem determinatus exacte respondeat ei, qui per lineam verticalem fit. Cum enim in verticali descensu mobile praeter aerem nullum aliud impedimentum habeat; id certe multo celerius et expeditius spatium suum conficiet, quam mobile in descensu per planum inclinatum ubi quot puncta mobile quoddam tangit, tot impedimenta et interruptiones reperire censeri debet.

Secundo sunt experientiae, quibus, quantum a vero aberrent Galilaei coniecturae sat superque ostendit Mersennus lib. 2. Musicae universalis, fol. 113, et in una ad me data Epistola, ubi experientias a se factas, recenfet his verbis; Ut itaque motum super plana inclinata Galilaeo descriptum exactius examinarem; primo selegi altitudinem 5 pedum regiorum, eine curavi fieri planum, quantum feri potuit, politum, ita constitutum, ut id iuxta diversas inclinationes pro libitu machinatoris, dirigi posset; denique duos globos plumbeos aequae magnitudinis et gravitatis decidere permisi, priorem per planum inclinatum, alterum per lineam verticalem, eodem tempore et eadem altitudine: et invenimus globum per planum inclinatum 15 Grauum, currentem, unum tatum in dicto plano pedem consicisse, dum interim alter per verticalem lineam dicidens, 5 peds conficeret. Debebat autem globus supra planum inclinatum 16 pollices in dicto plano, siverum fuisset Galilaei ratiocinium, conficere, non unum pedem.

Iterum dictum planum inclinavimus ad 25 gradus, et repitita globorum cadentia, invenimus, globum per planum inclinatum, unum tantum et dimidium pedis confecisse; cum tamen conficere debuerit duos pedes, unum policem, et unum tertium pollicis. Hoc pacto in plano ad 30 gradus inclinato, globus duos tantum pedes conficiebat; cum ex vi praescriptae regulae debuisset conficere 2 1/2 pedes. Porro supra planum inclinatum 40 graduum, globus, qui ex vi regulae debebat currere tres pedes, duos pollices et dimidium, experientia exactissime facta, non dedit, nisi duos pedes et 9 pollices. Supra planum 45 graduum deberet cadere 3 pedes 1/2, sed experientia docuit non cadere nisi tres pedes. Supra planum 50 gradus inclinaturm, deberet facere tres pedes et decem pollices; cum tamen non fecerit, nisi duos pedes et 9 pollices. Quae omnia summa diligentia in praesentia plurium atisque pertorum non solum semel per acta, sed et saepe saepius, metu fallaciae, quam forsan alicubi intervenisse putubamus, repetita sunt. Et hoc maxime mirum et paradoxum visum fuit, globum in plano 50 graduum inclinator non citius descendere, quam in plano 40 graduum inclinato, tametsi id ohoc notandum, quod inclinationes planorum 50, 60, 65 graduum aequalem fere motum sortiantur ei. Qui fit supra planum 45 gradibus inclinatum; ita ut motus in plano 75 grad inclinato, differentia a prioribus non sit nisi dimidii pedis. Ex quibus apparent, quam speculationes saepe experientiis contradicant. Haec Mersennus. Quae si vera sunt, uti solertia tanti viti, verissima esse nobis persuadet; ego sane causam tantae huius discrepantiae non dixerim al iam esse quam frequentem motu in dictis planis interruptionem interpolationemque ; qua plurimum motus velocitas impeditur, Quod vero in planis 45 gradus inclinatione excedentibus, eadem feret sit motus velocitas quam in planis ante 45 gradum; huius causam aliam non reperio nisi quod inclinatissimis planis globus, non tam regulari motu progrediatur, quam in minus inclinatis sed per saltus et saltus terminum suum attingat. Hinc sit ut globus ex frequenti saltu et illisione a linea recta mori necessario divellatur; atque adeò tempus illud quod iuxta rectam lineam in maxime declivi superficie conficere debebat iuxta ratam velocitatis proportionem illud ipsum frequenti saltu a linea recta motus divulsum perdat. Si itaque globus per unum quodpiam inclinatum ea conditione volvi posset ut dictum planum minime tangeret sed per acrem solum, modo veheretur; non est ullum dubium quin tunc Galilaei ratiocinium suam haberet verisimilitudinem aut etiam forsan aquae fluxus intra canales inclinatos dictas motus leges facilius exhiberet. Sed de hisce in sequentibus.

Tertium quod ratiocinium Galilaei dubium facit, est ipsa plani inclinati ratio; supponit enim, uti et plerique alii faciunt, plana inclinata, quae passim occurrunt in omnibus suis partibus et punctis aequaliter ad Horizontem inclinare quod Mathematico ratiocinio repugnat. Sit planum v. g. Inclinatum A B, linea horizontalis B C, verticalis A C. Dico in rigore Mathematico punctum A in inclinata linea A B aliter inclinare, aliter punctum E punctum B aliter al iter omnia reliqua intermedia puncta. Et tametsi nobis id ob plani exiguitarem ad Centrum Terrae comparatam minime videatur; dari tamen posset planum aliquod in quo diversitas inclinationum nobis maxime sensibilis foret; atque adeo non leve impedimentum adferre posset veritati demonstrationum quaein indivisibili consistunt. Verum dicta demonstremus.

Sit itaque linea horizontalis E F, quae Terrae Globum D N O P, tangat in D. Sit praeterea globulus qui decurrat per lineam R F. Quoniam itaque globus primo loco constitutus per lineam verticalem seu Centralem I S horizontalem lineam E F ad angulos tectos secat; ideo hoc loco, uti Horizonti recta insistit, ita in nullo alio loco linae E F praeterquam in hoc situ naturali quiescit; uti iam alias in praecedentibus demonstravimus. Constituatur iam Globus in puncto line E F. Dico eum iam situm naturalem amplius non habere cum linea centralis seu directionis S X non amplius cum E F angulum rectum faciat se minorem rectonde paulatim inclinare ad Horizontem incipit. Si vero in H constituatur globus am adhuc maiorem centralis linea S H cum linea horizontali E F inclinationem faciet et sic adhuc maiorem semper et maiorem in reliquis punctis L V Q; quemadmodum Figura ipsa demonstrat. In omnibus itaque punctis E F aliam et aliam globus sortietur inclinationem; Quod indicare voluimus. Unde et sequitur diversa quoque velocitatis momenta ratione Centri gravitatis globi in aliis et aliis dictae lineae E punctis mobile acquirere. Vides itaque globum hunc, utpote extra situm naturalem constitutum nullo dictae lineae E F loco quiescere posse ni si in puncto D ubi nimirum linea direcionis is cum Centro gravitatis globi, quam et bifariam secat, perfecte congruit. Siquidem in quocunque alio loco lineae E F linea centralis non transit per Centrum gravitatis globi; sed lineae S X, S H, S L, S V, S Q, per ea puncta in quibus globus Horizontalem E F tangit, ductae, globum semper in portiones inaequales secant. Ex qua sectione sequitur, portionem globi maiorem utpote graviorem, praeponderare minori et consequenter semper maiora velocitatis momenta acquirere donec in D veluti loco suo naturali, requiescat. Idem contingit saltem in rigore Mathematico, in omni plano inclinato. Sit planum inclinatum A C in triangulo A B C; superficies vero Terrreni globi sit C B V, cuius Centrum X; Cadat itaque glohus ex A per superficiem inclinatam A C et alius ex eodem loco et tempore ex A in certum iam est ex dictis, globum ex A, per aerem delabentem in X utpote, si aerem excipias nulli alteri impedimento obnoxium multo celerius spatium A X conficere quam globus ex A in C conficiat; siquidem globus in omnibus plani inclinati partibus uti novam constitutionem sortitur ita nova disparataque velocitatis momenta acquirit. Unde motum varie impediri necesse est ob diversam globi sectionem, quae fit per lineas ex Centro ductas, globumque in eo loco, ubi insistit plano inaequaliter secantes; quae sectio cum in nulla parte plani globi Centrum contingat, necessario is, ob pondus diverum maioris portionis globi praeponderantis diversam quoque motus rationem inducit. Cumitaque uti in praecedenti figura paruit, quo remotior globus est a puncto D, eo inaequalius a linea centrali dividatur; et quo vicinior puncto D eo aequalius; sequitur inde, globi portionem maiorem in maiori a D distantia ob maius pondus, velocius moveri, quam ubi portiones secti per lineam centralem aequiores sunt, utpote quieti viciniores quae habetur in puncto D ubi et globus a linea centrali perfectẽ in duo hemisphaeria globi bissecatur.

Unde concludo proportionem motus per numeros nulla ratione ei applicari posse. Cum enim, v g. In priori figuruo in F constitutus incipiat currere; globus vero in eodem loco inaequa li mensura videlicet in portionem minimam Q I F et maximam Q S F, dividatur; Sequitur necessario pondus maioris portionis Q S F, maiori impetu ferri ol insitam gravitatem, quam in V ubi maior globi portio V T ubi maior est, portione maiori in Q S F; et in reliquis punctis L H X semper maior globi portio minor sit, quam praecedentium, utpote quae magis semper magisque ad aequalitatem tendant; atque adeo diminuta semper gravitate, et globo loco quietis, quae in D existit, semper magis appropinquante motum quoque ex A usque in D per intermedias plani partes semper decrescere, luculenter patet. Ex ratiocinio vero Galilaei contrarium sequitur cum in principio tardius in fine vero velocius globum, in dicto plano moveri dicat. Verum tamen est, ab impetu in principio acquisito velocitatem augeri in sequentibus punctis; at non ea ratione quam proportio per numeros impares nobis praescribit; cum pondus diversum, quo globus per inclinatum planum sub nova semper et nova ponderis diminutione movetur impetum non nihil inhibeat; atque adeo sub perturbata quadam proportione eum procedere necesse est. Atque hiae sunt difficultates, quae ratiocinium Galilaei de motu supra diversa plana peracto infringere videntur; quae nisi superentur frustraneus merito omnis labor in certa assignanda proportione moriu supra inclinata plana ad motum naturalem per aerem luditur. Ut proinde ex hisce luculenter pateat, quam multa saepe Geometricis legibusadstringantur quae tamen exactiori trutina ponderata falsa denique perassiduum experimentum reperiuntur. Dico tamen, quod et supra innui, si globus quispiam ita per planum moveri posset ut id nulla sui parte tangeret quemadmodum in iis, quae motu verticali deorsum feruntur contingit ; tunc ratiocinium Galilaei aliquo modo defendi posse. Verum cum huiusmodi motus naturae videatur repugnare nulla alia rati defectum huius motus supplere poterit nisi ea, quae sit per pondera pendulis affixa de quibus modo restat dicendum.

CAPUT IV

De Motu pendulorum.

Fieri non potest ut globus quispiam libere per convexam Sphaerae superficiem moveatur quin mox ea deserta in sito sibi ad Centrum appetitu motu deorsum perpendiculari feratur. Hinc factum est, ut ponderum motus exactius exploratur luncei huius seculi Philosophi ea chordarum cate narumque vinculis ad circulatis motus leges constringerent sit itaque semicirculus L B K, in cuius Centro A chorda affix globo praegravata elevetur in L, et demisso pondere pendulum necessario descendat ex L in B, per quadrantem L B Circuli L B K; quae chorda una cum ponere descendendo differentes motus leges observabit in singulis intermediis quadratis partibus ira quidem ut quanto puncto B vicinius fuerit tanto velocius moveatur siquidem in O velocius quam in L et in D velocius quam in O et in B velocius, quam in D movebitur. Verum antequam pendulorum huiusmodi per Circuli quadrantem agitatorum velocitatem cum gravium naturali et perpeudiculati motu deorsum vergentium velocitate comparemus; Notandum est, nos hic supponere rationem spatiorum, quae pondera conficiunt per duas lineas esse in duplicata ratione temporum uti cum comparamus lineas N O et ID in quantum correspondent iis arcus L O et L D.

Dico itaque primo, pondus dum descendit per L D B, non tam cito pettingere ad punctum B, quam dum descendit per verticalem A B ex A in B. Sed si A B in tantum prolongaretur ut ea arcum quadrant is L B longitudine sua adaequaret; Dico, hoc casueodem tempore pondus tum per arcum L D tum ex A in terminum prolongatae lineae A D perventurum. Cum enim A B semidiameter sit ad Quadrantis L B lineam, sicuti 7. ad 11. et linae prolongatae tempus quo pondus per illam cadit, sit 30 Tertiorum; illa cadendo ex A in B conficiet tempus 23 tantum tertiorum atque adeo citius sex Minutis tertiis ad terminum E perveniet, quam ponui pondus pendulo alligatum ex L in B.

Sit itaque chorda A B tres pedes longa, et in 500 partes divisa; arcus quoque L B sit in tres pariter aequales partes divi sus videlicet in L O, OD, et D B. Fiet itaque ut cum pundus ex A per lineam A B cadendo pervener it in punctum M scilicet per lineam A M aequalem sinui N O 30 graduum am /spatium 250 paritum qualium A B 500 est confectum censeatur; et quando punctum illud attigerit, quod linea C D in A B secat tum spatium 433 partium confecisse censebitur; quod quidem spatium aequale est sinui ce graduum, a quibus si partes priores 250 subtraxeris remanebunt 183 pro partibus, quas grave conficiet currendo per arcum O D. Si porro 433 subtrahas a radio 500 partium, remanebunt partes, quas motu suo pendulum conficit, dum subit arcum D B.

His positis, ut tempus, quo singula spatia pendulum conficit inveniamus sic operare. Accipe radicem 500 partium, equibus Semidiametrum A B constare supposuimus; et dein accipe radicem de 250 cuius numeri ratio est si milis 30 Minutis tertiis quae pendulum insumit cadendo ex L in O; et habebis radices binas 23 plus 29 et 12 min 6 quae se habent ut 10/141 ad 5l Ergo sicut se habet 7 10/141 ad 5 sic 30 tertia minuta ad aliud, et prodibit 21 ##/### , tempus quod pendulum insumit cadendo ex L in O, id est ###/### partes. Hac praxi invenies tempus lapsus penduli ex O in D 6 30 et tempus lapsus penduli ex D in B 2 20. Unde certe sequitur, citius motum perpendicularem sinem suum affequi, quam motum pendulorum per arcum.

Ubi tamen duo cumprimis veluti experient ia infallibili comprobata supponenda sunt; quorum prius est Pendulum pondere gravatum ex L, ultra B, versus R agitatum, vibrationem sive diadromum suum perfiere tempore unius semidiminuti; et tametsi ab L in K diadromi maiores sint, quam quae ex O aut D versus R nihilominus eos etiam minimos inter D et B, maximo, et omnibus aliis fere aeque diuturnos esse, Dixi fere, quia compertum est maximum diadromum minimum superare temporis adeo insensibilis spatio, ut post 30 recursus, minimi recursus non nisi I plus lecrentur, quam maximus recursus.

Secundo consideranda venit Chordae constitutio; nam quo graviori ea pondere tonditur eo longiori durat tempore contra qua nto leviori pondere tenditur tanto minori quoque tempore diadromos suos consicit. Exempli gratia plumbeus globus, cuius gravitas duocdecies continet lignei globi eiusdem magnitudinis gravitatem, quater plus durat quam ligneus; ubi tamen uterque ex aequali a B distantia mor; sui principium sumpserit. Nam ligneus glohus facere compertus est 40 diadromos, dum interim plum heus non nisi conscit; atque adeo ligneus unum diadromum lupra 40. Quod si chorda fuerit sexies crassior illa lucrabitur unum diadromum supra 200; ita quidem ut diadromi chordae crassioris semper plus diminuantur, quam diadromi chordae subtilioris, seque ad invicem habeant chordae uti pondus iis affixum ad poncdus.

Supponamus itaque primo, Chordam A B trium pedum et globum plumbeum ei affixum octo unciarum vel mediae librae: Dico, hanc Chordam tanto celerius ex L usque ad B decurrere quanto fuerit puncto B quod Centrum Terrae refert vicinior. Secundo dico velocitatem motus penduli per quadrantem circuli sequi velocitatem motus potderis cadentis per lineam verticalem. Sed ex comparatione unius ad alterum mentem meam facilius Lectorem percepturum confido.

Diximus supra C Velocitatum momenta in naturali gravium motu deorsum fieri iuxta numerorum imparium proportionem; ita ut, si pondus quoddam primam spatii artem superer dato quovis tempore verbi gratia, uno momento illud doubus momeutis conficiat tres spatii partes; et tertio momento tue spatii partes quarto momento septem quinto denique novem spatii partes conficiat; atque adeo quinque momentorum ic est inaequalium datorum temporum duratione, pondus 25 spatii partes superabit, uti ex Figura hic apposita pater.

Idem aliquo modo dicendum est de motu pendulorum per Semicirculum agitatorum Dixi aliquo modo quia cum pendula duplici motu, naturali videlic descendendo per quadrantem et violento adscendendo per eundem ferantur; sequentur pendula rationem proiectilium sursum,quorum impetus eadem proportione diminuitur sursum qua crescit descendendo. Hoc pacto pendulum A G, ex G delapsum velocitatis augmenta iuxta eam proportionem augebit, quam lineae parallelae B H, C I, D K, E L, demonstrant in Semidiametro A F. Enodem pacto pendulum violento motu ex F versus Q vibratum ea proportione diminuit velocitatis momenta, qua descendendo ea auxerat uti parallelae M E, E D, O C, P B sat superque demonstrant; ita Galilaeus. Verum nec hoc loco ubi intellectus noster requiescat, invenitur; cum descensus, adscensusque penduli multum a motu verticali deorsum discrepet, tum propter aeris resistentiam, tum ob chordae renisum; quae cum secundum rotam suam longitudinem una cum globo ei affixo plus aeris superare debeat, quam si solus globus ex alto versus Centrum naturaliter deferatur hinc fit ut, quemadmodum supra diximus, globus libere et normaliter descendens semper citius terminum suum assequatur, quam pendulorum vario modo per circuli ambages agitatum; quia tamen differentia non adeo sensibilis est, usum pendulorum non ideo repudiandum censeam, praesertim cum in Physicis rigor Mathematicus non semper attendendus sit. Et tametsi Galilaeus putet se certitudinem rei infallibili experimento saepius repetito invenisse in exiguo trium pendum pendulo quo ipse usus est facile concessero; at si in 30 pedum pendulo experimentum sumeretur, tunc haud dubie notabilis velocitatis, et ponderis libere cadentis differentia notatetur. Si enim nos invenimus differentiam sex tertiorum Minutorum quibus pondus motu naturali citius terminum suum consequitur quam pendulum; certe hanc differentiam pro pendulorum longitudine semper crescere nulli dubium esse dedebed. Idem accidit in binis globis aequalibus at ex differenti materia compositis ; qui si ex alto non adeo magno spatio dimittantur tum ictus queis horizontali plano impinguntur tum oculus eos simulet eodem tempore ad planum pervenire iudicant cum tamen experientia ad 600 palmorum altitudinem facta notabilem valde et sensibilem utriusque motus differentiam constituat globo plumbeo semper Minutis nonnullis primis anticipante, globum ex leviori materia constitutum. Quod si hoc in 600 pedum altitudine; quid in 1000? quid in 10000? Deinde, quod pendulum non praecise ex adversa parte ad ultimum quadrantis punctum adscendendo pertingat illius causam non tantum resistent iam ex istimem sed et ipsam activitatem virtutis motricis in ipso descensu adscensuque debilitatae; et hoc argumento probo: Ibi motus maior est ubi motiva vis maior; sed virtus motiva quae ex Q movetur in , maiot est, quam quae movetur ex F in G; Ergo motus hic erit maior. Probo minorem; quia motus in spatio Q F est a propria gravitate et ab impetu continue concepto; at vero dum movetur per F G solus impetus movet et gravitas non conspirat sed resistit. Ergo maior morus ex Q in F, quam ex F in G: Quod erat proandum.

CAPUT V.

De Motu proiectilium parabolico, et miris eius effectibus.

Ex hac admiranda mori proportione notatum fuit ab insignibus huius temporis Mathematicis, Corpora gravia nullo ligata vinculo, impulsu proiicientis, ex vi huius declaratae proportionis describere li neam, nescio quam parabolam assectantem. Verum rem paulo altius introspiciamus: Cum enim duo motus in quolibet proiecto gravi corpore considerari possint, naturalis et violentus; et naturalis normalem motum appetat; violentus vero motum versus eam partem, versus quam grave, oblique impulsum est; fit, ut inde in oblique proiectis medius quidam motus detur quo grave lineam parabolae verisimillimam, iuxta datas in praecedentibus proportiones motus describat. Verum rem in tormento bellico ostendamus supponamus igitur lineam T O referre tormentum bellicum situ Horizonti parallelum vel quovis alio situ, cuius orificium sit O; globus itaque vi pulveris accensi nulla gravitate polleret neque aerem resistentem haberet recta linea haud dubie tandem uniform motu terminaretur in Q, cum nullam quae ab incepto motu eam retrahat, remotam inveniat, at cum insita gravitate Centrum per normalem lineam appetat ; sit ut ab inchoata linea T O vi gravitatis dimotus mediam quandam viam sectetur sit itaqueremus, quo globus percurreret TO divisum in quatuor partes aequales aequipolleat hoc tempus in Muusca Notae # longae, sintque partes divisae O H, H M, M R, R Q. Certum est per singulas huiusmodi artes globum uno tempore Musico e latere patet transire: Si, ut dixi non esset gravis, nec ulla daretur medii resistentia: Verum quia gravitas eum versus Centrum impellit ponamus gravitatem eo tempore, quo globus movetur per O H, a linea O Q globum dimovere spatio lineae O B, quae est pars linea norma lis motus O pati pacto per punctum H transeat linea H V parallela ad O X sicuti etiam per puncta M R Q ducantur M R, R H, Q Y, omnes et singula inter se et ad O parallelae; sitque dimotio globi a linea O Q mox ubi lineam M R attigerit, tanta, quanta est portio O L, normalis lineae O et dimotio globi a linea OO, mox ubi lineam R H attigerit, tanta quanta est O P et dimotio globi a linea O Q, mox ubi lineam attigerit, tanta sit, quanta est linea O X normalis; ducanturque deinde per puncta O B L P X ad O X normales et parallelae inter se S F, E K, Z C, A Y, aliaeque ad T O normales parallele T A, D AT, N I. His positis, globus dimovebitur a linea O Q interim dum conficit spatium O H quantitate lineae O b vel H F quae uti latera opposita sunt in parallelogrammo B H ita quoque aequalia sint; pari pacto, interim dum globus moveretur per H M dimovebitur ab O M in K, et per M R in C, et per R Q in Y cumque huiusmodi dimoti globi spatia sint aequalia spatiiis O B, O L, O P, O X, id est dum incrementum sumunt secundum quantitatem linearum O B, B L, L P, P X, necessario sequitur illas augmentari iuxta seriemnumerorum imparium ab unitate continuatorum. Si ponamus itaque O B, I. erit B L. 3. L P. 5. P X. 7. vel O L erit 4. O P. 9. O X. 16. at hoc eodem pacto procedunt quadrata O H, O M, O R, O Q; vel B F, L K, P C, X Y, quae illis aequalia sunt, utpote opposita parallelogrammorum latera. Cum itaque Quadratum B F sit rerit Quadratum L K 4, et P C quadratum 9, et X Y quadratum 16, fietque ut O X ad O P ita X Y ad quadratum P C et sicut O P ad O ita quadratum P C ad quadratum L K; et sicuti L O ad O B ita quadratum L K, ad quadratum B F. Si itaque describeretur iuxta puncta O Y semiparabola vel integra parabola A O Y (quae er punctum O transirer et er puncta) Quadrata quoque intra O X et parabolam A O Y intercepta, eandem ad invicem habebunt proportionem quam inter se habent O X, O P, O L, O B; ut in Arte Lucis et Umbrae Cap. De Conicis Sectionibus fuse ostendimus. Erunt iraque latera orum Quadratorum congrua lateribus P C, L K , B F, et laterinus P Z, L E, B S globus igitur in punctis O F K C Y erit semper in parobola A O Y. Quod idem de quacunque altera proiectione corporis gravis demonstrati potest. Globus ergo proiectus motu suo affectabit parabolam: Quod erat demonstrandum.

Dixi affectabit parabolam, quia non arbitror huiusmodi lineam a proiectis causatam esse parabolam perfectam, uti plerique huius temporis Mathematici Galilaeum secuti existimant; sed esse quid simile. Ratio dubitationis meae est quod non habeat, ex quo generetur; omnis autem parabola originem suam labet ex sectione Coni. In proiectilibus autem nulla Coni sectio concipi potest quemadmodum in Sciatherico negotio, ubi lux, et umbra circuitibus suis veros Conos fundant, qui deinde Conotomo plano Horizontis secti omnis generis sectiones Conicas producunt. Ubi itaque funda mentum Conicarum sectionum dees, ibi verae quoque sectionum affectiones concipi nulla ratio ne possunt sic in chorda grandiore et ponderosiore si ex duabus suis extremitatibus suspendatur solet illa ob suum pondus nonnihil inclinari deorsum in medio ac efficere curvam figuram; quae nescio quid parabolicum affectare videtur, nec tamen proprie parabola dici potest, cum fundamento careat quo generetur videlcet Cono. Si enim vera parabola esset, non foret ratio cur non etiam hyperbolam et ellipsin similesque Figuras produceret, quarum tamen nullam in huiusmodi effectis uti nec in proiectilibus aut chordis spontaneo pondere tensis videre est. Quod vero proportiones imparium numerorum huic exacte quadrent, a posterioti est Cum enimn huiusmodi proiectilium lineae parabolae simillimae sit, ita parabolis veris, facile applicari possunt. Est enim Geometricis et Arithmeticis rebus ita comparatum ut Phyficis rebus quibuscunque facile applicentur, etiamsi nullum in Phyct demonustratarum affectionum funda mentum sit.

COROLLARIUM.

Hinc patet quoque diadromos, qui in chordarum tensarum incitatione notantur, non parabolas ut quidam voluerunt Mathematicas describere; se nescio quid parbolicum affectans ea prorsus ratione ut dechorda dictum est.

Moderni Philosophi ex motu proiectilium, experientia docti putant, mobile obliquet violenter excussum in altum, tum in adscensu tum in descensu veram et perfectam parabolam describere; cuius axis sit media linea normalis ex vertice parabolae in subiectam horizontalem lineum, quam ordinatim applicatum Conici set Scriptores appellanteducta quae uti ordinatim applicatae ἀεὶ τὰς ὀρθὰς insistit ita totam parabolam bifariam secat; ut adei adscensus mobilis per unam parabolae medietatem violentum per alteram naturalem motum sortiatur ideoque morus totus ex violento et naturali constitutus esse censeatur; putantque tutum mobile temporis insumere in adscencen o et tantum in descendendo quantum per axim parabolae temporis insumeret mobile normaliter et naturaliter dilapsum. Ita Galilaeus caterique eius sectatores Gassendus Torricellius, Cavallerius putantque remse demonstrare posse in explosione tormentorum ex arte parabolic seu ignium proiectium uti ex salientium aquatum motu, quomnia parabolam describere videntur. Alii putant hoc contingere duntaxat in pyrobolo et aquarum saltu declivi motu excusso; in Horizontali vero motu, non tam parabolam, quam siguram quandam ex circulo et tectis lineis constitutam efficere arbitrantur. Quicquid sit res non paucas difficultates habet quas hoc loco enodandas duxi ut quid denique sentiendum sit, cognoscatur. Certum enim est, uti supgra quoque innuimus, Geometricis principiis, tametsi Phyficis rebus facile ea applicentur, ita tamen comparatum esse ut rigoris Mathematici in Demonstrationibus leges servare minime possint; cum sensibili tantum experientia notantur, quae cum fallax sit et sensus ut plurimum decipiat fieri non potest, ut iis infallibilis fides adhiberi possit, sed antequam ulterius rem deducamus, hoc loco primum visum est Demonstrationem adduc ere quam Cavallerius, Galilaei principia secutus, ponit, et deinde nostram supponemus, ut quid de utraque sentiendum, cognoscatur

Cavallerius uti et Torricellius, parabolicum proiectilium motum demonstraturi sic ratiocinati sunt: Cum duo motur in quotlibet proiecto gravi corpore considerari possint, naturalis et violentus; normalem vero natura lis ad Centrum appetat; violentus sursum versus eam partem versus quam grave corpus oblique impulsum est; fit ut inde in oblique proiectis medius quidam motus quo grave lineam parabolicam describit, iuxta datas imparium numerorum proportiones, per singula spatiorum intervalla quae proportionibus correspondeant, describat illudque in tormetto bellico, el pyrobolisque demonstrant. Supponamus itaque lineam T; referre tormentum bellicum situ Horizonti parallelum vel obliequo situ, perinde est, cuius orificium sit T. Globus itaque vi pulveris accensi, si nulla gravitate polleret neque aerem resistentem haberet, recta linea T O haud dubie tandem uniformi motu terminaretur in Q cum nullam quae a incepto motu eam retrahat remoram inveniat; at cum insita gravitate Centrum per normalem lineam appetat sit ut ab inchoata linea O Q vi gravitatis dimotus globus mediam quandam n,viam sectetur, sit itaque tempus quo globus percurreret O Q divisum in quatuor partes ali aequales; aequipolleant verò singulae partes O H, H M, M R, R Q, uni Minuto secundo Certum est, per singulas huiusmodi partes globum uno Minuto secundo transire; si ut dixi, non esset gravis, nec ulla daretur medii resistentia. Verum quia gravitas eum versus Centrum impellit, ponamus gravitatem eo tempore, quo globus movetur per O H a linea O Q globum dimoveri spatio lineae O H, quae est pars linea normalis motus naturalis O X. Pari pacto per punctum H transeat linea V parallela ad O X. Sicuti etiam per puncta M R Q ducantur M R, R H, Q Y, omnes et singulae inter se, et ad O aequidistantes; sitque dimotio globi a linea O Q, mox ubi lineam M R in K, attingit, tanta quanta est portio O L in normali O X et dimotio globi a linea O Q mox ubi lineam H attigerit in C tanta quanta est O P portio in normali linea O R et dimotio globi a linea O Q mox ubi lineam O attigerit in et tanta, quanta est O normalis. Ducantur deinde per puncta O L, P X ad O X et normal is et parallelae inter se S F, E K, Z C, A Y, aliaeque ad O T perpendiculares et parallelae inter se T A, D delta, G T, N I, H V, M R, R H, Q Y. His positis dimoveatur globus a linea O Q interim dum conficit spatium O H, quantitate lineae O B vel H F quae uti in parallelogrammo O F latera sunt opposita, ita et aequalia sunt Pari pacto interim dum globus movetur per H M dimovebitur gravitatis impulsu a linea O M in K, per lineam F K, et ex K in C, per K C, et ex C in Y per lineas normales M R, R H, Q Y. Cumque huiusmodi dimoti globi spatia comparata ad perpendiculares suas sint aequalia spatiis O B, O L, O P, O X id est, dum incrementa velocitatis sumuntur secundum quantitatem linearum O B, B L, L P, O X necessario sequitur illas augmentari iuxta seriem numerorum imparium ab unitate continuatorum. Si itaque O B lineum ponamus esse Spatium unum, erunt B L tria spatia L P quinque, P X septem; vel, quod idem est, erit O L, ut 4. O P ut 9. et O X ut 16. At hoc eodem pacto procedunt lineae O H, O M, O R, O Q, vel B F, L K, P C, X Y, ipsis aequales; quia latera sunt in parallelogrammis opposita. Ergo cum quadratum line B F sit ut 1. erit quadratum lineae L K ut 4. et quadratum lineae P C, ut 9. quadratum denique X Y, ut 16. fietque ut O X ad O P ita X Yx ad P C et sicuti O P ad L O ita P C ad L K; et sicuti L O ad B O, ita L K ad B F. Si itaque describeretur iuxta puncta O F K C Y semiparabola vel integra parabola A O quae per punctum O transiret et per puncta A et; latera quoque quadratorum id est lineae O Y, P C, L K. B F, vel ex opposita parte X A, P Z, L E, B S, hisce aequales, intra O X, et parabolam A O Y intercepta eandem ad invicem habebunt proportionem, quam inter se habebunt spatia O X, O P, O L, et O B. Globus itaque per puncta A Z E S O sursum, uti et deorsum per puncta F K C Y delatus perfactam describet parabolam tantumque temporit insumeet ex P in X naturali motu latus; iterum tantum temporis ex Z in E adscendendo ex A in Z et hinc in E, et ex E in S et in O quantum tempori insumit ex X in P, et hinc in L, et sic deinceps ex L in P et in O, violenter et verticaliter expansus.Iterum, ex O in F et hincin K C et Y naturali motu descendendo tantum temporis insumet, quantum ex O in B et hinc in L P et X, naturali motu dilapsus. Cum itaque globus quispiam per lineam O et naturali mor dilapsus spatia O B, B L, L P, P X conficiat, iuxta numerorum imparium proportionem; certe eiusdem proportionis legem in spatiis parabolae O F, F K, K C, C Y, ut servet, necesse est: Quod erat demonstrandum.

Atque haec est Demonstratio Cavallerii qua putat se demonstrare motum proiectilium non aliud, quam parabolam describere; Ingeniosum fateor inventum, si Physica motus ratio ei corresponderet aut si experientia certo sibi constaret. Verum cum supra ostenderimus mobilis semitam iuxta imparium numerorum proportionem necdum Mathematice esse demonstratam; certe haec demonstratio, si pro Geometrica accipiatur, nunquam per itis satisfaciet; cum semper animus circa fallaciam experimenti dubius et anceps haereat, sed examinemus singulas Demonstrationis partes.

Putat itaque, imo supponit Cavallerius, motum globi ex tormento, horizontali situ directo excussi, incipere ab O vertice parbolae oi quod omnino dici non posse experientia docet; quae evidenter totum discursum et demonstrationem illam falso niti supposito convincit; cum globus non mox ac extra tormentum exivit parabolam deseribere incipiat sed aliquantum rectas lineas in motu sui impetu affectare videatur tunc demum in parabolae formam incurvetur. Deinde non videtur consonum, globum per spatia temporis aequalia, aequales conficere partes lineae horizontalis uti ipse supponit; cum in omni proiectili mobilia semper lentius et lentius moveri videantur, ut ad sensum patet. Constat etiam, quod quemadmodum in motibus naturalibus velocitas semper augetur ita in violentis semper minuitur. Ponamus itaque orificium tormenti constitutum esse in T; globus aliquousque rectam lineam affectahit, quousque vi impressa languente parabolae formam auspicetur; neque spatia illa T D, D G, G N, N O, aequalia assumi possunt, ob rationem dictam; cum in T D spatio, globus incitatiori motu feratur quam in D G et in hoc incitatiori quam in G N et sic de reliquis spatiis atque adeo prorsus sese haec spatia habere debeant, sicuti in linea O X spatia O P, P L, L B, B O, inter se inaequalia. Nulla itaque ratione dici debet, aut supponi, globum in singulis eualiut temporis spatiis aequales in linea horizontali conficere partes ad arcus parablae comparatas. Deinde incertum est utrum partes parabolae O F, F K, K C, C Y, quae partibus O B, B L, L P, P X, in linea X O l C C V, verticali respondent eodem prorsus tempore transeant quo grave quodpiam per transit partes dictas lineae O X. Experientia enim docet globum aut pyrobolum mox ut extincta est vis impressa non amplius parabolae semitam tenere sed recta deorsum tendere et perpendiculari motu terram ferire; quod maxime contingit in ultimo motus suis patio in parabolam autem nihil rectilineum cadere potest. Unde sequitur luculenter; in ultimo motus sui spatio pyrobolum multo incitatiori motu utpote naturali descendere quam in reliquis spatiis parabolae C K, K F, F O. Cum itaque mohile in partibus lineae O X, utpote naturali appetitu in Centrum latum velocius moveatur, quam in parabolae partibus ex violento et naturali compositis; sequitur necessatio maiorem in hisce moram quam in illis facere; cum et oblique tendant et resistentiam tum aeris, tum violenti motus sustineant. Quod si experient ia nobis constaret aequalitas horum motuum certe vel ipse libenter illis subscriberem; sed cum huc, usque nullus sit, qui experientiam in negotio tot oculorum ludihriis exposito fecerit, certe demonstratio certa de iis tradi non potest; atque adeo veritas huius phaenomenin profundo aduc latet; neque concipi potest, quomodo globus ex orificio tormenti O constituro tantam; linea declinationem subeat ut nox parabolam describat O F cum , uti supra dixi, is in primi impulsus sui violentia nescio quid rectilineum describat donec vi languescente, tandem in parabolam se conformet, sed ut dicam quod sent io experient i is magis verosimile videtur si tormentum horizontali situ constitutum explodatur futurum ur statim ab egressu globus pro impulsus ratione a linea recta A B non statim declinet sed aliquousque propter impetus vim recto tramite feratur uti in linea A C aparet; donec languescente impetu globum in parabolicum quoddam suum pondus urgeat, atque adeo vertex parabolae minime in O uti in praecedenti Figura Cavallerius posuit sed in V constituendis sit; ex quo deinde pro durantis impetus ratione alterum parabolae latus O S describat, ubi vero impetu languescente paulatim vis impressa extinguitur; tum vero nihil amplius parabolicum, sed prorsus rectilineum describit, naturali motu id est, perpendiculari terram feriens.

Sit orificium tormenti A quod explosum ex A usque in C nihil parabolicum describit cum globus tangentis A B parabolae partem usque in C inde vero putaticiae parabola arcum usque ad V verticem eius, et hiuc alterum parabolae arcum usque in T format; ubi deficiente impetus vigore reliquum spatium sul rectae lineae ratione, portionem tangentis parabolae B S conficit aut eidem parallelo tramite descendit. Er licet omnibus parabolicum quiddam mobile decitcinare videatur id tamen vere parabolicum sicum non est cum tam in principio quam in fine motus globi fiat per tangentes parabolae A B et B S; quod absurdum est, cum tangentes parabolae, parabolam nisi in puncto tangere non possint Neque dici potest, globum statim ab egressu tormenti in lineam Curvam sensibilem icnelinare; experientia enim docet, globum explosum in punctum mecae etiam ad ducentos passus distantis in fine subinde vix sensibilem arcum describere subinde etiam prorsus sub linea recta proratione velocitatis seu impetis, iuxta visualis line semitam in punctum metaetendere deberet autem globus, ut parabolam veram describeret statim a primo egressus sui momento de puncto in punctum parabolae descriptionem inchoare, quod contra experientiam est sicuti itaque rectilineum cum curvilineo in motu proiectilium confunditur ita frustra quoque sub iis quispiam parabolicas rationes quaerat. Accedit quod huiusmodi parabola, uti paulo ante dictum est non habeat, a quo generetur omnis autem parabola originem suam habet ex sectione Coni; in proiectilibus vero nulia sectio concipi potest quemadmodumm Sciatherica theoria ubi lux et umbra circuitibus suis veros Conos fundant, qui deinde pro sciatherici plani ratione omnis generis sectiones Conicas producunt ubi itaque Conicarum sectionum fundamentum deficit ibi verae quoque sectionum affectiones concipi nulla ratione possunt. Si enim parabolam veram grave quodpiam violento motu circulatum describeret non esset ratio, cur non eadem ratione et circulum, et hyperbolen aut ellipsin describeret; quorum tamen in proiectilibus nullum vestigium apparet sed ut veritas rei luculentius pateat; eam hoc pacto demonstrandam duxi.

Sit itaque in praesenti Figura linea A X linea verticalis motum naturalem exhibens linea vero A B, lineam horizontalem, iuxtas quam mobile ducitur; fiat deinde arcus ex puncto X descriptus et sit A I linea quoque horizontalis A B in aliquot aequales pedes dividatur A L M N O P B, lineisque ductis perpendicularibus in lineam horizontali A B parallelam nascentur sex Quadrata inter se aequalia A Q, L R, M G, etc. His positis; Dico, primum in linea motus proiectorum non esse circulum, neque parabolam neque hyperbolen neque ellipsin.

Quod non sit circulus ita demonstro. Quoniam enim triangula A P T, A E V sunt simila erit E V ad A V sicuti A P ad T P. Est autem T P pars quinta line A P. Ergo et A V, quinta pars erit lineae E V. Et quoniam quadratum E V vel A L est aequale rectangulo contento sive parallelogrammo sub A V et linea A P comprehenso; E V vero assumpta 10 partium sit, qualium A V est 2. erit huius Complementum, videlicet linea A P partium 50. et toca diametros partium 52. Rursum quia C G est tripla A C illius vero quadratum aequale rectangulo contento A C atque huius complemento ad dia metrum circuli; est vero quadratum C G partium 900, et A C partium 10: erit ergo residuum segmentum partium 90: tora vero diametros 100 partium: est vero eadem quoque 52 partium. Non itaque linea morus A E F G H I est peripheria circuli.

Sed neque parabola esse potest,. Sit enim, si feri possit, linea parabolae; erit itaque ur recta A C ad rectam A V, ita quadratum semiordinatae C G ad quadratum semiordinatae V E et quia C G est tripla, E V erit eius quadratum noncuplum ad illudu quadratum. At vero A C ad A V est ut 10 ad 2. hoc est, quintupla; nonigitur ut A C ad AV, ita quadratum C G ad quadratum V E: ac proinde linea A E F C, non est parabola.

Sit iam, si fieri potest, hyperbola; assumatur vero huius diameter partium , qualium A C est 10, et A V. 2. Igitur triangulum rectangulum contentum sub A V et latere composito ex A V atque diametro Figurae, erit punctum o; triangulum vero contentum sub A C atque sub latere composito ex A C et diametro eiusdem Figurae punctum 180 huius vero ratio ad illud noncupla. Est autem quadratum quoque semiordinatae C G, ad semiordinatae alterius V E quadratum; eo quod latus C G sit triplum lateris V E. Cum itaque eandem rationem ad se habeant rectangula sub segmentis axis hyperbolae quam habent quadrata semiordinatarum; erit permutando eadem quoque ratio rectangulorum sub segmentis axis hyperbolae ad quadrata suarum semiordinaratum, ac proinde puncta E G in eadem hyperbolae. Rursum vero quoniam A O S, A R F, sunt triangula similia, et A O quadratum O S, erit quoque A F quadratum A K, et A K partium 5, qualium K F est 20. triangulum ergo rectangulum contentum A K atque latere composito ex A K et diametro Figurae erit partium; rectangulum vero contentum A V, et latere composito ex A V, atque dia metro eiusdem Figure, partium 20; est autem ratio 65 ad 20 minor, quam sit quadrati K F ad quadratum V E: Igitur permutando, non eadem est ratio rectangulorum sub segment is axis ad quadrata semiordiararum; Ac proinde puncta E F non continentur in linea hyperbolae.

Demum neque ellipsin esse hanc lineam motus,ita probatur, Producatur A in, quam secat linea perpendicularis I Z. Cum itaque in L gravitas fiat aequalis impulsui ; erit I Z maior omnibus rectis quae ex linea motus cadunt perpendiculariter ad diametrum A ac proinde erit semidiameter Figurae M vero I Z aequatur semidiametro A Z oportebat vero esse inaequalem; Non itaque puncta A E F G H I in elilipsi continentur.

Patet itaque ex dictis lineam motu in proiectilibus nullam ex Conicis sectionibus describere Concludencdum itaque est lineam motus, quam mobile quoddam describit, non homogeneo moto procedere sed heterogeneo id est ex motu resto et circulari insensibiliter mixto. Nam si proportio mori naturalis et violenti iuxta numerorum impatium proportionem certo et Geometrice nobis constaret et vera daretur eiusdem Demonstratio; certe tunc quaecunque hucusque dicta sunt recte se haberent Veruntamen cum nulla meo quidem iudicio, verior et proximior ad motus rationem demonstrandam proportio assignari possit, vel hucusque assignata fuerit; illa legitime, uti in omni negotio mechanico uti poterimus uti in sequentibus de facto utemur

SECTION III.

ARTIS COSMOCENTRICAE

PRACTICA,

SIVE

Utilatates quae ex Cosmocentrica Arte deduci possunt.

CAPUT UNICUM.

Quomodo Velocitas motus gravium Centrum determinari possit.

Quamvis in superioribus clare ostenderimus proportionem motus gravivium ad Centrum iuxta numerorum ab unitate imparium incrementum, Geometrice demonstrari non posse quia tamen, hac proportione verosimilior et vero vicinior necdum assignata est illa a plerisque fere huius temporis Philosophis et Mathematicis tanquam vera suppornitur et in practico negotio sine notabili errore ut postea videbitur, adhibetur.

Huius itaque dict proportionis adiumento Galilaeus, Mersennus aliique determinare se posse putant, quantum lapis quispiam a Luna sole et Stellis cadenuo usque ad Centrum Terrae, temporis conficiat; quae tamen res uti exiguis fundamentis innititur, ita quoque nunquam solidam certitudinem in animis sensatorum virorum parere potest Quare antequam rem fusius deducamus necessario nonnulla supponenda sunt; ut iis positis, quid sentiendum, Lector dignoscere possit.

Suppono itaque primo, lapidem sive quodlihet aliud pondus, in naturali motus sui descensu velocitatumque incrementis eam proportionem servare quam numeri ab unitate impares ad se invicem servant; unde consequenter supponendum, motus velocitatem esse in duplicata ratione temporum, vel ita se habere uri Quadratum ad suas radices.

Suppono secundo Medium per quod grave quodpiam decidit debere esse homogeneum, aeque ubique subtile nec ullis differentibus impedimentis obnoxium; gravenim per medium limpidum quietum, tranquillumque velocius descendere, quam per medium roscidum, nebulosum, aut crassiusculo acre offusum experientia docet.

Suppono tertio Ponderis quoque Cadentis constitutionem cumprim is considerandam. Certum enim est et, experientia docet, globum sive quodvis corpus sphaericum velocius descendere qum corpus planum auc variis angulis impeditum; etiamsi pondere aequalia sint Columna quoque secundum suam longitudinem deorsum perpendiculariter delapsa, minus temporis in descensu consumit quam si secundum longitudinem Horizontalem constituta laberetur; quia hoc situ maiorem aeris resistentiam, quam priori pateretur. Pari pacto corpora porosa et pumicosa uti sunt suber et pumex, aliaque huius generis innumera, ex alto lapsa non tam cito motus sui terminum assequuntur quam minus porosa solidiori compage coagmentata etiamsi pondere aut magnitudine aequipolleant. Neque audiendi sunt illi, qui dicunt, globum ligneum et ferreum seu plumbeum ex quavis altitudine demissa aequali tempore terram ferire; cum in Cochleo S. Petri, notabilis altitudinis loco, contrarium omnino me multiplex experientia docuerit. Verum tamen est in 100 aut 200 pedum altitudine vix sensibiliter variare sed in notalili altitudine, id quod gravius est, citius terram ferit. Siquidem in notabili altitudine acris constipatio ex ponderis prementis vehementia in adeo tenax est, ut, nisi ponderis gravitate vix diffindi valeat; levius ver corpus non recta descendit sed lincinde fluctuat stipantis aeris cedere nescientis, robore varie agitarum. Quod si in altitudine 400 pedum id praestet aer quid non praestalit in 1000, 2000, 3000, et. pedum altitudine.

His itaque suppositis iam videamus, si globus quispiam ex globo Lunae caeterisque corporum coelestium peripheriis decidere possit, et si possit, quantum temporis insumeret in cadendo. Non ignoro varios varie huiusmodi tempus determinasse. Scheinerus putat globum quempiam sex dierum tempus conficere in cadendo ex Luna in Centrum Terrae, sed fallitut; Cum Luna in Orbe suo circumlata aequali prorsus motu spatium illud conficiat. Grave vero motu naturali descendens non aequali motu se iuxta numerorum imparium proportionem velocitatis suae incrementa acceleret. Quae proportio tunc temporis nondum ipsi fuit cognita; aliamque motus proportionem forte habuere accelerationi eius congruam. Galilaeus emendare volens Scheinerum tametsi propius accedit ad veritatem neque is tamen eam attigit; quid itaque nobis videatur hoc loco aperiendum duxi.

PROBLEMA I. PROPOSITIO I.

Quantum pondus centum librarum e Caelo Lunae cadens tempors insumat usque ad Centrum Terrae, determinare.

Supposito itaque grave quoddam velocitatis gradus iuxta numerorum imparium incrementa acquirere, et quod spatia iuxta temporum quadrata crescant. Sit, verbi gr, globus quidam, iuxta Galilaeum, 100 librarum, sum qui spato temporis quinque Minutorum secundorum decidat ex alto centum cubitis (et hoc sit experientia a Galilaeo comprobatum) dicit illum minori tempore 4 horarum terminum suum qui est ex Luna in Centrum Terrae motu suo conficere. Si enim nosse velis, quantum spatium unis Minuti primi tempore, quae est 60 pars horae conficiat; habebis desideratum tempus, si 100 cubitos (quibus diximus globum cadere spatio temporis quinque Minutorum secundorum) multiplices per quadratum 12, id est, per 144. quia 5 Minuta secunda in 12 ducta faciunt 60 Minuta secunda; quadratum itaque temporis 5 secundorum est 12 quae; uti dixi, in se ducta dant 144 haec iterum ducta in 100 cubitos dant 14400 cubitos pro tempore, quo spatio unius Minuti primi cadit in Terrum.

Quod si scire cupias quantum dictus globus spatii unius horae curriculo cadendo conficiat; duc quadratum o Minutorunm primorum in paulo ante inventum numerum 14400, et prodibunt cubiti, qui aequivalent 17280 milliaribus, spatium quaefitum. Si denique scire desideres, quantum spatii consumat 4 horarum intervallo; duc quadratum 4 horarum, videlicet 16 in 1728 paulo ante inventum unius horae spatium et prodihunt 276480 milliaria, quod spatium maius est Semidiametro Orbis Lunae. Est enim iuxta Astronomorum calculum Semidiameter Orbis Lunae non nisi 196000 milliarium, sive, quod dem est 56 Semidiametrorum Terrae; continet autem Semidiameter Terrae 3500 milliaria unum vero milliare 3000 cubitos. Si itaque calculus exacte conficiatur inveniemus globum a concavo Lunae in Centrum Terrae decidere minori 4 horarum tempore, videlicet iuxta Galilaeum tribus horis 22 et 4. Cum enim ex suppositione globus tempore 5 ex alto decidat 100 cubitis necessario iuxta regulam proportionum trium horarum 22 et 4 tempore spatium conficiet 196000 milliarium sive 588000000 cubitorum quod spatium aequialet 56 Semidimetris Terrae. Atque hic calculus cum experientia Galilaei apprime consentit sed iuxta experientiam factam per Mersennum, multo adhuc minori tempore globus ille ex concavo Lunae in Terrae Centrum decideret. Cum enim experimentum Galilaei ad incudem revocasset, globum quem Galilaeus tempore 5 secundorum 100 cubitorum spatium conficere itvenit, multo adhuc maius spatium videlicet 180 cubitorum, minori videlicet tempore 3, 43, 20, et non 5 conficere invenit; adeo ut dictus globus iuxta observationem Mersenni intervallum 180 pedum tribus praecise secundis; et tandem 300 pedes est 180 cubitos, 5 tempore conficiat; quae a Galilaei experi-mento non parum differunt. Ex qua experientia concluditur globum praefatum ex Luna usque in Centrum Terrae cadendo non nisi tempus duarum horarum 29, 14 insumere.

PROBLEMA II. PROPOSITIO II.

Quanto tempore globus quispiam, cadendo es Luna in Centrum Terrae spatium illus, quod superficiem inter et Centrum Terrae intercedit, sive, quod idem est, Semidiametrum Terrae, conficiat, determinare.

Notandum primo, sub duplici ratione considerari posse motum ponderis in Centrum Terrae primo per medium inchoationis, ut dum quispiam er Divinam potentia e Centro Lunae globum cadere permitteret in Centrum Terrae; scundo per medium continuation is, ut si globus quispiam per Divinam potentiam es superficie Terrae, in Centrum Terrae caderet; hic enim motus ut i ex continua velocitatum augmentatione multo celerior est; ita breviori quoque tempore spatium illud Semidiametri Terrestris conficit quam si immediate ex ipsa superficie Centro Terrae illaberetur; Utriusque motus durationem hoc loco assignabimus ut differentia utriusque motus luculentius patefiat.

Cum itaque in praecedenti Propositione ostenderimus plumbeum globum ex Luna cadendo in Centrum Terrae intervallum 196000 milliariorum conficere spatio horarum 2, 29, 14, a Luna vero ad superficiem

Terrae iuxta calculum Mersenni spatio 2 horarum 17, 54. facile cognosces, quantum a superficie Terrae usque ad Centrum motu a Luna usque in Centrum continuato conficiat. Si enim motum Luna ad superficiem Terrae subtraxeris a motu a Luna ac Centrum Terrae videlicet 2 horarum, 17, 54 a 2 horarum 29, 14, remanebunt 1, 20, 18 tempus nimirum quod conficit motus a superficie Terrae in Centrum continuatus. Si vero scire desideres, quantum temporis superficie Terrae in Centrum globus plumbeus dimissus conficiat; supponendum primo lapidem tempore unius Minuti secundi spatium conficere 12 pedum, et 5 tempore, altitudinem 300 pedum conficere; quo posito iiuxta praedictas operationes lapis seu globus plumbeus Semidiametri Terrestris spatium conficiet 19, 56 tempore.

PROBLEMA III. PROPOSITIO III.

Quantum temporis globus plumbeus insumat ex Solis superficie, stellarumque fixarum, in Centrum Terrae cadendo, determinare.

Supponimus primo, communi Astronomorum traditione Solem Centro Terrae remotum 1142 Semidiametris quibus si praedictas operationis regulas applices invenies globum totum spatium intra Centurm Terrae et Solis discum interiectum undecim horis,13, 50, 48 conficere spatium vero inter Solem et Lunam interiectum conficere horis decem, 57, 12, 54; quae subducta ab 11 horis 13 relinquunt 16, 43 a Luna usque ad Centrum Terrae. Iterum globus spatium a Sole usque ad superficiem Terrae conficiet horis 11, 13, 38, 57, quae subducta de horis 11, 13, 56, 48, relinquunt, 17, 51, pro tempore quo dictus bus reliquum itineris a superficie Terrae, in Centrum conficeret.

Porro si quis curiosius nosse desideret quantum temporis dictus globus plumbeus a Firmamento usque ad Solem, Lunam et Centrum Terrae insumat, ei primo supponendum, Firmamentum a Centro Terrae, iuxta Astronomorum traditionem, remotum 14000 semidiametris Terrae. Si itaque iustz superius traditas regulas operatus fueris, repries globum, totum illud immensum spatium a Firmamento usque ad Centrum non nisis 39 horis 19, 41, 57, 54 conficere. Spatium vero inter Soleum et Firmamentum 37 horis 4, 24, 37, 21, et ex Sole ad Centrum Terrae I hora, 38, 17, 20, 33, a Firmamento vero usque ad Lunam 39 horis 14, 58, 30 et a Luna denique ad Centrum Terrae 4, 43, 27, 54 et a Sole usque ad Lunam una hora 33, 33, 52, 59 a Firmamento denique usque ad superficiem Terrae 39 horis 19, 36, 54 et hinc usque ad Centrum Terrae 5, 4, 15.

EPILOGISMUS TEMPORIS,

Quod globus quispiam plumbeus ex Terra Luna, Sole, Firmamento, Centrum usque insumit.

A Terrae superficie usque ad Centrum 1145 leucarum (quarum unaquaeque 500 pedes habet) spatium, conficit plumbeus globsu tempore 19, 56 Minutorum.

A Luna usque ad Centrum 196000 milliar spatium conficit tempore duarum horarum, 29 14.

A Sole usque ad Centrum 3997000 milliar spatium conficit tempore undecim horarum, 13, 56.

A Firmamento usque ad Centrum Terrae 49000000 milliar spatium conficit tempore 39 horarum, 19, 41

A Firmamento usque ad Solem spatio 37 horatum, 4, 24 concit.

A Sole usque ad Lunam motu Firmamento continuato spatium I horae, 33, 33.

A Sole usque ad Centrum serra motu a Firmamento continuato conficit spatium 29, 17.

A Luno usque ad Centrum serre motu Firmamento continuato conficit spatio , 4, 43.

A Superficie Terrae usque ad Centrum continuato a Firmamento motu spatium 3500 milliar conficit tempore, 5, 4.

Atque hic est calculus temporis, quod pondus quodpiam ex coelestibus corporibus in Centrum Terrae lapsum insumit, si secundum proportionem numerorum imparium Velocitatis suae augmenta acquireret; quem quidem iuxta experimenta Mersenni ordinavimus, uti patuit.

CONSECTARIUM I.

Ex hoc patet, quam sit incomprehensibilis humano ingenio velocitas illa, qua globus a Firmamento lapsus a superficie Terrae usque ad Centrum 3500 milliar, spatium, non nisi (quae correspondent sex ordinatis venae pulsibus) conficit. Unde velocitatis huiusmodi excessu multi compulsi, ne in, absurda inciderent, aperte huiusmodi motum negarunt. Ego certo dico ex tanta altitudine, velocitatim in tantum increscere ut nullum sit corpus in rerum natura adeo solidum, quod excessivum huiusmodi motus impetum sustinere possit siquidem metallicum corpus caloris ex impetu suscitati vehementia liquefactum mox resolutum iri nilil dubito. Secundo, nihil huius velocitatis motui comparati posse, non missilium, spiculorumque eiaculationem, non avium, non rotae figuli motum solo Firmumenti motu excepto, quod spatio 24 horarum periodum suam conficit; cum globus a Firmamento decidens 39 horis, 15 nimirum horis tardius terminum suum attingat, quod est Centrum Terrae: atque adeo ex hoc motu Firmamenti velocitas aliquomodo coniiciatur.

CONSECTARIUM II.

Colliges hinc, quam ineffabilis sit Spiritualium Substantiarum velocitas, dum spatium quodlibet etiam quantumvis dissitum quasi in momento conficiunt.

Sed haec de gravium lapsu sufficiant; quare ad alia.

SECTIO IV.

ARS COSMOCENTRICA,

ET EST

CENTROSOPHIA APPLICATA.

CAPUT I.

In praecedenti Sectione nostrum de Motus proportione iudicium dedimus; In hac Sectione usum et applicationem eorum, quae dicta sunt, explicabimus; Et tametsi veras et Geometricas demonstrationes res Physice Mhematicis applicatae oh experimentorum lubricitatem, fallaciasque occultas (materiae condit ione sic ferente) exhiilere non possint; abstrahendo tamen ab omni medii resistentia, et ab omni materi fallacis inconstantia hoc loco non nullas Demonstrationes adducimus, quibus Motus localis conditiones quantum ad Physicas apodixes sufficit demonstretur ne quicquam modernis Mathematicis cit praeudicasse videamur; quod ut ἀμερόδιως fiat.

Suppono I. In omni Motu loculi tum naturali tum violento velocitatis momenta se habere uti numerorum ab unitate imparium incrementa, II. spatia sive lineas descensus gravium esse in duplicata ratione diuturnitatum seu temporum; sive, quod dem est, Incrementa velocitatis eandem rationem habere, quam tempora ad quadratum.

PROPOSITIO I. THEOREMA I.

Motus per lineam verticalem et lineam inclinatam, quorum terminos coniungit linea recta perpendicularis ad lineam inclinatam, interse sunt aequales.

Quando dicimus Motus hoc loco sumptos esse aequales non quoad velocitatem sed quoad durationem dictum volumus; certum enim est tardius supra planum inclinatum,mobilia cieri, quam motu naturali per verticalem. Descendat itaque mobile quoddam per C in D alterum vero aequa le per C in A illud per lineam verticalem hoc per inclinatam. Determinetur quodlibet in linea perpendiculari C E punctum verbi gratia E a quo ad inclinatam C A normalis ducta in D terminum ostendit lineae C D super quam mobile devolutum aequale tempus insumit ei motui, qui fit per lineam verticalem C E quoniam enim triangula A D E, A E C sunt aequiangula et similia erunt anguli A D E et A E C aequales nempe recti, et E A D communis. Sicut ergo A C ad A E, ita A E ad A D unde tempora sunt aequalia per A D et C D Marcus Marci alia ratione hoc idem ingenio se demonstrat; ait enim impulsum corporum per plavum incl inatum devolutorum augeri in ratione distanti Centri cuiuscunque corporis gravis ab hypomochlio. Sit in Figura globus devolutus ex A in D, sitque linea hypomochlii E F, Centrum gravisari Globi I distantia a Centro I et a linea hypomochlii E F, sit I Z; erit ergo ut DI maior impulsus, ad minorem impulsum D , ita motus in A E ad motum in A D; sunt enim triangula inter se similia et consequenter latera analoga, latus quidem I D, lateri A C, et E Z, lateri A E. Ergo ut C A ad E A, ita I D, ad I Z; et uti A E ad A C; ita I D, ad Z D.

PROPOSITIO II. THEOREMA II.

Motus perolanum minus inclinatum est velocior motu per planum magis inclinatum, in ratione quam habent Sinus complementi illarum inclinationum. Vocamus hoc loco lineam, seu planum minus inclinatum, illud, quod minus a linea verticali seu perpendiculari recidit; planum vero magis inclinatum dicimus, quod magis a perpendiculari recedit. Hoc posito; Ducantur ex puncto A Circuli A L T R, lineae A B, A C, A D, A E sitque linea horizontalis A B, verticalis A T, seu, quod idem est diameter Circuli, Dico idem mobile verbi gratia, Globum O in dictis lineis inaequaliter moveri velocius quidem in A E plano, quam in A D et in hoc velociui quam in A C et sic de caeteris; ita quidem ut globus tanto semper moveatur supra planum aliquo minus inclinatum velocius, quanto id propius ad lineam verticalem seu perpendicularem accedit; tanto vero tardius, quanto illud ad planum horizontale propiu accesserit; atque adeo habere sese velocitatem in linea inclinata A E ad velocitatem in linea A D sicut sese habent Sinus anguli A T S, ad Sinum anguli A T R. Ex punctis enim contactus globi Q R S, ducantur in T lineae normales Q T, R T, S T; deinde ex iisdem punctis contactus Q R S ducanturaliae line ad A T diametrum Circuli parallelae Q G, S H, R I, quae vocetur lineae hypomochlii, et hae secent globum in punctis K N V deinde ex Centro globi mobilis ducantur ad lineas hypomochlii normales ασ, οβ, ογ quia veri angulus T S I externus maior est angulo T R H erit et consequenter angulus γρο angulo βρο, maior; et latus γσ, maius latere βσ, quae sunt distantiae Centri gravitatis globi a lineis hypomochlii. Cum ergo maior impulsus sit in γσ maiori quam in, βσ minori Centri gravitatis a linea hypomochlii distantia erit consequenter in linea A S, hoc est in plano minus inclinato motus velocior, quam in A R linea minus inclinata; siquidem linea hypomochlii V S, minorem ex globo portionem V X S adimit, quam in globo linea hypomochlii N R; unde consequenter globus in A S ob praeponderantem maiorem globi portionem V Y S velocius movebitur quam in linea AR, ubi linea hypomochlii R N globi maiorem partem minus praeponderantem relinquit. Quod vero velocitas motus sit in ratione, quam habent Sinus complementi inclinationum, it ostendo. Sicuti sese habent S O ad οβ ita A T diameter ad subtensam A S; et uti R O aequalis S O ado οβ, ita A T diameter ad subtensam A R; sed uti A S et A R ad invicem se habent ita illarum semisses A L, A M sinus angulorum A P L, et A P M aequalium videlicet angulis A T S, et A T R, ob parallelas T S, P L, et T R et P M, et sunt complementa inclinationis planorum TA S et T A R: Ergo uti ογ ad οβ, ita Sinus complementi angulorum inclinationis ad se invicem; Quod erat ostendendum.

PROPOSITIO III. THEOREMA III.

Mobilia ex euem puncto evoluta per lineas subtensas circuli, quae plana inclinata refrunt, eodem tempore spatio subtensarum, quo mobilia per diametrum circuli motu naturali deorsum lebentia, conficiunt.

Sit Circulus B C A G, cuius Diameter B A, Subtensae vero ex B puncto in Circuli peripheriam ductae, quae plana inclinata inclinata referunt, sint B E, B F, B G, B H, B I. Dico eodem tempore per Subtensas BE, B F, B G etc, quo per Diametrum eiusdem Circuli B A, mobilia motum suum terminare. Si enim ex puncto A ducantur lineae rectae A E, A F, A G, A K, A Y, eterunt Anguli A E B, A F B, A G B, reliqui in Semicirculo recti, et consequenter per Theor. I. Propos. huius motus B A, motui in B E, B F, B G, B H, B I, duratione aequales. Pari ratione siet si ex punctis peripheriae B E, F G, H I, per Subtensas E A, F A, G A, H A, I A in A terminetur motu, cum lineae BE, B F, F G, B H, B I ad dictas Subtensas sint normales. Dico itaque motum per Subtensam B E, aequalem esse ei qui fit per Subtensam E A, et qui sit per subtensam B F aequalis est ei, qui fit per Subtensam F A, et qui fit per B G, aequabitur ei qui fit per G A; sicuti qui fit per B H, et B I, iis qui fiunt per H A et I A. Ratio est, quia mobile uti ner dictas Subtensas B E, B F, B G, B H, vel e contra per I A, H A, G A, F A, E A, in Circulum terminatur: ita natura in punctis E, F, G, H, I in brevissimas videlicet linearum, per quas operatur, extremis, motus a gravitate terminos suos, quos transilire non potest constituit; ut, pote quod inter hos terminos et lineam verticalem seu Diametrum Circuli A B minima sit distantia a Centro Terrae A. Quia vero Anguli A I B, A H B, A G B, A F B, A E B, sunt recti eandem habentes basin A B erunt per 15 l. 4. el. Euclidi in eodem Semicirculo B E F G H I A, cuius Diameter B A verticalis, distantia videlicet inter B et Mundi Centrum. Abeanut itaque lineae v g. B I ultra Circulum in S aut T et lineam B H in N iam contra Centrum irent, quod est absurdum; Ergo in punctis I H G F E, per brevissimas videlicet lineas Natura terminos motus a gravitate constituitut in iis per subrensar, quas terminant finem suum con sequeretur, quae est quies, cum mobili, quod per verticalem lineam PA motu naturali motu tempore, consequitur,. Ergo mobilia etc. Quod erat probandum.

CONSECTARIUM.

Hinc sequitur, Motum perpendicularem Figurae rectilineae ad motum inclinatum, esse in ratione Semidiametri Figura; motus ad segmentum quod est inter Centrum figura et lineam hypomochlii. Sit planum quodpiam O B perpendiculari O Z declinans, supra quod quodlibet Corpus decurrat, v, g, Tetraedron, Cubus aut Pentaedrum. Quoniam vero per ea quae in prima Libri huius Section; docuiimus in Pyramide, Prismate, Tetraedro, Centrum gravitatis in secto per Centrum Figurae corpore, est P; ducatur linea hypomochlii ex N in S parallela O Q, et ex Centro gravitatis P ad O Q normalis P Q, quae semidiameter figurae dicitur. Dico motume verticalem in O Q ad motum in inclinata O Bsese habere ad invicem, sicuti se habet Q P Semidiameter figurae ad Segmentum, quod est iter Centrum gravitatis P et lineam hyomochlii N S, interceptum id est ad. Cum enim gravitas movens sit aequalis motui gravitas aurem tota seu verticalet movens ad gravitatem moventem P Q in O Q sit ut P Q ad P R, erit quoque motus verticalis in O Q ad motum inclinatum in O B ut P Q ad P R, hoc est, ut Semidiameter figuraae P Q ad huius Segmentum inter Centrum figurae, P et lineam hypomochlii. Pari pacto motus Cubi in inclinato plano descendentis sese habebit ad motum perpendicularem O Q, uti Semidiameter figurae Cubi K Z sese habet ad K L segmentum inter Centrum K figurae Cubi, et lineam hypomochlii N O. Haud secus Pentaedri motus in inclinata linea O B ad motum in perpendiculari O Q se habet uti T X Segmentum ad T V Semidiametrum figurae Pentaedri. Ubi et notandum quod quo magis line inclinant, sive inclinatione sua recedunt a verticali O Q eo proportionem figurarum extra lineam hypmochlii minus ponderare, et consequenter tardius planum percurtere; tanto vero velocius devolvi, quanto portio figurae extra lineam hypomochlii plus ponderaverit; donec lineae hypomochlii figuras bifariam diviserit; quod ubi factum fuerit tunc corpus perfecte quiescit, utpote in linea horizontali constitutum. Patet itaque, ex hoc funda mento innumeras arcanas rationes ad Mechanicam ditandam adinveniri posse; quae quidem paucis indicata sufficiant. Qui plura desiderat is consulat Ioannis Marci Marci ingeniosum de Motus proportione libellum.

PRAGMATIA.

Instrumentum facere quo aequalitates motuum quoad durationem exhibeantur.

Fiat Circinus quem proportionalem vocant A B C duobus cruribus in centum partes aut pauciores, in utroque crure aequales divisus; deinde fiat regula transvera D, cuius extremitas D lateri A C semper ad angulos rectos insistat sitque regula mobilis super latus A C; referat autem latus A D lineam lineam perpendicularem motus alicuius ponderis deorsum; A C vero referat planum inclinorum, quod deductum cuilibet inclinationi accommodari possit. Dico regulam in D normaliter applicatam referre terminum motus in plano inclinato A C, et punctum in S referre motus perpendicularis terminum quem pondus perpendiculariter cadens eodem tempore att ingit, quo in D pondus devolutum per planum inclinatum A C et eodem tempore in G, quo in F et in I quo in H attingit. Cum enim Angulus A D sit rectus erit per 15 l. 4. punctum necessario in semicirculo A D S et puncta F et H pariter in suis Semicirculis A F G et A H I. Cum vero in Propos. 3. ostenderimus has esse planis inclinatis brevissimas lineas, quibus natura terminum motus attingat, motuque aequidiuturnos esse ad motu qui fiunt in perpendiculari A I, erit quoque motus ex A in D aequidiuturnusmotui ex A in S et motus ex A in F ad motum ex A in G, et motus aequidiuturnus ex A in H ad motum ex A in I. Si enim concpias regulam transversam semper in latere A C una sui extremitate normaliter insistentem planum decurrere et altera extremitate perpendicularem lineam H secare necessario ex dictis consequitur mobile supra planum inclinatum A C motui supra perpendicularem A S aequidiuturnum describere. Idem consequitur si latus A C Circini in quamcunque inclinationem magnam aut parvam diducas partes enim in cruribus aequaliter divisae indicant spatia quae aequalibus momentis Mobile in utroque latere conficit; Patet ergo Propositionis sensus.

CAPUT II.

De Pendulorum motibus.

Cum pendulorum motus per arcus quadrantis eodem prorsus se modo habeant sicut motus per plana inclinata, quae quidem nihil alud sunt, qum Subtensae seu chordae, arcis quadranti; subtendentes; cumque illae infinitae in arcu quadrantis considerari possint, ita pendulum quoque insinita plana nunc magis nunc minus inclinata vibrationibus suis precurrere censeri debet, de quibus hae sint Propositiones.

PROPOSITIO IV.

Multiplices pendulorum motus affectiones seu proprietates sortiuntur. Prima est Omnes diadromos sive maiores sive minores, spatium illud quod intercipit principium motus penduli et linea directionis seu Centri aequali tempore percurrere. Secunda, Omnes excusus et recursus inter se esse aequidiuturnos. Tertia, Omnes diadromos, mixtos esse ex motu naturali et violento. Quarta Omnes diaromos sive excursus recursusque, tametsi semper minores et minores aequidiuturnos tamen esse; Quinta, Divetsa penula esse in duplicata ratione temporum. De quibus omnibus et singulis:

Pendulum ex quol ibet puncto eiusdem Circuli aequali tempore recurrit in suam stationem seu lineam direction is aut Centri; excursus vero recursibus in quibuscunque, arcubus peripheriae, aequidiuturni sunt.

Cum enim motus pendulorum se habeant, ut Sinus atque horum intervalla seu arcus sinibus intercepi; haec autem intervalla continuo fiant minora, in ultimo vero Semidiametri puncto intervallo careant, motusque continuo minori dicto puncto absint intervallo; ergo necessario pendulorum motus a quocunque peripheriae puncto incipiant aequali tempore recurrunt in ultimum Semidiametri Quadrantis punctum. Neque tamen quolibet puncto agitatum pendulum in linea Centri quiescit sed ultra hanc excurrit usquedum multiplici cursuum recursuum agitatione peracta tandem in linea directionis quiescat. Et quoniam pendulum per arcus excurrit aut recurrit coninuo mi nores necesse est impulsum in illo adscensu minui, quia nimirum gravitas et impulius inter se miscentur, et in descensu quidem per eandem lineam movent gravitas et impulsus, quia gravitate continuo fluxu nascitur;a linea vero directionis, quam Semidiametrum Quadrantis statuimus, gravitas impulsui continuo reluctatur; quia nimirum contrarius impulsus ab eadem gravitate renascens tollit partem sibi aequalem, ita ut motus reliquus aequalis sit excessui maioris. Quemadmodum enim impulhus continuo decrescit iisdem quibus augebatur incrementis ita velocitas a maximo incremento usque ad sinem motus, continuo fit minor, sit pendulum in A affixum, decurrat ex E in N, et ex N in F, et hinc in M, et in G, et sic de caeteris; Dico pendulum ex E decurrens in N, arcum hunc aequali tempore decurrere ei, quo pendulum ex N decurrit in F, et hinc in M aequali tempore excurrere in G; quia cum impulsus in E et N crescant in F vero et M aequa proportione minuant velocitatem motu, erunt velocitatis momenta eiusdem decremento aequalia ac proinde velocitas in motu collecta per aequalia decrementa suo incremento in quietem terminatur. Quod itaque ex E in N velocitate impetus acquirit in arcu maiori or hoc ex N in F in minori deperdit. Sicuti enim in recursu velocitas continuo et inaequaliter crescit ita in excursu; et quia motus violentus proportionaliter decrescit fit ut huius decrementa aequentur illius incrementis, prima nimirum ultimis, eo quod utraque fiant ab ea dem gravitate qua principio excursus per lineas magis inclinatas gravitat. Quia ergo sola gravitas minuit impulsum, utpote aequalibus a ineo Centri intervallis dissita ob similem inclinationem ut i aequaliter gravitat Circulus et Arcus inter se ita eiusdem gravitatis Impulsus; et cum impulsus contrarius tollat partem sibi aequalem erunt excursus et recursus inter se aequales tempore hoc pacto aequato, ut qund excursus penduli aequisivit impetu naturali in Arcu maiori, id adimit in acdscensu violentus motus in arcu minori Patet ergo propositum.

COROLLARIUM I.

Hinc patet, si pendulum ex E in ultimum semicirculi punctum O curreret motum penduli futurum perpetuum; non enim foret maior ratio cur ex E in O et hinc non recurreret in E et hinc iterum in O cum

impetus omnino tam cursus quam recursus aequalis sint atque aequale spatium dimetiantur.

Unde nonnulli causam, cur pendulum ex E currens O terminum Semicirculi nunquam attingat, examinantes, dum eam inter med ii acris resistentiae adscribunt, putarunt futurum,ut si pendulum moveretur in spatio vacuo illud ut nullam resistentiam esset habiturum ita quoque perpetuo motum iri. An vero in vacuo motus fieri possit ipsi viderint. Ego sane salvo aliorum iudicio, sicuti in nihilo, quale vacuum est nullus ad Centrum respectus concipi, neque linea directionis locum labere potest ita quo, que in eodem nihilo nihil moveri posse, audactet assevero. Et patet res clare ex Defin. III ad initium Canonum de Centro gravitatis.

COROLLARIUM II.

Hinc iterum patet motus pendulorum per arcus eiusdem Circuli rationem habere, quam sinus anguli dupli illorum angulorum quae Complementa sunt inclinationis chordarum seu subtensarum. Sint Arcus B D C I et B D C, erunt anguli A B I et A B C anguli inclinationis chordarum B I et B C et horum Complementa B A I et B A C, obangulos in I et C rectos. Tangant ergo Circulum in punctis I C, lineae I H, C G et ex Centro K ducantur lineae K I, K C ad ex tangentes T H, C G; quoniam igitur K H I, K G C sunt anguli inclinationis planorum, erunt anguli H K I, G K C illorum Complementa et B A I, B A C ad peripheriam dupli. Quemadmodum itaque Sinus anguli sB K I ad Sinum anguli B K C ita velocitas motus in I ad velocitatem motus in C. Cum enim motus inquolibet puncto Circuli fiat per lineam tangentem, erit ratio velocitatis in I et C quae velocitas est tangentium I H, C G; est autem velocitas in I H ad velocitatem in C G Proposit uti sinus B L anguli B KI ad Sinum B M anguli B K C.Velocitas ergo in C B ut Sinus anguli B K I ad Sinum anguli B K C, Sinus nimirum dupli angulorum illorum, qui complementa sunt inclinationis subtensarum B I, B C. Quod erat probandum.

PROPOSITIO V.

Motus er Arcus similes inaequa lium Circulorum rotionem habere, quam Sinus illorum Arcuum.

Sint Circuit inaequales B L et C M, sint autem arcus in Circulo maiori B D et B F in Circulo minori CE C G inter se similes; ita se habebunt pendulorum motus ad motum ex F in B, ad motum ex G in C, et motum ex D in B, ad motum ex E in sicuti Sinus illorum Arcuum. Ducantur F K, A I, T B, G H, lineae tangentes ex punctis contactus F D G E eruntque trianguli A F K, A I D, A B T, A C G similes et ob laterum analogiam anguli ad K I B C aequales et angulus A omnibus triangulis communis; anguli vero D F C V reti. Sicuti igitur F ad D ita G ad E; et ut F ad D ita Sinus arcus F B ad Sinum arcus D B, et ut G ad E ita Sinus arcus G C, ad Sinum arcus E C: et permutando uti Sinus arcs F B ad Sinum arcus G C ita motus in F ad motum in G et motus in D ad motum in E, uti Sinus arcus D B ad Sinum arcus E C. Motus ergo per arcus similes inaequalium circulorum etc. Quod propositum erat.

CONSECTARIUM I.

Hinc patet, Motum in circulo minori velociorem esse motu, in Circulo maiori; cum enim motus in B F ad motum in G C ea raione se habeat, uti Sinus B G ad Sinum C V, ita A B ad A C, uti B G ad C V ob laterum analogiam; et linea A B maior, quam linea A C erit quoque linea B G maior, quam linea C V; erit ergo motus in linea A B in maiori spatio A B maior, quam in A C; ac proinde in Circulo minori velocior erit motus, hoc est, minori fiet tempore, quam in Circuo maiori.

CONSECTARIUM II.

Hinc iterum colligitur Motum circulorum esse in ratione suorum temporum, quam diametri ad se habent duplicatam. Sicuti enim sese habet Sinus B G ad Sinum C V, ita motus in F B ad motum in G C et uti B G ad C V, ita A B ad A C; eo quod motus A B, motui B G, et motus A C motui C V est aequalis per Theor. 2. praeced. Sed A B ad motum A C, et huius duplum L B ad M C rationem habent, quam tempora motu circulorum, ac proinde illorum temporum rationem habent diametri ad se duplicatam.

CAPUT III.

De usu et emolumento dictorum.

PRAGMATIA I.

Tabulam condere, qua, dato tempore, alicuius ponderis ex quolibet loco cadentis, altitudinem cognoscas; et contra, cognita altitudine tempus, quod cadendo impendit, cognofeere possis.

Ponamus primo, iuxta observationem Mersenni, Corpus quoddam in cadendo deorsum trium pedum altitudine, tempus impendere dimidium unius Minuti secundi. Secundo ponamus ex dictis velocitatem cadentis ponderis iuxta imparium numerorum proportionem accelerari. Ponamus tertio spatium per quod pondus devolvitur in pedes quorum unus in 12 pollices dividatur; et sex huiusmodi pedes unam perticam, seu sexapedam pedes vero huiusmodi 15000, seu quod idem est, 250 decempedas unam Leucam Gallicam constituere. Quibus suppositis, in prima Columna ordine describantur dimidia Minuto Secunda usque ad 60, ita ut dimidia Minutorum secundorum aequivaleant 30 Minutis secundis. Hisce peractis in secunda Columna, ordine describatur series numerorum imparium, uti in Subiecta Tabula patet. In teria Columna describantur quadrata temporum odine naturali, ut vides. In quarta Columna pedes, seu Spatium, per quod pondus dato quo libet Minuto secundo, aut eius dimidio, delabitur. Cu itaque ex suppositione, tempore dimidii Minuti secundi pondus observatum sit conficere spatium trium pedum; habebunt hi tres pedes primum in Columna locum; reliquos vero ordine numeros hoc artificio continuabis. Ducantur hi tres pedes in singulos numeros impares in Secunda columna ordine collacatos, et e regione in quarta Columna producta ordine ponantur, verbi gratia, numerus 3 in II Columna secundo loco positus =, ductus in se, producit 9, quae e regione ponantur in secundo loco quartae Columnae. Iterum 3 ducantur in proximum sequentem se quinarium numerum, et productum 15 e regione 5 in quarta Columna deponantur. Porro, 3 denique in 7 in II Columna positum numerum ducantur, et productum 21 e regione in quarta Columna ponantur, et sic in infinitum Tabulam continuare poteris, semper ternarium numerum ducendo in omnes ordine in II Columna positos impores numeros, et producta e regione producendorum in quarta Columna collocando. Quinta Columna hoc artificio componitur: In quarta Columna iunge secundum numerum, 9 videlicet ad primum, in V Columna, videlicet 3, et habebis 12 quae repone secundo loco V Tabulae e regione 9. Iterum 15 in IV Columna adde paulo ante producto numero 12, et habebis 27, quae ponantur in V Columna post 12 e regione 15; porto 21, qui est quartus numerus in IV Columna, addantur 27 tertio in V Columna et provenient 48, quem e regione 21 in V Columna repone. Hoc pacto procedes in reliquis ordine numeris, numeros in IV Columna semper iungendo numeris paulo ante productis in V Col. Et habebis Tabulam usibus tuis congruam, uti sequitur.

EXPLICATIO TABULAE

Prima Columna huius Tabulae dimidia unius secundi Minuti qualium 120 unum Minutum primum faciunt ostendit; unde duo qui libet se ordine sequentes numeri simul sumpti, unum Minutum secundum faciunt adeoque tota Columna, quae 60 dimidia secunda continet, 30 Minuta continere censeatur. Atque haec sunt tempora, quibus spatia per quae pondus quodpiam delabitur, mensurantur.

Secunda Coumna continet numerorum ab unitate imparium seriem, de quibus in praecedencibus fuse actum est et cuilibet mensurae aptari possunt dato in prima Columna tempore; ut si uno semisecundo Minuto pondus cadut per spatium unius pedis, hoc finito sequenti semisecundo codere censeatur per tres pedes, et semi secundo tertio per quinque et semisecundo quarto per 7, et sic de caeteris.

Tertia vero Columna ostendit quadrata temporum, sive aggregata pedum, quos pondus dato tempore conficit; ut si pondus primo semi secundo cadat unum pedem secundo semisecundo cadat tres qui addit adidant aggregatum pedum, quos pondus conficit et 1 et 2 semisecundo, et est quadratum secundi minuti semisecundi.

Verum ut a lio ex emplo proportionis rationem ostenderemus hoc loco ordina vimus IV Tabulam, in quo ordine ponuntur pede iuxta observationem Mersenni, qui invenit tempore unius semi secundi Minuti pondus quodpiam conficere spatium trium pedum regiorum; Unde duobus semi secundis Minutis necessario conficiet spatium 9 pdum regiorum, et tribus semisecundis spatium 15 pedum, et sic de caeteris.

Tabula V nihil aliud monstrat, quam aggregurumeum, quos conficit pondus quoddam tempore in prima Columna correspondente v, g, si pondur quodpiam uno semisecundo cadat tres pedes, conficiet id semi⸗

secundo spatium 12 pedum; quia in IV Tabula 3 et 9 coniuncta faciunt 12 quemadmodum si uno semi secundo pondus conficeret spatium unius pedis id conficeret 3 pedes altero semisecundo ad quos primus pes iunctus facit 4, quadratum videlicet duorum semi secundorum, ut in Secunda et tertia Tabula patet, et omnia ex structura Tabulae paulo ante indigitatae sat superque elucescunt. Aggreguata itaque numerorum in IV Columna positorum iidem prorsus numeri sunt, qui in Tabula V; 3 enim ad 9 iuncta dant 12 qui secundum in V Columna locum obtinet; 15 vero 9 et 3 in IV Tabula simul iuncta dant tertium in V Columna numetrum; quem eundem habebis, si 15 iunxeris ad 12, qui immediate praecedit 27. Pari pacto si 21, 15, 9, 3, in unum iunxeris, proveniet 48, quartus in V Col., numerus qui idem emergit ex additione 21 ad 27 una in V. Col sede superior. Reliqui itaque ordine sequentes numeri simul aggregatiant numerum pedum, quos pondus conficit semidiamerrorum in l Columna positorum correspondente tempore.

EXEMPLUM.

Si velis scire, quantum spatium pondus aliquod conficiat ex certa quadam altitudine deiectum tempore 10 semisecundorum, sive quod idem est 5; vide quis numerus in secunda Columna 10 semisecundis respondeat et invenies 19 pedes conficere; posito tamen uno Semisecundo pondus decidere per spatium unius pedis; si vero iuxta Mersenni observationem uno semisecundo tres pedes confecerit et scire velis, quantum spatium conficiat tempore to semisecundorum id est 5, tunc vide in prima prima Columna numerum 10 et invenies in IV Columna correspondentem 57 qui indicat spatium quod dato tempore traicit pondus. Si vero aggregatum omnium pedum, quos per to semisecunda confecit pondus habere desideres, omnes ordine numeros usque ad primum in Columna V numerum addes et provenient 300, quem eundem in V Tabula e regione 10 Semidiametrorum correspondentem reperies.

Porro si per experientiam deprehenderes pondus aliquod spatio unius minuti secundi conficere 6 pedes iuxta hanc expeirientiam, Tabulam observationis habebis hac industria: Ponantur inprimo ordine Minuta secunda, deinde numeri ab unitate impares; tertio numerum primo loco in tertia Tabula positum duc in 3, videlicet in secundum Col, II, numerum imparem, et habebis 18 de inde duc 3 imparem videlicet in 5 et 6, et habebis 30, quem sub 18 pones; rursus duc 6 in 7 videlicet in quartum imparem numerum, et habebis 42, et sic semper in omnes ordine impares numeros 6 duces et summa dabit quae situm prout Tabula ostendit in decem tantum Semisecundis exhibita. Hoc pacto dato tempore et spatio, per quod grave quodpiam decidit, nullo negotio Tabulas condere poteris. Sed qui structuram praecedentis Tabulae intellexit in reliquis aliis infinitis condendis nullam reperiet difficultatem.

PRAGMATIA II.

Continuatio Tabulae praecedentis in infinitum.

Si velis quamcunque Tabulam continuare in infinitum, ita procedito: Multiplicabis quaudrata Casuum in ultimum numerum in Columna contentum, et habebis quaesitum,

EXEMPLUM

Si velis scire, quantum cadat suis tempore 60, aut 120 secundorum dimidiorum, id est, bis tanto tempore quanto tempore 60 semisecundis aut 30 cadit; sic age; cum enim ultimus numetus Columnae quintae sit 10810, hunc duces in 4, id est in quadratum binari i numeri, quod quadratum in tertia Columna e regione 2 continetur et habebis 43400 numerum pedum, per quos dictus lapis cadit tempore 60 aut 120 semisecundorum, id est, uno minuto primo. Iterum si velis scire quantum cadat ter tanto tempore quanto cecidit per 60 semisecunda; tunc iterum multiplicabis ultimum iu quinta Columna numerum 10810 per quadratum ternarii in tertia Columna contentum id est per 9, et provenient 97290 pedes, spatium quaesitum. Porro si scire velis, quantum cadat quater tanto tempore, quanto cecidit 60 semisecundis; multiplicetur quadratum quatetrnarii in tertia Columna contentum videlicet 16 in ultimum Tabulae V numerum, videlicet 16 in ultimum Tabulae V numerum videlicet 16 in ultimum Tabulae V numerum, videlicet in 10810, uti prius, et habebis 172960, spatium pedum quaesitum. Et sic in infinitum procedendo, si quadrata ordine naturali in tertia Tabula contenta, semper in ultimum quintae Tabulae numerum duxeris, dabit productum semper numerum perdum, tanto semper maiorem, quanto quadratum, numero id maiorem, quanto quadratum, numero in constituente, maius est.

Verbi gratia si scire velis quanto tempore spatium sexagies maius conficiat, quam illud, quod conficit 60 semisecundis; tunc duces quadratum radicis 60 id est 3600 in ultimum quaintae Tabulae numerum 10810, et habebis 17316000, spatium pedum, quod tempore 3600 semisecundorum lapis conficit, quae divisa per 15000 pedes tot enim unam Leucam conficiunt, constituunt 1154 1/## Leucas quas labis quispiam conficiet quarum 1145 semidiametro Terrae aequantur. Minuta itaque dimidia secunda 3600 per 60 divisa exhibebunt nobis tempus horarum 2 1/24, quo lapis conficeret spatium 1154 6/15 Leucaum.

COROLLARIUM

Ex hisce patet, quomodo calculare possis tempus, quo lapis quispiam ex coelo Lunae, Solis, Iovis, Saturni, Firmamento caderet. Quae cum ex exemplis hic declaratis satis super, que constent et nullo negotio calculari possint iis quibus maius otium est computanda relinquo.

II.

Quomodo inveniendum set spatium quo ultimo Minuto lapis quispiam conficit.

Si scire velis, quantum spatii conficiat lapis quispiam ultimo Minuto Semisecundo motus sui; posito lapidem conicere totam altitudinem 43200 pedum, 60 minutis aut 120 semisecundis quae uti minuto primo aequivaient; Sic age; Quaere in Columna Minutorum semisecundorum, numerum 120 et vide quis impar numerus ei correspondeat, et invenies 239; quem si per 3 multiplices, habebis 717 pedes spatium quaesitum, quod ultimo minuto semisecundo conficit. Cum vero taediosum sit semisecunda in Tabula continuare; nullo pene negotio invenies subito quemis imparem numerum lac industria: Numerum semisecundorum propositum dupla et a dulato unitas ablata dabit quesitum. Exempli gratia; Sit assinandus numerut impar, trigesimo Minuto semisecundo correspondens; dupla 30 et habebis 60, a quibus sublata I. relinquet 59 qui est impar numerus quaesitus, 30 semisecundo correspondens. Si iterum velis scire 120 semisecundo quis numerus impar respondeat a duplato hoc numero 240 sublata unitate relinquet 239 numerum imparem quaesitum. Item si 3600 Minutis semisecundis, quae 30 Minutis primis aequivalent, numerum imparem correspondentem desideres; dupla 3600 et habebis 7200, numerum imparemquaesitum, unitate subtracea id est 7199. Non secus quemlibetalium numerum datis Minutis semisecundis reperies. Hos impares numeros si per numerum imparem unius Minuti semisecundi multiplices dabit tibi summa pedes quos in ultimo Minuto semisecundo confcit lapis.

Dabo aliud exemplum, si velis scire casum unius horae; 3600 quadratum 60 duces in casum unius, videlicet 7200; et prodibunt 25920000 perticae, id est. 155460000 pedes quaesitum unius horae casus. Huius, ultimo minuto secundo casum scire desideres, duc numerum imparem 14399 in huic correspondentem unitate minorem, casu semisecundi unius horae, quem et du, es in utri dictum est, et habebis a 43197 pedes quaesitum casum ultimi semisecundi.

CONSECTARIUM I.

Cum violentus motus eam rationem, tametsi inversam habeat, quam gravium motus ex ulto deorsum, uti supra ostendimus; Colliges inde, haberi facile posse longitunem spatiorum in aere quam scloporum, sagittarum aliorumque quorumcunque missilium motus conficiunt; ad hoc enim cognoscencum nihil aliud requiritur, nisi tempus aequale quo dicta motum suum finiunt v, g, si 10 tempore conficiat lapis quispiam ex alto lapsus, spatium longitudinis 300 pedum: missile vero quoddam tempus insumat pariter 10 secundis inferes spatium spatium pari pacto esse 300 pedum longitudinis.

CONSECTARIUM II.

Hinc patet quoque quomodo singulorum missilium spatia exacta ratione definiri queant comparando motu horum cum motibus secundum naturam, sive quod idem est, quomodo morum proiectilium violento motu discussorum ad naturalium motu discussorum, ad naturalium motuum mensuram et ad Geometricas leges reducere possis quarum Operationum, ne in quoquam curioso Lectori defuisse videremur nonnullas hic apponendas censuimus.

PRAGMATIA III.

Cognoscere, qualem lineam discriberet globus plumbeus ex Lunae superficies cadens in Terram, supposito Terrae motu diurno circa proprium axem.

Si Terra, iuxta Copernici sententiam perpetam conceptam circa axem mota, 24 horarum spatio cursum suum conficeret, putant Lyncei, lapidem non per lineam rectam casurum in Centrum Terrae, sed per semicirculum, et quod totus aer uniformiter circa Terram rapiatur. Quae sententia, cum multas absurditates involvat eam hic refutandam duxi: Primo enim hic motus fieret vela superficie Aequatori Terrestri correspondente vel a superficie paralleli sive minoribus circulis congruis vel denique iuxta Polos terrestres secundum axem; priori sane modo in plano Aequinocti ali describeret helicem; Secundo eandem helicem, sed circa Conum complicatam uti postea ostendemus; tertio lineam rectam; Ergo semicirculum minime describere poterit. Secundo cum supra ostenderimus motum accelerationis fieri iuxta numerorum imparium proportionem fieri non potest ut huiusmodi motus exhibeatur si semicirculum describeret imo motus fieret motui accelerationis prorsus contrarius. Tertio sequeretur motum huiusmodi eundem motum exhibere quem motus Lunae in suo circulo, atque adeo 60 graduum spatio quod Luna in suo circulo exhibet idem spatium conficeret sex horis lapis deorsum dilapsus quod contra suppositionem nostram est; cum apis a Lunae superficie cadens intermedium spatrium non nisi duabus horis et conficiat, uti supra demonstravimus.

Primo itaque ostenciemnus, qualem lineam describat lapis ex superficie Terrae in Centrum cadens, posito sen non concesso, Terram moveri circa axem suum. Ducantur duae linae A C et C O, quarum utraque repraesenter Semidametrum Terrae; hae duae lineae angulum intercipiant 6. grad. 22. min. Si itaque linea A O ponatur radius 100000 partium erit iuxta Tabulas Sinuum necessario subtensa A O in 11178; dividatur enim Arcus A O in 5 partes aequales; cuius unaquaeque unum gradum cum 16 comprehendat; linea vero A C dividature in 25 partes, hoc pacto ut prima A B sit 1/35, sive unam partem constituat ex 25 partibus; Secunda B D 3. Tertia 5. Quarta 7. Quinta 9. ducaturque ex Centro C per singulas partes, arcus. Hoc posito fiet, ut cum Terra mota fuerit ex A in S, pondus eodem tempore cadat ex A in B, tempore 5, 6, et si mota fuerit ex S in T pondus cadat ex B in D, tempore pariter 5, 6 Minutorum et si mora fuerit Terra ex T in V, id est, tres arcis A O portiones descripserit lapic ex D in E interim spatium conficiat et Terra pertingente ex V in X lapis spatium conficiat ex E in F et veniente Terra ex X in O, lapis ex F in C spatium conficiat, aequali temporis intervallo videlicet 5, 6.

Lapis itaque ex puncto A in Centrum Terrae circa axem suum motae lapsus non lineam rectam nisi in Polis cadendo faciet sed quolibet altero Terrae puncto describeret lineam curvam A B D E F C. Ita accelerationis proportio iuxta imparium numerorum rationem servaretur proportioque duplicata temporum, quae motus Lunae in Arcu A O mensurat.

Si vero ponus e loco a Centro Terrae 326 Semidiametris Terrestribus remoto laberetur tunc illud sex horarum spatio perveniret ad Centrum, et linea casus hoc casu lineam formaret non remotam a Semicirculo posita tamen proportione duplicatae rationis; si vero proportio foret ut sinus versus ad Arcus tunc perfectum sub data altitudine Semicirculum describeret. Extra vero hanc distantiam describeret helicem si altitudo 326 Semidiametris Terrae foret maior. Quae omnia ex praedictis facile concludi possunt.

CONSECTARIUM.

Patet itaque ex dictis demonstrationem Galilaei de motu lapidis Semicirculum describente posito Terrae motu disurno circa axem suum mini me subsistere neque ulla ratione inde motum Terrae concludi posse; uti ii arbitrantur qui Terram velit nolit,in circulos nimis audacter agitant. Neque quicquam facit ad adstruendum Terrae motum motus cadent is lapidis ex carchesio navis currentis in eundem locum in quem cecidisset immota nave; cum hunc effectum sortiatur lapis in omni motu progressivo, sive quis curru,sive cursu agitatus lapidem in altum proiiciat, sive Terra quiescat sive moveatur, sed quoniam huius experimenti rationes et causas olidi fuse demonstravimus super vacaneum esse ratus sum hic eadem repetere.

CAPUT IV.

De Pendulorum usu in rebus ad Geometriam spectantibus.

PRAGMATIA I.

Sit exempli graia Chorda cui lampas alligata per tholum deducatur in inferiorem templi partem et desideret quispiam scire altitudenem tholi terra. Instructum prius habeas oportet filum unius pedis cum plumbo; quo comparato sic operare: Nota quot vibrationes chorda unius pedis faciat interim cdum chorda agitata unam vibrationem facit; et invenio, v.g. minorem unius pedis chordam octo vibrationes facere id est oct ies currere et recurrere dum chorda maior semel currit et recurrit. Octo itaque vibraciones in se duces id est, quadrabis et habebis 64, altitudinem tholi ad lampadis terminum quaesitam: quibus si iunxeris altitudinem a termino chordae maioris ad superficiem pavimenti habebis totam altitudinem. Cum enim supra ostenderimus, motum pendulorum esse in duplicata ratione temporum, necessario sequitur, octo tempora quae filum minus, octies suo cursu recursuque mensurat, in seducta assignare altitudinem.

CONSECTARIUM I.

Hinc sequitur, ex Tabula hic apposita, qua rumcunque rerum alitudinem nuullo negotio mensurari posse solius pedalis fili subsidio. Si enim repereris filum tuum ad unam chordae longioris vibrationem sexies currere et recurrere dabit tibi in secunda Columna numerus et regione 6 in prima Columna, altitudinem quaesitam, videlicet 36 pedum. Si decies recurrerit, habebis altitudinem 100 pedum; Si vigesies, 400; si trigesies, 900; si denique quadragesies cucurrerit et recurrerit habebis altitudinem 1600 pedum, tametsi vix Chordum repereris tantae longitudinis.

CONSECTARIUM II.

Si vero nosse desideres quonam vibratione unius pedis filum ad datam quamvis altitudinem faciat; accipe quemcunque quadratum numerum, et eius radix dabit quaesitum: V G desideret quispiam quot vibrationes chorda minor faciat, interim dum maior chorda longa 3600, unam vibrationem facit: Extrahie ex 3600 radicem et habebis 60 vibrationes in chorda minori quaefitas. Sit Chorda tantae longitudinis quanta est distantia Centri a superficie Terrae videlicet, 16975000 pedum quae Semidiametrum Terrae referat et nosse vel is quot vibrationes Chorda I pedis faciat, interim dum unam Chorda Semidiametri Terrae aequalis conficit: Extrahe a 16975000 radicem quadratam, et habebis quaesitum; videlicet 4120 +600 vibrationes.

PRAGMATIA II.

Aliam Tabulam construere, ut longitudinibus Chordarum exhibitis, cognosatur, quantum temporis, id est, quot Minutis secundis, singulae chordarum datarum vibrationes durent.

Tabula haec ita construitur; Ponantur in prima Columna ordine vi Minuta secunda, quousque volueris, v.g. 60, quibus in secuna Columna succenturiabuntur Quadrata temporum respondentium; quae quidem nullo negotio habentur cum, Secunda ordine in se ducta illa exhibeant; adeoque primae Columnae numeri nihil aliud monstrent quam radice Quadratorum in secunda Columna descriptorum. Tertia Columna continet longitudines chordarum in pedibus quarum vibrationes ostenduntur durare tanto tempore quot regione in prima Columna illis Minuta secunda correspondent. Construitur autem huius Columnae Tabula eo, quod sequitur artificio; Supponimus autem primo filum trium pedum cum dimidio unam vibrationem conficere tempore unius Minuti secundi; unde hic numerus tanquam fundamentum totius Tabulae merito primum in tertia Columna locum obtinet ; ex huius enim multiplicatorum in prima Columna numerorum et multiplicatorum in prima Columna numerorum (eo modo, quo docebimus) aggregato, summae in tertia Columna exhibebuntur uti in exemplo videbis Primo 3 1/2 in tertia Columna, primus numerus ductus in secundae Columnae numerum secundum id est, in 4, dat 12, quibus si adiunxeris , secundum in prima Columna numerum, prodibunt 14 1/2 secundus in tetrtia Columna numerus, id est longitudo Chordae, cuius singulae vibrationes seu diadromi durant secundis. His positis formantur hae Propositiones quarum una quaeque duas operationes habet; prima operatio fit per multiplicationemin 3 1/2 in II Columnae quadrata simpliciter sine numeris fractis altera fit per multiplicationem fractorum, ut sequitur.

PROPOSITIO I.

Longitudinem Chordae invenire, cuius finguli diadromi tribus Secundis durent.

Sic age; duc 3 1/2 in 9, id est primum in tertia Columna numerum 3 1/2 in tertium secundae Columnae, videlicet in 9, et habebis 29 1/2; his adde aggregatum 1 et 3, videlicet 4, sive, quod idem est, productum ex multiplicatione medietatis numeri ternarii 1 1/2, in tocum, cuius medium est et habebis 31 1/2 Chordae logitudinem quaesitam, uti Tabula docet.

PROPOSITIO II.

Longitudinem Chordae reperire, cuius finguli diadromi quatuor Secundis durent.

Duc numerum numerum 3 1/2 in 16 quadratum in II Col. quartum et habebis ; iterum multiplica medietatem numeri quaternarii id est, in totum cuius medium est videlicet in, et productum 8 unge 48 paulo ante invento numero; et habebis 56, logitinem Chordae quaesitam.

PROPOSITIO III.

Longitudinem Chordae reperire, cuius unus diadromus duret quinque Secundis.

Duc rursus 3 1/2; in 5 Secundorum quadratum, id est, in 25 et habebis 75; deinde duc medietatem numeri quinariia 2 1/2, in totum cuius medium est id est, in 5, et productum iunge 75 paulo ante invento numero et habebis 87 1/2 longituiem Chordae quaesitam, uti Tabula docet.

PROPOSITIO IV.

Longitudinem Chordae invenire, cuius unus diadromus duret sex Secundis.

Duc rursus 3 1/2 in sex Secundorum quadrarum, id est, in 36 et producto 108 1/2, iunge productum 18 medietate numeri senarii, videlicet 3 in totum, cuius medium est videlicet in 6 resultans; et habebis 126

longitudinem Chordae quaesitam.

PROPOSITIO V.

Longitudinem Chordae reperire, cuius unus diadromus duret septem Secundis.

Duc 3 1/2 in 7 Secundorum quadratum, id est in 49, et huic producto unge productum 24 1/2 ex medietate numeri septenarii id est 3 1/2 in totum huius, id est in 7; et habebis longitudinem Chordae quaesitam.

PROPOSITIO VI.

Longitudinem Chordae reperire, cuius unus diadromus octo Secundis duret.

Duc 3 1/2 in 8 Secundorum quadratum, videlicet in 64 et habebis 192; et de inde duc medietatem octonarii iterum in 8, eius totum, et summam 32 iunge 192 aggregatum enim 224 dabit quaesitum.

PROPOSITIO VII.

Longitudinem Chordae reperire, cuius finguli diadromi 9 Secundis durent.

Duc 3 1/2 in 9 Secundorum quadratum 81 et habebis 243 cui si iunxeris 46 productum ex multiplicatione medietatis novenarii 4 1/2 in totum sui, id est, in 9, summamque habebis 283 pedum, longitudinem Chordae quaesitam.

PROPOSITIO VIII.

Longitudinem Chordae reperire, cuius finguli diadromi decem Secundis durent.

Duc 3 1/2 in 10 Secundorum quadratum oo et habebis oo, qui productum

ex medietate denariĩ in tototum, id est 50, iunctum dat 350, longitudinem Chordae quaesitam.

Hoc pacto II Secundorum quadratum tat ductum in; et huic iunctum productum ex medietate undenarii in 11 totum, videlicet 60 dant 423 1/2 longitudinem Chordae quaesitam.

Haud secus in omnibus ordine secundorum quadratis per 3 1/2 multiplicandis, et iugeno ei producto ex medietate numeri in ipsum numerum, quem Secunda minuta referunt procedes donec totam Tabulam confeceris; quam hoc pacto in infinitum produces.

Nota Lector, primam operationem fieri, multiplicatione 3 1/2 in Quadrata secundorum quae in Secunda Columna continentur, simpliciter sine numeris fractis; siquidem fractorum computus in secunda operatione peragitur ; de quibus te primum monendum duximus ne nos in calculo minus sincere processisse cogitare posses.

Id est si 10000000 leucis seu semidiametris Terrae 18299 longa foret Chorda illa per 11 dies faceret unum diadromum dum unius pedis Chorda faceret 1000000.

USUS TABULAE.

Tabula haec non potest servire ultra 30 Minuta; cum enim Chorda huic correspondens sit 3150 pedum, fieri vix potest, ut talis in sublunari Mundo altitudo assignari possit ex qua Chorda dependere queat. Hinc ad 20 numerum, cui respondet altitudo 1400 pedum usus esse posset cuiusmodi mons Picus in Canariis Insulis, si perfossus esset, assignari posset; sed cum et hoc difficile sit; hinc Tabulae huius usus ad Minuta secuna solummodo usui esse potest. Exempli gratia, si nosse cupias, quanta esse debeat Chorda quaepiam, quae unam diadromum conficiat, dum interim Chorda 3 1/2 pedum 15 efficit diadromos; quaeres numerum 15 in prima Columna et in tertia Columna correspondens dabit quasitum, Chordam videlicet 787 2/1 pedum altitudinem. Hoc pacto 10 dabunt Chordam 350 pedum; et sic de caeteris.

Numeri vero, qui ultra 30 Minuta in Tabula usque ad 1000000 continentur, monstrant tantum quanta Chorda quaepiam esse debeat quae unum diadromum efficiat, dum interimtripedalis Chorda efficit 30. 40. 50. 60. 70. 80. 90. 100. 1000. 100000. Quaeritcut itaque quanta ora esse debeat, quae unum diadromum conficiat dum interim Chorda tripedalis facit 1000000. Dico, hanc Chordam esses debere 1500000000000 pedibus longam qui in leucas resoluti dant 10000000 leucas; hae in Semidiametros Tertrestres quarum una 1145 leucas continet, resolutae dant 18299 Semidimetros Terrestres; atque adeo spatio 11 dierum conficeret unum diadromum. Et uti Chorda multis parasangis superat Firmamenti altitudinem ita vibratio quoque seu motus Chordae 11 dierum spatio peractus non plus sensibi lis foret quam incrementum erorum. Accedit quod pondus quod Chordam tendere deberet multis vicibus totam Terreni corporis molem excedere deberet ad eam protendendam. Chorda vero 12 pedum diametrum labere deberet, ut pondus sustineret alioquin proprio pondere disrumpenda; quae omnia ratiocinio

Mathematico deduci possunt. Accedit Chordam pondere quocunque praegravatam, diadromis suis non semicirculum, sed semiellipsin describere, pondere videlicet Chordae annexo sua gravitate Chordam ultra semicirculum extendente ; unde pondus paulatim plus et plus pro Chordae inclinatione gravitans necessario aliquam Sphaeroidem seu ellipticam describeret; quod tamen non feret si pondus catenae ferreae annexum esset.

PRAGMATIA III. Astronomica

Chronometrum, quod minutissimas horarum partes assignet, constuere.

Nemo Astronomorum nescit quanti exacta horarum earumque minutissima divisio in praxi Astronomica momenti sit; ut proinde nulla alia in re magis laboraverint Coelestium rerum mensores, quam ut Horologium quoddam, quod minutissimas horarum partes exhiberet, invenirent; quod quidem consequi non potuerunt hoc autem sola unius fili tripedalis ope abunde fieri posse, hoc loco demonstrabimus. Accipe filum trium pedum cum dimidi, pondere suo probe instructum; hoc enim iuxta.

Mersenni observationem cursu recursuque suo praecise tempus unius Minuti secundi explebit id est, 1/60 minuti primi, seu 1/3600 unius horae. Excellentissimus ver Medicus et Mathematicus Ioannes Marcus Marci in usum rei Astronomicae perpendiculum assumit quinque digitorum et paulo plus; huius enim unam vibrationem exactiori pulsui arteriae respondere comperit adeo ut cum unius horae spatio arteria pulsus edat 4850, totidem et perpendiculum vibrationes conficere censendum sit. Quoniam vero hic motus velocissimus ob circuli exiguitatem minus est diuturnus, sufficit, illud, quoadusque motus perpendiculi uni Minuto secundo sit aequalis producere quod quideme perpendiculum ita productum erit aequale perpendiculo Mersenno constituto, 3 1/2 pedum uni secundo mensurando aptum.

Sed et huiusmodi perpendiculum, propria observatione et experientia hac industria constitues. Accipe quodlibet perpendiculum aliquantulum productius eoque agitato, vide quot cursus atque recursus, spatio unius quadrantis horae faciat; repererisque 300 id currere et recurrere. Colliges itaque inde spatio unius horae id currere et recurrere 1200: Quod nosse desiderabas Quomodo vero huiusmodi filo, motus Stellarum mensurandi sint fuse tractatum vide in Almagisto Novo doctissimi Patris Ioannis Baptistae Riccioli, ubi quae cunque circa hoc negotium de siderari possunt reperies.

Sed omnibus hucusque ab ingeniosis Artificibus inventis horometriis palmam praeripit novum horologii genus non ita pridem inventum, quod solius simplicis penduli vibratione non horas tantum, sed et quadrantes, Minuta prima, et quod amplius Minuta secunda exacte demonstrat. Et uti id pulchrum sane rarissimumque inventum est, ita dici vix potest, in quantam admirationem omnes spectatores, dum pendulum veluti perpetuo quodam motu agitatum vident, rapiat accedit quod in exacta temporum mensura siderumque motibus exacte observandis nihil commodius securius, excellentiusque ab Astronomis desiderari possit. Verum cum huius fabricam ususque ample in nostro Itinerario Hetrusco descripserimus eo Lectorum remittimus.

PRAGMATIO IV. Geographica

Num Longitudines locorum reperiri possint ope fili Chronometri.

Non defuerunt ex Modernis, qui huius ope fili longitudines locorum investigari posse sibi persuaserunt; et hoc pacto negotium institui posse putant. In ipso momento discessus ex portu observetur per Astrolabium hora diei praecis; deinde eodem momento, quo Navis recta in Orientem, vel Occidentem discedit vibrationes Instrumenti numerandae; posito, illud 1200 curso recursus tempore unius horae conficere, si itaque tecto tramite et aequali venti impetu, Navi promota, inveneris curso,recursus in Instrumento factos esse 2400, colliges Navim duas horas abesse a portu; si 3600 tres ; si 4800, quatuor horas abesse a portu; et sic deinceps.

Verum qui praxin hanc penitius discusserint facile videbunt consistere minime osse quod tam lubrico,et inconstanti fundamento nititur. Praesupponitur enim hococo motus Navis semper uniformis et aequalis volatus quem vix ad unam horam obtinere se posse ob ventorum inconstantiam et arietatem sancte mihi affirmant Nautae. Alterum est quod istiusmodi artificium, ullum successum habere videatur nisi tunc, quando navis Rhombum Notozephyium tenet, id est, recta in Ortum vel Occasum tendit. Accedit vibrationum numerandarum difficultas cum vix fieri possit, ut tot ac tantae vibrationes, nisi succenturiatis sibi operatoribus ad duas aut tres horas sine errore aut perturbatione peragi queant, oculis ad tantas minutias paulatim cum summo taedio caligantibus. Cum itaque negotium hoc in praxi summe taediosum et in numeris erroribus ob clamores et tumultus nautarum obnoxium sit praeter supra insinuatas difficultates; id in negotio Geographico adhibendum minime censeo. Verum de his exactius in nostro Concilio Geographico differtum fuerat quod si furto non subductum fuisset forsan non indigna huic negotio tite peragendo Lector in eo reperiret.

PRAGMATIO V. Medica.

Differentias pulsuum arteriae reperire ope fili Chronometri.

Fiat primo Instrumentum eo qui sequitur modo, et industria Fiat tigillum A B; cuius superiorem superficiem in quotcunque partes aequales divides v. gr. in centum aut 50; tigillum dumque hoc, divisum supra fulcimentum C D ita affiges, ut loco dimoveri non queat; pes quoque fulcimenti plumbo coagmentatus stabilitatem Instrumento ne vel minimum vacillare possit, inducat. Hoc praestito, accipe Chordam eius tenuitatis cuiusmodi in chely minori, minima esse solet hanc per foramina A et B in extremitatibus tigilli facta ira transfiges, ur affixis in utroque extremo Chordae E et F ponderibus Chorda pro libitu prolongari aut abbreviari possit et habebis Instrumentum patarum; cuius usus hic est qui sequitur. Exploraturus itaque pulsuum arteriae differentias, quaere primam vibrationem quae uni pulsui arteriae pro eo tempore respondeat; quod assequeris alterutram Chordae extremitatem prolongando vel abhreviando. Si enim pulsus velocior fuerit, Chorda abbrevianda erit, si tardior, prolangana, et hoc pacto procedes, donec vibrationem Chordae invenia pulsui arteriae prorsus aequalem, quae sit, v.g. A F vel B E; haec enim erit penduli longitudo; cuhus una vibratio aequatur uni pulsui, quam diligenter notabis hac industria: In superiori Chordae parte quae A B comprehenditur, infere Chordae gemmam seu nodum ita stricte, ut non nisi aegre promoveri queat, et hanc gemmam promove supra priumum divisi tigilli A B gradum quadragesimum in R, ea cautela, ne A B Chorda in prima sui longitudine dimoveatur. Si etaque altero die pulsus differentiam scire desideres, tunc prolongando vel abbreviando Chordae alterutrum extremum in tantum promovebis, donec eam penduli longitudinem sortiaris, qua una vibratio uni pulsui arteriae respondeat; quo praestito vide, quem gradum gemma in tigillo abscindat; haec enim erit differentia pulsuum inter hodiernum et hesternum diem quaesita.

Exempli gratia: Sit Chordae B E longitudo, quae vibratione sua unum arterieae pulsum, hominis in sanitate optima constituti, adaequet, et gemma quadragesimum gradum in R signet; postero vero die denuo tentas pulsum, et invenis eum velociorem; unde Chorda B E abbreviatae Chorae vibrationem uni praecise pulsui respondere reperias; quo facto vide, quem in linea tigilli A B gradum gemma fecet. Ponamus autem ex abbreviata Chora gemmam una ex R in G promotam seu retroactam: ubi cum 30 gradus abscindat, concludes differentiam pullus prioris et posterioris diei esse 10, id est, 10 gradibus velociorem. Si vero pulius posterioris diei fuerit tardior, tunc Chorda B E prolonganda est, donec aequalitatem vibrationis Chordae cum pulsu inveneris: et notandum insuper, quem in linea tigilli gradum gemma abscindat, et envenies, v.g. eam in 50 gradu subsistere: inferes igitur, differentiam pulsus esse interum 10, id est, pulsum prioris diei a posterioris diei pulsu tardiorem esse 10 graibus. Haud secus in aliis procedes.

APPENDIX

De Cordarum harmonico motu.

Cum Chordarum Instrumentis Musicis motus ea prorsus ratione se habeat, qua pendolurum motus; hinc hinc nonnulla in Musurgia fuse tractata repetemus, ne quicquam ad Centrosophiam necessarium omisisse videamur.

Notum est quotidiana experientia Chordas, quibus Instrumenta Musica instrui solent incitatas, non secus ac pendula ultra citraque curtere ac recurrere donec in media directionis linea quiescunt veluti in Centro suo quod appetunt; eadem prorsus ratione ac lapis in Centrum Terrae coniectus non statim ac Centrum attigit, quiesceret sed ultra citraque vibratus in tantum violenti motus reciprocationes proportionali diminutione et decremento continuaret donec tandem in Centro conquiesceret; patri pacto A B Chorda extensa violenter tractaque in E, recurret in F, et hinc in G et hinc recurret in H, et ex H in I, et hinc tandem in K veluti Centro quiescet. Idem igitur faciet quod pendulum sublatum in E recurreret in F et hinc in G et hinc in H et hinc in I, et tandem in K quietis Centrum. Ex hisce sequitur 1 diadromum Chordae maximum eodem tempore totum conficere spatium, quo minimus aut intermedii; arcusque tam E F maximum, quam I K minimum, caeterosque intermedios aequidiuturnos fore.

Cum enim violentia et impetus, quo extra lineam quietis A B trahitur Chorda A B in E tanto maior sit qua nto spatium diadromi E F est longius; hinc illa quoque tanto velocius spatium F G percurret quanto diadromi primi intercapedo maior est. Unde necessurio reliquos ordine diadromos aequidiuturnos esse paret; cum quantum ipsis decedit ex longitudine, magnitudine et impetu diadromorum tantum accedat ad brevitatem spatii quod iis conficiendum est; atque adeo diadromorum longitudo ad tempus sit in proportione inversa Ex, grat. sit Chorda A B, quae conficiat 100 diadromos faciatque unum pedem primo diadromo E F et centesimam partem pedis ultimo id est, centesimo diadromo I K. Dico primum diadromum E F centies velociorum esse centesimo cum hic centies lentior sit, et minus violentus quam primus, utpote proximus quieti. Patet itaque rationem numeri vibrationum chordarum esse invesam ad earundem longitudinem. Utrum vero in punctis diadromos terminantibus Chorda quiescere dic possit fuse disceptavimus in Musurgia nostra, fol. 428. Utrum quoque qualicunque tandem industria in notitiam numeri diadromorum pervenire possimus, fuse ibidem traditum est.

CONSECTARIUM HARMONICUM

Ex dictis patet universae Musicae rationem hisce nostris principiis inniti. Cum enim sonus quilibet componatur ex tot acuminis et gravitatis gradibus quot diadromorum reflexorum puncta sunt quibus ties auris tympanum, dato a liquo tempore, a commoto aere percutitur luculentor patet tam sonos, quam consonantias dissonantiasue omnes nihil aliud esse praeter varios motuum aeris ad aures appellentium numeror, nervorum spirituumque acusticorum ope ad animum usque delatos V gr. Si auris tympanum duodecies aliquo dato tempore feriatur sonus tunc auditus ex 12 acuminis gradibus componetur; animaque per potentiam suam auditivam multo se aliter hisce 12 gradibus affici, quam quolibet altero percussio num numero sentiet.

Rem exemplo declaremus sint du Chordae A B , C D, quarum A B duodecies, et C D sexies aerem vibratione sua percusserit illaeque eodem tempore eademque duratione aurem ferierint anima necessario sentiet consonantiam, quam Octavam vocant, sub dupla vibrationum proportione consideratam Quoniam enim, ut se Chorda A B ad Chordam C D et 6 vibraiones aeris ad 12, ita sese habent ad invicem motus aeris tympano auriculari innati. Hi autem duo motus si sint in dupla proportione ergo et in dupla proportione motus aeris in tympano erit: Id est dum Chorda C D sexies curret et recurret Chorda A B duodecies curret et recurret; Diapason itaque sive Octavam percipi necesse est; cum Chorda A B duplo celerius moveatur, quam Chorda C D ex supra positis principiis.

CONSECTARIUM II

Hinc patet omnium consonantiarum, dissonantiarumque genesis. Quemadmodum enim ex unitate omnes emanant numeri ita ex uniforno omnes numeri iarmonie, sive consonantiae dissonantiaeque. Exemplum demus Tendantur duae Chordae aequalis crassitiei et longitudinis eodem pondere, vel vercicillo ita intendantur, ut utraeque ad invicem unisonum sonent. Certum est ex praecedentibus quod sicuti sese habet Chorda ad Chordam, et pondus ad pondus intensivum Chordae ita sese habeant vibratones ad se invicem; quoniam ituque Chordae sunt aequales eae aequali tempore aequales vibraiones perficient. Toties igitur curret et recurret A B, quoties C D. Ergo unisonum percipi necesse est cum neutra, alteram velocitat superet. At si alterutram bifariam secueris, verbi gratia C D in G, 8 G D ad A B incitaveris tunc cum A B ad G D vel C G sit dupla, Diapason sive octavum nasci necesse est; Cum G D vel C G duplo velocius moveatur, quam A B. Iterum si C D Chordam in 4 aequas partes diviseris, et unam quartam partem C D incitaveris una cum A B, tunc nascetur consonantia Disdiapason, quam Decimam quintam vocant. Cum enim haec consistat in proportione quadrupla, et pars I D ad A B sub eadem proportione se habeat ut 1 ad 4 sequitur necessario I D chordam quadrupo velocius moveri quam A B, ita ut dum A B unam conficit vibrationem, ID interim 4 vibrationes fecisse censeatur. Cum iterum acumen soni ad sonum se habeat uti Chorda vibrata ad Chordam vibratam; sonabit consequenter I D quadruplo acutius, quam chorda A B, utpote quadruplo tensior, quam chorda A B unde Disdiapason sive Decimamquintam consonantiam nasci necesse est. Vides igitur quomodo ex unico hoc exemplo, omnium Constonantiarum geneses erui possint. Verum quicunque haec omnia enucleatius demonstrata desiderat is adeat lib. 6. nostra Musurgiae, partem I. quae Chordosophia dicitur. Ubi Lector curiosus nihil ex iis rebus quae arcanum, et paradoxum quid sapiunt, omissum esse reperiet.

CONSECATARIUM III.

Ex dictis hucusque patet, nilil esse in hoc Universo adeo immobile quod non aliquem, etsi nobis insensibilem motum producat. Adeo ut si Deus potent iam auditivam hominis confortaret pro infinita Corporum moru aeris percussorum varietate et conditione qua litateque perpetuam quoque iarmoium esset perceptura, Videtur autem Natura hoc ipsum homini invidisse; siquidem frequenti experimento comperi quod simul ac Chordae tensae cuiuspiam diadromi sese oculis sensibili manifestatione sistunt, id est sub numerationem cadunt; eodem simul tempore omnem cessare sonum, ita ut quod oculus cernit aur is iudicare non possit si vero paulo fortius tendamus Chordam, sonum quidem aliquem percipi sed sub tantis ac tam celeribus velocibusque trementis Chordae vibrationibus ut quod auris iudicat id oculus discernere nequaquam possit. Adeo quippe Natura sui iuris pertinax est ut sonum et Chordae vibraiones simul existere nulla ratione permittere velle videatur.

Unde ridendi videntur illi qui in Cordurum vibrationibus ad numerum revocandis inutili labore se conficiunt, Etsi enim auris iudicet Chordam amplius non resonare quam et oculus omni motu privatam putat; certum tamen est, motum semper adhuc remanere aliquem uti et sonum etsi ita tenuem et subtilem ur nulla ratione sub sensum nostrum cadere possit; adeoque nullum nobis relinquatur medium cognoscendi ultimum terminum motus multo minus diadromum, quem in ultimo conficit, qui adeo minutus est, ut si Chorda quaepiam diadromos 1584 ponatur conficere ultimus diadromus merito continere demonstetur.

I.

oooooocoooooooooooooooooooooocooooooooooooooooooso

partem uniu lineae.

Quod certe omnem intellectus conceptum excedere videtur. Sed de hisce vide Musurgiam nostram citato loco.

Atque haec sunt quae de Centri natura, proprietate et qualitate, in hoc primo Mundi Subterranei libro praemittenda duximus. Iam ad ea quae Centrum circumstant Corpora describenda mentem calamumque applicemus

MUNDUS SUBTERRANEUS.

LIBER SECUNDUS

TECHNICUS.

GEOCOSMUS,

sive de admirando Globi Terreni opificio.

Globus Terrenus, quem Geocosmum sive Mundum Terrestrem appellamus uti est universae Creaturae finis et Centrum: ita ea quoque a Divina Sapientia rerum Opifice arte et industria dispositus est; ut quicquid in Universo virium quicquid in particularibus stellarum globis proprietatum abditarum latet id totum in hunc veluti in epitomen quandam congestum videatur. Neque ic mirum cuiquam videri debet in hoc enim hominem veluti Mundi dominum posuit ut ex eo, tanquam ex specula quadam Divinorum operum magnitudinem pulchritudinem, inexhaustamque cum infinita quadam varietate iunctam copiam consideraret, considerando admiraretur, admirando tanti operis Architectum sollicito mentis scrutinio quareret, quaerendo inveniret, inventum aeternum possideret.

Et quoniam homo versuti et diabolicae calliditatis astu per Protoplastorum peccatum a Deo exciderat inscrutabili Divini consilii altitudine, Unigenitus Dei Filis Verbum Patris, ut perditum hominem in pristinum dignitatis statum reponeret: humana carne indutum contractis cum lumana natura sponsalitiis in hoc terreno Mundo compatere dignatus est hic humanam operari salutem. Et Verbum caro factum est et habitavit in nobis.

Quae sane praerogativae altitudo et sublimitas tanta fuit, ut merito omnium Divinorum operum excellentiam infinitis, ut dici solet, paras angis superet; et proinde vel ex hoc capite Mundum hunc Terrenum totius Universi finem et Centrum dixerimus.

Certum est enim universam uni machinam ad aliquem finem conditam esse a Deo Opt. Max. At quisnam ille? Sane is primo minime propter se tantum nuque propter Angelos, neque propter Dei Conditoris dindigentiam, cum corporeo Mundo opus illis non esset, conditus censeri debet; ergo propter aliud: ergo causa creaturae Hominis, inquam, gratia. Qui uti corpore intellectua lisque naturae confinia essentiae suae ratione attingit: ita ex parte materiae sensihus corporeis praeditus fuit eo fine, ut corporei Mundi theatrum pelustraret: ex parte vero formae intellectu omnis corporeae naturae terminos transgressus Divinum Opificem cognoscerer laudaret, eumque amando aeternum possideret. Mundus itaque cum omnibus globorum systematis primo propter Deum, secuno propter hominem homo vero propter Christum Θεανθρεωπτὸν et Verbum incarnatum, qui est universae Creaturae ultimus finis et terminus conditus fuit: Cur? ut hominem quem ad imaginis suae similitudinem formaverat iam per primaevi peccati corruptionem perditum ad ultimum, a quo exciderat reduceret finem qui est beatificae visionis, summique boni sempiterna fruitio. Terra itaque praecipuum et primigenium Mundi corpus, propter hominem et Hominem Christum verum Patris cuius incola fieri dignatus est et in ea Mundi salutem operati. producta fuit. Ergo universa Mundi machina in hunc finem abaeterno praevisa et praeordinata fuit non ut sui tantum gratia condita existeret, sed ut Telluri, veluti totius Mundi principi et fini, et ipsa cum universis Coelorum exercitibus famularetur et ad humani generis salutem, sine quibus conservari non poterat cooperaretur.

Hinc Terrenus Globus, prae omnibus Mundi corporibus lic sola praerogativa ditatus fuit ut quicquid in universa Mundi machina lateret virium et proprietatum admirandarum, in unicam Terram veluti epitomen quandam, ut supra diximus diffunderetur: ut sicuti homo totius Mundi haeres omnia Mundi dona in se, verus Microcosmus, complectitur ita et Tellus, humani generis regnum omnibus Mundi influxibus diratum vere purvus Mundus dici possit. Hoc autem ita esse innumerabilis rerum, homini ad bene beateque vivendum necessariarum. varietas et ubertas sensibus obversans sat is superque demonstrant. Cum itaque Globus Terrenus talis et tantus sit: certe tanta consideratione dignissimum Obiectum. uti ea qua fieri potest cura et diligentia describatur ratio et ipsa rei dignitas cumprimis postulare videtur. Quod quidem in hoc Opere, pro modulo nostro, et quantum intellectis nostri infirmitas permittit tentabimus DEUS Mundi Opifex et totius luminis dator adsit ausibus nostris.

CAPUT II.

Quemadmodum Architectus Regium palatium aedificaturus primo omnia et singula mente volvit, loci situsque opportunitatem alto pectoris scrutinio dispicit et ponderat totius molis futurae struem Ichnographica quadam industria tum ad Principis oblectamentum, tum ad oeconomicum necessariarum partium usum delineans: deinde iuxta Ichnographiam veluti archetypum quoddam proportionata fabricae sustinendae funda menta ponit, Cameras subterraneas in fabrorum balneorum, ergasteriorumque officinas disponit, Contignationes in varios conclavium ambulacrorum aularumque ordines disceriminat, Turres ad prospectus spectaculorum que iucunditatem in sublime variis orna mentorum anaglyphis evehit, Hortorum, plantis floribus fructibusque florentium areolas decircinat, Canales denique occultos ad fontium apparatum disponit: tandem occeptum Palatium omni peripetasma tum simulacrorum, rerumque pretiosiussmarum supellectile adornat.

Haud secus Aeterna DEI Sapientia humano generi palatium aedificatura Terrenum, inquam, Mundum, ne quicquam, quod tum in oblectationem, tum in rerum necessariarum usum cederet, non conditum dici possit, primo fundamenta Orbis Terrarum iecit; qui tametsi nulla basium mole, nullo substructionum fulcimento subsistat, sed suis libratus momentis totus immobilis haereat aevo; ita tamen Divinae Virtutis efficacia confirmatus fuit, ut nullum sit tantae potentiae robur, nulla tanta furentium Ventorum rabies, nullus Maris fluctuumque tumultuantium impetus tantus sit, qui eum vel hilum, non dicam a sede sua dimovere sed ne quoad minimam quidem partem eum loco movere queat.

Est igitur Terra nihil aliud, quam Terraqueus Mundi Globus, Humano generi ad inhabitandum a Divina Providentia destinatus, omnibus, quae desiderari possunt, rebus ad bene, commode, beateque vivendum necessariis instructus, et in medio Universi constitutus ut ab omnibus Mundi corporibus, Astrorumque globis undique et undique illuminari, supernis influxibus foecundari, et in generationum omnigena rum foetus animari possit. Aquatum diffusione totam circumdedit molem, ne ullibi tam necessarium deesset Elementum; Montes Aquatum dissusioni veluti repagula quaedam opposuit, tum ad retundendam fluctuum contumaciam, tum ad eandem perpetua humoris nunquam deficientis copia irrigandam; innumeris perfodit cuniculis; cavernas in ea veluti Natura quasdam officinas, qui ignibus, qua aquis refertas ad varios Naturae effectus exhibendos, eo fine exsculpsit, ut quae Vulcanus in vasta culina longo labore decoxit Naturae nutrimenta in abditis antrorum receptaculis, per canaliculos, veluti per magni Corporis venas, omnibus et singulis partibus apte distribuerentur: ex qua admiranda distributione, uti innumerarum rerum, tum intra Terrenae molis viscera, tum in externa eius dem superficie varietas nascitur, ita pulcherrima rerum latifundia, uberrimis Metallorum promis condis instructa, et inexhausta preciosorum lapidum penaria, tum ad vitae oblectationem, tum ad necessarium humani generis usum, prodierunt.

In extima vero superficie immensa Sylvarum viridaria, Monutium iugis veluti Turribus quibusdam discreta, late patentes Camporum paradisi, Arborum, Plantarum, Florum, Fructuumque omnis generis copia luxuriantes, in numerisque Fontium, Fluviorumque sinuosis voluminibus irrigati emerserunt.

Vidimus Terrestris Globi rudem quandam Ichnographiam; nil porro restat, nisi ut universam structuram per partes adoriamur, quod quidem optime fiet, si probi Anatomici officium, in omnibus et singulis tum interioris tum exterioris Magnae molis membris exacte describendis, ea qua par est, diligentia et ἀκριβείᾳ exequamur.

CAPUT III.

Mundanorum globorum seu Stellarum natura et compositione, et quomodo in Mundum inferiorem influant.

Mundum inuumeris astralibus corporibus refertum. is solus ignorare poterit qui nulla Astronomicae disciplinae notitia fuerit imbutus. Horum alia, Planearum seu vagantium, alia ἀπλανῶν, sive Fixorum, nomen obtinuerunt. Singulis tamen et omnibus huiusmodi Corporibus seu Globis tria potissimum conveniunt. Primo quod singuli ex fluido et solido componantur. Secundo, quod proprio Centro stabiliantur. Tertio, quod motu circulati agitati, tum in Tellurem, tum in se invicem influendo in Universi conservationem conspirent. Quae omnia cum uberrime in Itinerario nostro Exstatico prosecuti simus hic eadem repetere nolo sed in genere tantum hic nonnulla quad argumenti nostri institatum plurimum facere videntur discutiam: Et est, Utrum omnes Stellae propietatibus et virtutibus differant, et An omnes in Terrenum Corpus influant.

Ad primum quod attinet. certum est. Conditorem Opt. Max. non tantum propter ornatum sed ob fuesi numeros sol Menti Cosmotechniti notos. Universum condidisse quorum tres tantum humani imbecillitas intellectus attingit: videlicet Gloria Conditoris: propter se enim omni operatus est DOMINUS. Secundo propter Hominem et ad Creaturae rationalis usum et consequenter propter Terrenum Globum quae proptia Humani generis sedes: et habitaculum est eri. Tertio ad. Universi conservationem : ut quemadmodum in Humani Corporis Microcosmo unum membrum fovet aliud et reciproco quodam fotu omnia, singula, et singula, omnia, afficiunt: ita Astra Megacosmi seu magni Mundi veluti membra quaedam influxibus reciprocis viribusque unicuique propriis se afficiunt ac sive immediato vicinorum sive mediante intermediorum influxu se invicem fovent alunt roborant et denuo, hoc mutuo unionis foedere colligata. perpetuo conservant. Haec vero Mundanorum corporum conservatio otiosa fuisset ni si ad altiorem finem respexisset qui fuit Terreni Globi, adeoque Hominis Microcosmi ultimata conservatio. Siquidem quidquid in universa Mundi machina dispersarum virium est quidquid in Globis Stellarum dotium est: id in unicum Telluris Globum, veluti in epitomen quandam. congessit ut Homini (qui omnia in omnibus erat futurus omnium in Mundo elucescentium rerum compendium, et parvus Mundus) habitaculum; simili apparatu omnibus Mundi corporibus in hunc finem indipiscendum conspirantibus. proportionatum praepararet. Omnes enim Globi Stellarum, uti nullo vegetant is aut sentientis naturae foetu praedita sunt ita pura tantum Elementorum compositione coaluerunt et tum DEI voluntate, tum ratione situs quem in immenso Aetherei Oceani spatio singuli peculiarem obrinuerunt tum etiam vicinorum Siderum sub alia et alia constitutione ils infuentium abditis virtutibus, singuli specificas quandam et peculiare appropriatasque dotes adepti sunt, quibus Terrenum Corpus, Influxu suo perenni tanta rerum varietate, quantam quotidie miramur, bearent. Solus itaque Terrenus Globis, quicquid in Universo virium latet, veluti commune omnium Subjectum in se recipit, fovetet ad hominum usum convertit. Quomodo vero hoc contingat, jam tempus est ut ostendamus ut Geocosmi nostri, sive Mundi Subterranei arcana sacramenta magis magisque elucescant. Unde itaque tanta rerum in Telluri Corpore eluscentium Varietas proveniat, et quomodo illa producatur, ostendendum est.

Certum est omnium Philosophorum calculo, Inferiora, supernis lationibus substare: tantamque esse inter haec connexionem, ut impossibile sit Inferiorem Mundum sine perenni Supernorum Corporum influxu subsistere posse: sicuti fieri non potest, ut principium passivum quicquam: sine activo producat. Mixta siquidem, quorum, innumerabilis in hoc Telluris Globo veritas spectatur, cum perpetuo Elementorum, ex quibus originem traxerunt foetu indigeant: Tellus vero, immobilis sua sede, fixa maneat: necessario sequitur, aliquod Mobile Corpus sympathicum dari, quod spermaticas rationes unicuique Mixto inditas ad generationem sollicitet : ut perenni infuxu suo tum quod generatum est foveat, tum in propagationis suae vigore, quod foetum est, conservet. Atque hoc praestant supernai Stellarum Corpora: quorum influxus cum sint sensibiles ad aliquid: necessarios esse oportet: nihil enim frustra est, nec in natura, nec a Deo factum et productum. Si ergo necessarii certe ad Inferiorem Mundum. qua animandum, qua conservandum necessarios esse oportet. Et cum sit Elementorum Principiorumque naturae ut subtiliores ita efficaciores virtuosioresque portiones. ad omnium Mixtorum compositionem eos concurrere necesse est infnita vero Mixtorum multitudo infinita quoque Supernorum Corporum multitudinem, virtutumque iis insitarum copiam arguit. Sed his in genere tantum expositis, modo ad particulates Astrorum virtutes progredamur.

CAPUT IV.

De Sole et admirando eius opificio viribus proprietatibus, quibis in Mundum Terrenum influit.

Sol,princeps Mundi Sidus, totius caloris et luminis Fons et origo, Vitae, totius inferioris: Mundi scaturigo, Verum et naturale lgnis Elementum. A DEO Optimo Maximo ex primigenia Mundi Chaotica massa eductum et ex magna primaevi luminis parte coagulatum, constat ex solido et liquido:; quemadmodum modernis hisce temporibus Tubi Optici subsidio sat superque patuit; quo ad libito. non secus ac Oceanus quidam immensus, ingentium instar undarum, perpetua rebubitione feret et aestuat, Circa proprium quoque id Centrum agitari, macularum, quae nihil aliud sunt: quam ingentes hujus Ignei Oceani evaporationes, inconstans natura et subitanea alteratio luculenter indicant: de quibus omnibus Solis phaenomenis, cum amplissime in Itiner nostro exstatico egerimus illuc Lectorem remitto. Sapientissimus ille Mundi Architectus DEUS Opt. Maximus, Mundanam hanc machinam fabricare constituens, cum sine in strumento primario illam nec consistere, netad generationes rerum aptam esse posse conspiceret; illi hoc, quo omnes vivimus, movemur et sumus, praefixit: Vas nempe illud admirabile, quoddam veluti suae Divinitatis produxit simulacrum, Opus vere Excelsi; Solem, inquam, veluti Cor quoddam et animum, seu Mentem quandam. ac principale Naturae, si ita dicere liceat, regimen, et numen veri Numinis vicarium, ut eo Mundus gubernaretur, occultaque Sapientiae DEI sacramenta, ex chao abyssoque tenebrarum eruta, manifestarentur atque ex vi sibili hoc ac materiali numine. Invisibilis illius et Supramundani Numinis maiestas mortalbus innotesceret condidit. Huic autem varios motus indens.

Mens agitat malem et magno se corpore miscens, neque circulis id adstringe re voluit, sed perpetua spiralrum voluminum agglomeratione; a Tropico ad Tropicum moveri, ut Mundum universum foecundo motu impraegnatum suae virtutis redderet participem.

Quo quidem opere in rexum natura Divinam Providentiam nihil magis indigitat. Neque respectu Terreni Mundi duntaxat, sed et respectu sui ipsius, hisce ultimis temporilbus: motus suos variare et versare vices, Sol deprehensus est; quae omnia ad aliquos in Terreno Munda effectus producendos ut postea, videbitur; sapientissime ordinata sunt. Si enim DEUS et Natura nihil frustra faciunt: etiam in hisce inferioribus minimis rebus, quae vilissimae alioquin et inter fortuita vulgo adnumerantur tantae subinde vires elucent, ut ea non nisi Coeleste quid sapiant: Certe huic visibili (ut cum Platone laquar) DEI Simulacro sublimi tam constanti, tam regulari, prae caeteris; causas altissimas: et omnino Coelestes subesse putandum est; quarum divinissimam et primam appellare non dubitem intentionem et finem. propter quem Universi Conditor DEUS ipsum iam tum ab aevo condito sic ordinavit; ut videlicet humana mens ad huiusmodi admirabiles Divinae Sapientiae effectus elevata, rerum Conditorem, omniumque tam insignium, et incomprehensibili quadam bonitate communicatarum rerum Finem ultimum cognosceret, amaret, eoque aeternum tandem gauderet: De hoc igitur Lucis fonte, eiusque mira constitutione ac facultatibus, primo antequam ad lucis miracula pocedamus, dicere constituimus.

Quaeritur itaque primo, quid fit lucida illa substantia, quam quotidie quidem intuemur, et ad incomprehensam eius pulchritudinem attoniti haeremus etsi ad quidditatem substantiae eius pertingere nemini adhuc datum sit.

Dico igitur, Solem esses Corpus Igneum, ex fluore aethereo concreturm, Mundanae primigeniaeque lucis Sphaeram materialem, panspermia quadam refertum; ex quo veluti ex fonte quodam lucis ignisque inexhausto. caloris lucisque seminaria derivantur in omnia, id est, luminis vehiculo qualitates singulorum conservationi aptas influit in singula: quae deinde seminibus propriis. cuique rei congenitis, mixtae, tandem admirabilem illam rerum, quam quotidie in hoc Muno intuemur, varietatem progenerent. Est igitur Sol Corpus Spharicum, non Mathematice, sed Physice, sua speritate et inaequalitate ex fluido ex solido constans: quod mirum non immerito euipiam videri possit, nisi evidentissima huius non semel per telescopia excellentissima observatio facta nos reddidisset certiores. Esses autem Corpus igneum, asperum et inaequale sequenti experimento, hisce ultimis seculis, innotuit.

Si Telescopio (istius generis. quae maximae virtutis in Astrorium contemplandorum usum fabricata sunt) more. Diopticis consueto. diversis temporibus in colem directo, speciem eius intra conclave clausum obscuratumque, transmissam candido plano exceperis non sine admiratione primo videbis, subinde totam Solaris hemisphaerii apparentis superficiem heterogeneam ex umbris et luculis conflatam, eundemque Solem tanquam Mare fluctibus asperum: et fluctuantibus undique undis crispum: neque id eodem modo, sed tempore diverso, diversas versare vices, hodie aliter, quam heri, et cras aliter, quam hodie, et sic nunquam eodem schemate, eodem vultus habitu. summo stupore defixus, intueberis, ut Figura docet. Quae omnia non ego tantum, sed multorum annorum, Herculeo sane labore, Clarissimus ille noster Scheinerus. Opere integro Rosae Ursinae, subtilissimo et pleno reconditissim is observationibus, indagata demonstravit. In hoc eodem Corpore subinde maculae quoque ingentes, veluti umbrae et contra oppositae luces summa admiratione spectantur quarum aliquae, decrescendo mole, attenuantur simul in umbram subtilissimam; ita, ut tandem ipsam a reliqua Solis superficie, nisi aptatione Instrumenti vix possis discernere: et tale quandoque umbratile vestigium durat per unum aut plures dies: quandoque cito evanescit penitus: et aliquando comitante aut subsequente facula fiunt haec omnia.

Quedam etiam maculae quandoque sunt, quae in tenuem et aquabiem Umbram attenuatae hanc ipsam deinde resolvunt in maculas minutas discontinuas punctorum adinstar ita ut inter ipsas, reliqua Solaris superficiei spatia elucescant: et quando ista in parvulas maculas, discretio tacta est, progrediuntur nihilominus ordine suo per unum aut plures dies, idque diversimode nonnullis in communem Soli superficiem evanescentibus quibusdam in unam continuam umbram redeuntibus. utrisque vel, uti poenitudine quadam ductis se a se invicem separantibus ut deinde evanescant, ex evanidis denique, veluti ex substantia Solis ebullientes revalescant. et in novam facularum umbrarumque sobolem excrescant. Imo eadem alquando, post unius vel alter ius diei disparitionem, iterum comparet. Verum ne quispiam huusmodi Φανόμβψον vitio oculi aut vitri accidisse putet; is sciar, hoc in ipsa Solaris disci superficie, semper et quovis diei momento in quavis oli parte. sub certa tamen Stellarum postione indifferenter fieri, irrefragabilem experientiam hucusque indubitanter docuisse. Qui unquam in Fornacibus fusoriis in ingentibus cuppis liquefactum aes vidit, is genuinas Phaenomeni Solaris rationes a liquomodo comprehendere poterit. Sicuti enim in huiusmodi cuppis fusoriis, undantis materiei fervor, tales subinde aestus volvit ut mari cuidam igneis fluctibus agitato, undarumque vorticibus curvato, haud absimile videatur: ubi fuligines atrae flammis lucidissimis iunctae miram quandam facularum, umbrarumque vicissitudinem exhibent in quarum evanescentium locum aliae identidem succenturientur: aes vero liquefactum, quod actu funditur splendorem habet ita splendori Solis similem, ut nulla alia res in natura splendorum Solis melius exhibeat.

Hoc amictu deturpatum primo anno 1625. IV Aprilis Moguntiae, et deinde vari is al iis temporibus hic Romae cum Scheinero non sine stupore me observasse memini; unde Figuram Phaenomeni hic apponendam duxi. Haec autem umbrarum lucularumque phoenomena, nulla ratione, extra Discum Solarem, sed ex ipsa Corporis superficie quasi ebullire hisce rationibus comprobatur.

Primo, quia Sol sive umbris variegatus sive luculis coruscus, sive utroque carens, sicuti uni loco comparet ita coti Mundo apparere compertum est. Item quando nove oriuntur aut illae certum in Solari superficie locum obtinent, fic hoc ubique, tempore et loco Solis eodem: imo annorum diversotum, dummodo temporibus similibus et in iisdem parellelis observentur; quemadmodum ex constanti et concordi Galilaei, Scheineri, Malapertii, Gassendi, Hevelii, aliorumque in India, quos apud citatos vide, observatorum traditione nobis innotuit. Secundo. sive intervalla umbrarum et macularum sumantur in longum, sive in latum, sive mixtim semper superficiei Solari inesse reperientur: quod nequaquam, uti ex Opticis patet. Fiere, si alteri extra Solem Sphaerae inhaererent.

Dixi in Definitione, panspermia quadam refertum; eo quod Sol non simplicis tantum ac qualitate praeditus sit sed et luci admistas habeat omnium seminalium rerum virtutes, ut, qui ab Opifice Mundano, veluti Mundi quaedam anima et Pater omnium, est constitutus, omnium in se virtutes, seminalium rationum potestates contineret; quae uniuscuiusque rei seminibus coniunctae, rerum omnium in Mundo generationem effciunt. Nam (ut recte Aristoteles) Sol et homo generant hominem; per lucem autem et motum solum non generat: ergo per aliquid aliud, scilicet per lumen, tanquam per vehiculum delatum singulisque mixtum, hunc effectum praestat. Calorem vero praecipuum Solis instrumentum, nemo facile negarit, nisi qui sensu omni privatus suerit.

Diximus in Definitione Solis supra data, Corpus Solis asperum (Physice non Mathematice rotundum, ut multi volunt). Quemadmodum enim Terra, atmosphaera sua constans inaequali vaporum exhalationum que amictu cingitur variasque habet partium dispositiones: alibi enim densam alibi subtilem et tenuem ubique varia virium qualitatumque miscella imbutam experimur in aliis quoque et aliis locis alia atque alia pro partis evaporantis natura et conditione producit: ita prorsus existimandum est, Solem pyrosphaera sua constare inaequali, uti ex perpetua macularum, fumorum, nebularum, lucularumque in eiusdem superficie, nunc ebullientium nunc iterum evanescentium vicissitudine irrefragabilis experientia docuit: atque adeo Solare Corpus ad instar Oceani cuiusdam ignei in perpetuo motu et agitatione versari quod quidem sic agitatum pro evaporantis Solaris regionis varia natura varis quoque in Natura rerum effectus causare, nemo dubitabit, qui praedicta penitius fuerit contemplatus. Est enim omnium Mundanorum Corporum eadem ratio, ut quod de Terra dicimus de Sole, Luna, caeterisque Planetis dicendum sit diversitas in eo solum reperitur, quod unumquodque horum Corporum uti diversam naturam sort itum est ita diversam quoque exspiratae virtutis suae Sphaeram fundet. Nil amplius dico qui haec Solis miracula profundius fuerit rimatus, is haud dubie facile Cometarum in superiori Aetheris regione nascentium originem videbit Multi quoque Philosophi, dum effectuum quorundam insolentium abditas causas Coelo empyreo in pluribus temere adscribunt, plenius sibi si Solis hanc pyrosphaeram, eiusque varios effectus consideraverint, satisfacient.

Sunt porro Solis vires, lumen, et calor, et rerum semina a lumine suo vecta etc in corpora haec devecta. et a calore invecta fotaque in causa rerum et generationis rerum omnium miscella. Lumen enim eius sicuti delator est seminum rerum sic eorundem est mensura et numerus et fomes: dum enim illuminat, totius Universi corpora subiens, et ea permeans, calore comite, tum separattum congregat, purgat et movet. ea penetrat nutrit. augmentat perficit renovat, vivificat conti nens omnia contentum ab omnibus ita ut cuncta Corpora illum, gti Generatorem, uti Motorem. uti Calefactorem, uti Illuminatorem. uti denique Vitae datorem, eiusque Conservatorem expetant. Omnia enim haec Corporibus influit, inditque cum manifestis luminis virilustum occultis. incorporeisque actionibus; ut vel ad hasce admirabiles Solis qualitates, Sapeins respexisse videatur, dum dicit: τὸ γὰρ ωο πυρὸς μὴ φθερόμενον, ἀπλῶς ἐπὶ τῶν βρεχείας ἀκινὴς ἥλιος δεμαχινόμων ἔτιμεντο.

Ut autem Sol hasce vires suas sane mira biles tori Corpori congenitas, Mundi Corporibus, aequius rectiusque communicare posset: hinc Opifex Naturae Sapientissimus eum circa proprium axem, diurno annuoque spatio ad motiis diurni annuique exemplar ordinato. moveri voluit (quod portentum sane ἀδιαδόχητος ultimis hisce temporibus lyceis Astronomis tandem innotuit), ut sic nulla pars esset quae tam necessariae lucis foecunda administratione destitueretur. Cum praeterea Solis radiosa species efficacissima sit, ne continuata caloris intensionue Terrae officereit, Atmosphaeram ex halitibus se Terrestribus et vaporibus aqueis actione Solis excitatam condere voluit ut in eo nimius oestus veluti retusus proportionali quadam caloris intensione Mundum universum repleret.

Cum constet e quolibet Solis puncto versus Terram converso promanare unum ali quem individuum radium perpendicularem, qui semper recto fertrur incessu tam per Atmosphearam, quam per Aerem, uti in Arte nostra Anaclastica docemus: hanc dicimus causam esse diversitatis caloris in diversis Climatis. Si enim rectu superficiei Terrenae inculuerit actionem haud dubie fortissimam exercebit; si in vertice inclinaverit, tanto efficaciorem efficiet calorem quanto angulus. quem cum superficie constituit, angulo recto fuerit vicinior.

Cum vero Solis orientis aut meridiani radius incidens in obiecta superficie Terrestris corpora normalatier erecta, eadem prorsus ratione cadat. qua sub sphaera recta in medio Coeli constitutus vertice: merito quis mirari posset, cur Solis radii in huiusmodi Montium, Turrium, Templorum, Domorumque parietes, nec non Pyramidum, Columnarumque normaliter erectas superficies immissi, non eundem effectum, quem sub Sphaera recta, efficiant? Sed respondeo, huius effestus causam esse, radios Solis in vapida regione, seu Atmosphaera refractos, quae Terram veluti indumento delicato amictam a Phoebeis ita protegit ut vehementiorem eorum impetum, varie pro varia radiorum obliquitate aut dictae Atmosphaerae raritate densitateque retundat: atque adeo refractionis quantitatem causetur raritas vel densitas diaphani, hebetationem vero readiorum, diaphani causetur opacitas. Cum igitur in Atmosphaera utrumque reperiatur mirum non est si ipsa tantum in radiosam Solis Sphaeram iuris exerceat. Unde consequenter patet, quod si nulla esset Atmophaera, normales montium crepidines. uti et omnes normaliter erectas superficies eundem prorsus calorem reflexuras. quem sub Aequinoctiali Sol meridianus et verticalis ẽ Terra reflectit. Situs igitur obliquus facit ut Solis radius Horizonti vicinus in ista Atmosphaera longum iter insistat: ideoque dum humidum vapidae Sphaerae medium transit. plurimum et lucis et vigoris ardorisque, veluti obtusus hebetatusque, deperdat. Secus si fieret Terra aestu Solis haud dubie foret inhiabitabilis: ut vel ex hoc admirabilem Dei Optimi Maximi Sapientiam in administratione conservationeque Mundi videas et admireris. Verum de huiusmodi Naturae prodigio atque de Atmosphaerae utilitatibus, vide plura in Arte nostra Anaclastica. Ex quibus ni fallor patet refractiolaris radii in Terrae conservatione utilitas.

Porro, cum Sol, umbra Terrae ex opposito densissimas semper alicubi Telluris partibus obfundat tenebras, et consequenter non parum tam necessari luminis absentiam Terra sentiat; ne et in hoc Divinam providentiam defuisse quispiam cavillari possit, omnem hunc luminis defectum, radio veluti quodam Solis reflexo, rependere voluit. Dum enim luce sua immensa opposita Luxicsiurumque corpora illuminat: illa lucem communicatam velut i ex speculo quodam, in aversam atque noctis coligine involutam Terre faciem vibrantia, quid aliud nisi vicoriam quandam Solis operam, cum lumine, tum calore reflexo, ita, inevitabili necessitate natura exigente impendunt? Vide Figuram hic appositam, in qua radiosa lux A B C D tum Terram, tum Lunam, et reliqua Astra percutit, quaae in Telluris I L oppositam partem umbroam radiis E F G H repercussa ibi temperato calore et lumine absentis Solis vices agit, ibique pro varia communicatae virtutis miscella varios effectus producit.

Cum Solis in Mundo incredibilis et certe mixabilis vis sit (a Sole enim omnis Mitus et Vita, et Conservatio; et Coelestium Terrestriumque Ornatus) adeo ur quo propius contempleris hoc plura in illo invenias miracula decere Philosphum arbitror, omnes Naturae thesauros rimari ad dogmata, tanto miracul congrua proferenda.

Fixum igitur, ratumque sit Sole consistente Mundi huius Terreni gubernationem longe aliam futuram scilicet statum turbulentissimum habituram: neque serra oum ubique habitabilem; neque Terrae Globum ubique habitabilem, neque Atmosphaerae dispositionem prout nunc experimur eandem: propter benefici Solis et omnia vegetantis et conservantis absentiam. Quibus ex rebus munifica Divinae Providentiae bonitas elucet. quod Huic Sideri motum, cum Longitudinis, diurnum, tum Latitudinis, annuum, eumque excentricum indiderit, ut eiusmodi motus diversitate, Atmosphaera ad aequabilem mediocritatem. et lumanis usibus accommodatam, temperiem digereretur: hoc enim Temporum, Hyemis, Aestatis, Auctumni ac Veris vicissitudines habemus: hoc Annorum, Mensium, Dierum Hebdomadumque curticula transigimus quorum diversitatem unus idemque Sol sua praesentia et absentia effcit. Virtus igitur soli Globo Terreno a Divina Providentia datur per motum localem diurnum et annuum, ipsius vitium, facultatumque delatorem. Ne vero iisdem semper radiis Solaribus Terra feriretut. Neve altera Solaris Corporis ad Stellas conversa pars otiari videretur Divina Sapientia ipsi Solis corpori proprios et ab omnibus aliis distinctos motus indidit, que is singulis (quemadmodum longa Astronomorum observatione constat) vicenis septensi diebus circiter unam circa Centrum proprium revolutionem conficeret: atque huius Conversionis beneficio quicquid lucis quicquid virtutis contineret successive tam in Terram, quam circumsitos Coelestium Aetherearumq; Regionum globos quam abundantissime diffunderet. Et hanc quidem circularionem Solis in Tarrae gratiam a Conditore esse inditam ex eo patet, quod ipse non simplici, sed annua circumductione axis mobilis, circa quem prior motus describitur, volvatur. Quo fit ut Sol circa summitatem Borealem et depressionem Australem versus Terram vergat nutetque sex mensium tempore, et ab eadem vicissitudinaria Polorum axiumque mobilium apparitione supra Horizontem Solorem, et occultatione infra eundem devergat; quam vertiginosam librationem ad utilitatem quoque Terrae factuam esse, nulla ratione dubitari debet: hinc enim fit ut per 13 lustrationes, quibus universam perlustrat, uti Terra alia semper aliaque luce Solari ita alia quoque atque ali virtute Sosari haud dubie imbuatur. Quae Influxuum varietas mirum in modum promovetur perpetua macularum, umbrarumque atque facularum motus coniunctione separatione abitu reditu. Si enim umbra Lunae in Ecclipsi Solari tantopere alterat serem quantam alterationem in Sublunaribus effecturum Solem credimus, qui 50 aut 60 subinde macularum umbrarumque tantae magnitudinis ut Lunae Terraeque superficiem aequare videantur Ecclipses patitur? Cum vero Sol nunc veluti maculoso umbrarum ductu lugens, procedat; nunc excusso luctuoso velamine totus serenus, lucidus. placidus et ridibundus modo flammas, mox atras fuligines evomere videatur ut in Figura pulchre elucescit: Certe ista in serram diversimode agere effectus dissimiles producere ratio docet. Cum hac vicissitudine ipsam Solis lucem mirifice varient, impediant, promoveant, augeant, minuantque: qua mutata Solarem consequentet in Terram et sublunatia influxum mutari necesse est. Haec autem ita sese habere omnium fere seculorum acta probant Atronomica. Hinc saepe annos quosdam aliis magis exoticos experimur: Quosque Astrologi variis Planetarum adspectibus nos verius huius Solaris phaenomeni varietati adscribimus.

Cum en im ingens ebullientium Solarium evaporationum copia exegeratur, fieri non potest. Quin lucem et calorem quominus efficaciter in haec Inferiora agat, vehementer impediat. Seutonius eo tempore quo Julius Caesar trucidabatur, circa Solem longo tempore visam veluti materiem quandam crassam et fuliginosm tradit. Tempore, quoque Justiniani Imperatoris anno integro Sol ceu velamento quodam obseptus. adeo parum lucebat et ita obscure ut in Lunam conversus videretur. Observarunt haud absimile prodigium Arabes anno Hegirae 64, quemadmadum in Astrologia sua Hael tradit, quod ea magna rerum desolatio mox secuta fuit. Apud Paulum Diaconum legimus, anno 700 Solis discum veluti sanguineo colore offusum, toti Europae, multorum dierum spatio, Coelo maxime sereno et defaecato ita obscure Iuxisse, ut pene tenebras Mundo offunderet. Quam obscuritatem ingens quoque Cometa secutus est: Cornelius Gemma in sua Cosmocritica, anno 1569 Solis discum eodem vultu comparusse testatur: quod Phasma et Cometa et Civiles s commotiones secutae sunt. Anno denique 1625, paulo ante bellum Suecicum, totius anni decursu discus Solis ingenti macularum ebullitione coopertus tum a me in Germania tum a nostro Schienero Romae uti ex Rosa Ursina patet, fuit observatus. Quae omnia si Astronomi diligenter annotarent, forsan ex huiusmodi phaenomenis ad effectus sublunares comparatis nova Astrologia. multo vulgari illa Planetaria certior, condi posset; quamvis non negem horum Solarium morborum causas non alias, uam infaustos et perniciosos circumsitorum Siderum adspectus esse, qui opportune Solis corpus infestantes, tandem quas dixi

Solari corpori tempestates exsuscitant.

In Luna Cysatus noster Atmosphaeram sive vaporum exhalationem in Ecclipsi Anni 1628 ipso Die Natalis Dominici notavit. Unde non dubito in reliquis Planetarum globis idem contingere: qui uti Centra a Centro Universi diversa, ita et diversas quoque exhalationum Sphaeras constituunt. Ex quibus quidem, ni fallor. Cometarum cum supta tum intra Lunam accensorum novarumque Stellarum genesis manifesto patet. Multa hoc loco circa modum quo oi caeterique Planetae suarum exhalationum Sphaeras fundunt. et quomodo inde Cometae nasci possint adducere possem verum cum id in nostro Itinerario Exstatico Coelesti ample docuerimus, ad id Lectorem curiosum remittimus.

CAPUT V.

De Corporis Lunaris Natura et Effectibus.

Ut maior in hoc Mundo rerum effectuumque varietas elucesceret in effabili Divinae Sapientiae consiliis factum est ut complura Corpora in hoc Universo singula variis. diversisque qualitatibus imbuta constituerentur; ut haec foecundis Solis radis impraegnata, Seminumque mistura per lucis Solatis veluti reflexum radium in Terram delata ibidem novas generabilium rerum combinationes molirentur. Ut ver hoc commodius feret Lunam circa Terram et Planetas circa Solem tanquam Centrum converti voluit. ut acceptos a Sole radios in Tellurem commodius funderent. Quoniam dicta Corpora Solis fulgores non duntaxat superficie tenus sed et medullitus in se hauriunt, et nativa sua proprietate tingunt; fit ut Seminales Soli concreatae virtutes per lucidos radios in dicta Corpora propagatae ibi tum Planetarum, caeterorumque Siderum virtute seminali cuique peculiari mixtae tum per radium reflexum in Terram tum per directum refractumque in Atmosphaeram diverso modo operantes diversos quoque eosque innumerabiles effectus iuxta Terrae similiter πανσπερμία quadam refertae, dispositionem capacitatemque producant. Quod autem tinctura ista ita esse habeat ex ipsis Planetarum diversis coloratis lucibus, uti Saturni plumeo, Martis ignea, Venetis argentea ,Iovis fulgida, et serena patet; quam colorum varietatem a luce Solis non omnino esse ex hoc evincitur. quod eodem tempore. non simili, sed ipsis appropriato colore, semper et ubique imbuantur; neque ex Medio huiusmodi Planetarum Colores desumendi sunt; eo quod, quocunque tandem modo Medium alteretur, illi constanti tenore suo, semper luce in singulis diversimode tincta vestiantur. Unde ex insitis ipsorum coloribus advenientem Solis lucem infci, atque inde in Terram una cum suis qualitatibus specificis reverberari non secus ac Solares radii, per vitra diverso colore imbuta diversis quoque tincturis inficiuntur fatendum est. Haec autem in Terras influentia ex accessu recessuve ipsorum tam ad Solem, quam ad Terram nec non vario situ cum respectu Coeli tum Horizontis, varias quoque dictarum qualitatum modificationes causari nemo dubitare debet. Hinc ne nimia radiorum Solarium aestus vehementia Terra disturbaretur, Terram quandam Aethereum, ut cum Plutarcho loquar, Lunum, inquam veluti aquosum quoddam corpus, innumeris virtutibus praeditum; Soli contra posuit, cuius refrigerio radii fracti temperatique, propriisque foecundi seminibus Telluri communicati, ibi novam sobolem foetumque auspicatentur. Habent autem haec duo Corpora Tellus nostra et Aetherea illa Lunaris tellus, magnam ad se similitudinem uti Libro IV ostendetur, qua una alteram fovet, et sibi invicem favent: influxusque quibus ipsae et utriusque partes tum vivant, tum conserventur, alerenturque. Quin et Maria nostra ad Lunae adspectus varie commoveri non indiget testimonio, utpote quo nihil tritius: sed de hisce citato IV loco amplissimus dabitur dissertandi locus. Consistit autem haec sympathia non nisi in magnatum vitium tum actionum convenientia vitium autem convenientia non nisi in essentiae similitudine: cum pro tratione essentiae rei vires insint et ab ipsa proveniant, et pro ratione virium actiones quoque ut

edantur necesse est. Cum enim et Luna corpus sit asperum et Telluri nostrae prorsus simile densum et opacum; ex solido et liquido constitutum, illud Solares radios non solum perfecte imbibit, sed et mutua virium communicatione imbibitum ad nos reflectit, ue vero idem semper influxus esset, Sapientissimus Architectus ea illam arte fabricatus est ut inaequa li semper adspectu menstruo spatio respiceret, et pro diverso situ alia quoque atque alia actionis su intensione eandem feriret atque inde pro naturae indigentia generationes rerum promoveret.

Verum ne quicquam rerum curiosarum omisisse videamur hoc loco Phaenomenon Corporis Lunaris, prout illud tum in Collegio Romano tum ab Eustacho Divino exquisitissimis Telescopiis observatum fuit, apponendum duxi. Invenies in hoc miram quandam ex umbris et luculis conflatam faciem, non secus ac in praecedenti Solis Phaenomeno comparet hoc solum discrimine, quod faculae et maculae in Sole perpetuo inconstantes in Luna vero perpetuo eaedem et immotae eodem semper tenore se habeant; diceres te Pelagus quoddam immensos Terrarum tractus allambens intueri. Videas hic in medio fundo veluti in Oceano quodam longe lateque circumfusas insulas. Videas alicubi veluti lacunas quasdam umbrosas, ex quarum Centro nescio quid prodeat, tremulam diceres exhalationem, quam et proinde Observatotes Selenographi, Lunae Atmosphaeram vocant. In eodem limbo nosine admitatione intueberis, praesertim in Luna Dichotoma, veluti praeruptos: quosdam scopulos et concatenatorum montium ordinem. Ex hoc itaque Schemate, Maribus, Terrestribus Lacubus, Montibus, rite inter se collatis, inferes haud improbabiliter, Lunam Telluri nostrae prorsus similem Globum esse, Corpus videlicet, Terraqueum, id est, ex Humido et Terra Coelesti constitutum; innumeris latentium seminum praeditum facultatibus, quae Solis radiis mixtae in Terra eam rerum multitudinem producant. quam quotidie quidem miramur, tametsi mysticam rationem vix animo comprehendimus.

Lucem quidem illam vehementem in radios diffusam nos putamus esse politisimam quandam eminentioris Lunuris partis portionem seu superficiem. radios Solis prae caerer is partibus vehementius reflectentem. Si nuos essemus in Lunari Corpore, intuentes Terrenum Globum, diceremus profecto altissimorum Montium, cuiusmodi sunt Alpium, Pyrenoerum, Amdium, Caucasi inaccessa iuga. perpetua nive glacieque tecta, similem ad res in Lunari Globo constitutas lucem reflexura. Dici enim vix potest, quam intensam huiusmodi lucem ad se reflectant, quemadmodum Anno 1638 dum Aetnam lustrarem, in Calabriae Montibus vicinisque circumsusis Insulis non sine voluptate me observa sse memini. Esse aurem in Luna exititios veluti Montium scopulos umbrarum incrementum decrementumque ad Solis ortum occasumque in Lunari Horizonte sat ostendunt Observatum enim fuit a lynceis huius temporis Astronomis, nonnullas eminentiores Lune partes, quas montes Lunaret vocant, successive ab una parte illuminari nunc ab altera obtenebrascere haud secus ac in Terreno nostro Horizonte, ad Solis ortum Montes umbras proiiciunt: et tanto quidem minores quanto Sol altius adscenderit: tanto maiores quanto pius ad Ortumn approximavit. Sed haec de Lunae structura, usu; et natura dicta sufficiant.

CAPUT VI.

De proportione Globi Terrae ad Solem ac Lunam

In Itinerario Exstatico diximus, Solem et Lunam caeterosque Planetas, tanta quoad magnitudinem Corporis uni cuique congruam distantiamque unius ab altero, proportione condita fuisse ut semper unus Globus sit in sphaera activitatis alterius, id est, singuli diffusorum radiorum reciproco quodam affluxu se afficiant: quod apertum est signum admirandae proportionis, longitudinis seu intercapedinis, qua ad invicem distant.

Si itaque Sol sub eadem distantia quam in Mundo a Terra habet, maior vel mi nor esset, tunc sicuti maior, nimia luce, qua maximam semper partem Terreni Orbis strinxisset, ita maximam intemperiem rerum in duxisset; sub Polis quoque ultra semestre spatium Hemispherium ultra medietatem illuminasset; unde in toto Terrarum orbe maxima Dierum et Noctium inaequalitas maxima Anni et mirum quantum disparata quatuor stationum constitutio orta summam quoque et inevitabilem confusionem causasset. Si vero o minor quam modo est fuisset: omnia quoque Frigoris et Tenebrarum detri menta consecuta fuissent dum citra medietatem Globum tantum illuminasset. Ea itaque Globus Terrenus proportione constitutus est, ut nulla sit in Mundo gens, quae de insuffciente Caloris, Lucisque portione conqueri possit, aut Naturam insimulare nonnullius, in distributione lucis necessariae praestitae negligentiae: Sed de his vide Artem nostram magnam Lucis et Umbrae fo. 57.

Quoniam porro Solare iubar plurimum ex continuo lucis calorisque diffusi affluxu damni inferre poterat hinc Aeterni Opificis Sapientia aliud terraqueum Lunae Corpus Soli opposuit, ut quod pertinax aestus Solaris efficacia torridum, siccum, exustumque reddidisset, hoc virtute sua et innata humiditate ad aequam temperiem reduceret; et ne, utpote vicinior Terrae, eidem plus aequo, humiditatis copia et ubertate officeret, eam luce nunc crescere, nunc decrescere voluit, tum ad exactius tempetamentum constituendum rerum Sublunar tum tum ad innumeros alios usus et emolumenta, quae in decursu Operis huius declarabuntur.

Neque otiosus censebitur reliquus Planetarum chorus dum quisque sui officii partes ea in Mundana Oeconomia industria exequitur, quas singulis Aeternae Sapientiae lex praescripsit. De quibus cum in Itinerario Exstatico egerimus, eo Lectorem remittimus.

His itaque praemissis iam Terreni Globi fabricam et constitutionem prosequamur.

CAPUT VII.

De extima Telluris structura, eiusque magnitudine.

Vides itaque, tanto hoc miri ficum Divinae Sapientiae Opus artificio conditum ut ei neque τάξις neque Ἀκρίβεια neque οἰκονομία deficiat: in quo nihil sit, quod non unde quaque sit aptum concinnum magnificum et omnem superans admirationem. Nam site Columnarum spectes ornamenta, sive Laquearium tectorumque splendorem, sive Fundamentorum soliditatem spectes, in dignos admirationis raptus te evehi necesse est. Verum quomodo Terreni huius Globi pondus fundari possit? quae sublicae? quali palorum fistucatione solidatae sint, ut super aquarum ei circumfusarum instabilem molem, tanta firmitudine stabiliretur? Si teliquatia Mundi Elementa pro Terrenae Fabricae Columnis statuere velimus: tantum illa ab his differre videbimus, quantum Coelum a Terra.

Quis unquam videre potuit Columnas per 5000 annorum decursum persistentes in quibus etiamnum tori, scamilli, supercilia, cymatia, pulvinorum balthei, abaci, acroteria, Caeteraeque Colamnarum partes integrae, et ab omni corruptionis labe immunes perseverent, cum tamen Elementa propeam per 6000 annorum intervellum in integritate sua permanserint? Quis non miretur huius Fabricae tectum, quod non solam aedificii partem superiorem, sed totum aedifcium ambiat, tectum quod incessantis circumvolutionis motu, ita perpetuo rotetur, ut domum perfecte tegat; ne tamen ei pondus addatur, ita eidem superducatur ur tamen tantum abest ut tenebras offundat, ut potius et luce et calore omnia eiusdem receptacula perfundat; hoc Coelum dicimus, magnificam Sempiterni machinam Architecti: cuius, Terra, pavimentum, in media Mundi sede locata, solida et undique ipsa in sese nutibus suis conglobata vestita Floribus, Fructibus, Herbis Arboribus, Frugibus: quorum omnium incredibilis multitudo insatiabili varietate distinguitur, quorum intuitu delectaris. gustu pasceris, odore refceris: cuius parietes sunt Globi Coelis contigui continenti vertigine firmi perpetua circumvolutionis lege forres pellucidi, nitidi, foris et intus luce, quam iaculantut Astra, Conspicui. Adde Deliciarum varietatem et magnitudinem Fontium gelidas perennitates, liquores pellucidos, Amnlum riparum vestitus floridissimos, concavas Speluncarum altitudines, Saxorum asperitates, impendentium Montium summitates, Camporum immensitates; ut interim sileam immensam inexhaustamque Thesaurorum in intimis Telluris receptaculis conclusorum copiam et uberratem. Incolarum vero huius tam admirandi palatii quanta varietas et numerus, quanta praeter Hominem, omnium Finem, Animantium specie differentium diversitas? quanta OECONOMI, in rerum unicuique ad se sustentandum propagandumque necessariarum provisione, Bonitas et Sapientia? quanta pulchritudo Maris? quanta Insularum multitudo? quae Orarum, litorumque amoenitas? Quot, quamque disparia Piscium Belluarumque immanium saxisque nativa testa adhaerentium genera? Sileo hic Aeris, Aquae, lgnisque mirificos in natura rerum colludentium effectus: praetereo interiorem singulorum Terrenae molis viscerum constituionem. Sed de inaestimabilibus DEI Operibus ratiocinii vela tempestive contraho, ne mentis aestu nescio quo abreptus a proositae nobis materiae instituto, longius quam ut pedem referre liceat, seducar.

Tellsu itaque quemudum Mundum Terrenum dicimus, Humani generis Sphaera ex aqua Terra in unum conflata Globum, in medio Mundi suis fixa ponderibus haeret: cuius extima superficies partim Terrestri partim Aqueo veluti indumento quodam vestita, omnes reliquos Mundi globos rerum praestantia et varietate superat: cuius magnitudo et quantitas tametsi a compluribus omnium seculorum Mathematicis summa ingenii felicitate pollentibus tentata sit a nemine tamen, quod sciam, in hunc usque diem plane expedita fuit. Supponunt enim plerique in hoc tenta mento Globum Methematice rotundum supponunt perfectam huius Molis soliditatem, ab omnibus interioribus viscerum cavernis abstrahendo et hoc quidem ratiocinio ad aliquam mensurationis certitudinem pervenerunt, quamvis nemo ad praecisam magnitudinis determinatioem pertigerit. Nam praeter mensurarum utabilium instabiliumque ac unicuique non dicam Regno, sed et Provinciae, Oppidisque peculiarium, propriarumque, fallaciam accedit tum montium innumerorum cornatenatisque ordinibus longe lateque exporrectorum inaequalitas, tum planitierum, desertorumque in immensum distensorum in hanc usque diem inexplorata intercapedo; quae quidem omnia uti hominum notiiam fugiunt, ita fieri non potest, ut humana industria per certam et determinatam mensuram definiantur. Unde Geometrae sola pura puta hypothesi contenti, ut aliquid certi constituant, Corpus Terrenum ex Aqueas et Terrestri substantia in unum globum sphaerice coagmentatum, omnibus monium superciliis, convalliumque consequentium profunditatibus neglectis, considerare, et iuxta hanc hypothesin dimensiones suas instituere solent. Quod ta met si multi nullis non seculis tentarint, adeo tamen a se invicem discrepant, ut hoc in illos haud incrongrue dictum videatur.

Quo plus progredior, eo plus in devia tendo. Tentavit id primus Eratosthenes scaphio inter Syenem et Alexandriam, explorarunt et Archimedes, Hipparchus, Strabo, Ptolomaeus, sed notabili ab Eratosthene differentia. Petriculum tanti negotii fecit in campis Fingar magnis sumptibus Rex Alammon. ut est apud Abulsedam Arabem, non ignobile Cosmographum. Inquisiverunt et posteri, quotquot fuerunt sagacioris ingenii Methematici, scaphiis aliisque sciathericis tum exquisita Regionis alicuius planioris iuxta Meridianum Tractum, quae uni Gradui coelesti responderet, mensura. Discusserunt Turrium Montiumque altitudines spe ad tam desideratam notitiam perveniendi at frustra; cum enim omnium conatus laude sane dignissimos examinaris, vix ullum cum alio convenite reperies: cum tamen Regulae de proportione Diametri ad Circumferentiam, et de Magnitudine et quantitate Sphaerae per eam invenienda sint certissimae et infallibiles: nec Triangulorum Sphaericorum analysis, si Geometria sibi constet, fallere queat. Quamnam itaque rationem tantae diversitatis esse putemus paucis aperiam.

Duo potissimum existimo, quae omnem Geometrarum in Terrae quantitate mensuranda laborem eludant. Primum est, maxima mensurarum, diversis Orbis regionibus provinciis: oppidis usitatarum diversitas: quae sane tanta est ut vix sit oppidum, quod ab altero mensurae quantitate non differat; atque adeo nihil difficilius sit quam omnem harum mensurarum differentiam ad unam stabilem et incommutabilem mensuram redigere cum funda mentum desit mensurae. Si enim statuas pro minimo mensurae termino v.g. granum tritici, aut sinapis, memorata grana adeo differentis quantitatis sunt, ut ea pro diversorum elimatum Horizontum Terrarumque conditione notabilem quantitatem acquirere comperias. Si vero qualecunque humani corporis membrum pro certo mensurae fundamento assumpseris puta pollicem palmum, spithamam, edem, passum et similia tanto sane sub iis quoque maiorem inaequalitatis differentiam reperies, quanto homo ab homine quoad naturalem corporis constitutionem differentior est. Ut itaque tantae diversitati aliquid certi constitueretur, certa et infallibilis mensura omnibus in Orbe Mathematicis, iuxta quam operationes instituerent subministrari deberet, a Monarcha quodam summa auctoritate pollente non ea quidem charta aut pergameno inscripta (siquiem et haec ex aeris climatumque mutatione sua damna patitur) sed aeri similique materiae durabili incisa. Sed neque sic assumptae mensure rationem subsistere posse hoc acto ostendo.

ln Geodaetica huius negotii pragmatia necessario requitritur, imo praesupponitur analysis Trianguli e cuius laterum angulorumque proportione, cum lateris quantitate cognita, in totius incognitae quantitatis notitiam per venimus. Veruntamen triangulum huiusmodi constitui non potest, nisi per visualem, vel Solarem in aliquo sciatherico organo aut instrumento radium: at neutrum ad hoc negotium sufficere posse, adeo verum est ut de eo dubitare nemo possit nisi forsan ille, qui inevitabiles in dioptica Astronomia occurrentium difficultatum scopulos non expertus fuerit.

Tiro in Astronomico negotio non multum versatus forsan existimare posset, linem visualem, qua per intru in Astrum aliquod, aut montis alicuius. aut turr is verticem collimamus ita recta in obiectum tendere, ut fieri non possit talem lineam non exacte constitutam esse quam Alhidada tam rectam esse demonstrat: sed qui Naturae arcaniora norunt instabilemque refractionum, in tanta mediorum diversitate naturam exactius rimantur. aliud comperiunt Quod ut paulo fusius exponatur sciendum est aeris, medium ob fluxilis naturae inconstantiam, adeo diversum esse tum ratione temporis tum locorum, ut vix eiusdem diei hora, vix mensis aut septimana totius anni decursu assignari possit quo non iuxta diversas rarefactionis aut condensationis leges suas pariter alterationes subeat. Accedit hisce locorum disparata conditio, qua sit, ut medium aerium aliud sit ad Mare flumina, lacus, paludes; aliud in montibus locisque desertis et inaquosis aliud in Australibus in Borealibus regionibus aliud; aliud sub ona Torrida, sub Temperata aliud, aliud sub Frigida: adeoque pro Horizontum statu et naturali constitutione illud aliter et aliter mutati necesse sit. Certum est, radium quoque visualem totius Geodoetici negotii fundamentum iuxta dictas diversitates mirum in modum alterari cum Obiectum visum nunc altius nunc demissius, pro medii refracti ratione exhibeatur. Docet hanc fallaciam ipse Horizon, qui luminosa Stellarum corpora refringentis Naturae potestate iam exorta spectanda exhibet, quae tamen iuxta rigorem Astronomicum adhuc sub Horizonte abdita, emersisse non deberent Insulae in medio Maris sinu derepente comparent, que prius tectae latebant. Vertices montium alias invisi deteguntur: non sane alia ratione, nisi quod refractio res abditas ultra naturalem constitutionem pro medii dispositione nunc altius etc altius attollat de quibus vide nostram Artem Anaclasticam in Opere, quod Ars magna Luci et Umbrae nuncupatur ubi fusius omnia prosecuti sumus.

Hoc itaque posito, feri non posse puto, ut quispiam quantumvis sagaci et subtili ingenio instructus sit aut Stellae aut remotioris Montis altitudinem praecise et vere non obstante instrumenti praestantia et certitudie attingat; ut proinde hanc unicam causam esse existimem curtanta sit inter Auctores de Terrestris Globi magnitudine differentia. Qui vero in planitie notabili negotium huiusmodi Geodoeticum per decempedas ordiuntur, parem difficultatis aleam sortiuntur cum spatium tantillum praeterquam quod ad totus Terreni Globi ambitum insensibile, sit ei minima quoque Coeli portio correspondeat: quae uti praecise per Instrumenta in Minutis primis aut iecundis attingatut vix neri pone exstimem; ut interim sileam mensorum de sectus in mensurandis per decempedas aut catenas longitudinibus inevitabiliter com missos.

Posito vero hxc omnia recte et cum de siderata diligentia confecta esse : ecce nova sese difficultas offert; Cum scire non possimus num dicta planities cum superfici Maris recta coincidat, num ea aut altior au demissior sit. Si enim altior sit, ambitum circumferentia iusto maiorem si minor minorem futurum quis est qui non videt medium autem quis attinget? Certe Ille solus qui uti in numero, pondere et mensura fecit omnia, ita praecisam quoque aequalitatem Terrene superficiei cum Aquea solus attingit.

Sunt alii, qui ex alta quadam specula per lineam virtualem, superficiem Maris tangentem ad, negotii Geodoetici ici finem se pervenire posse putant sed quis punctum contactis in tanta E sementi inconstania certo signare poterit: quis certum fixumque punctum in fluxilis naturae instabilitate, Flucti bus nunc in convallium morem subsidentibus nune adinstar montium tumentibus discriminabit? Certe nullus. Geodaetae quidem se in Horizontis et Coeli confinio, visuali linea non nisi punctum tangere firmiter sibi persuadebunt; ego ver dico illud tantum esse punctum ut amplitudine sua non dicam pedem aur passum, sed multa milliaria stringat, comprehendatque; illudimur sensibus. inaequalitate superficiei Maris pro planitie putata decipimur, Aer mille nobis modis illudit ut proinde totum hoc Geodaeticum machinamentum revera subsistere non possit, nisi Superficies Maris sine omni inaequalitate rotunda nisi Planities Terrestris cum Maris superficie continua nisi Aerium medium ubique locorum idem constituatur. Quae res uti Humanam potentiam scientiamque longe excedit. ita quoque omnis humanae industriae conatus in Telluris quantitae exacte investiganda luditur. Quae non scribo ut cuiquam in tam laude digno molimine praeiudicare velim sed ut difficultatem rei exequendae ob oculos ponam curiosi Lectoris.

Sed venio ad alterum difficultatis caput unt qui non Superficiem duntaxat, sed et Soliditatem pondusque Telluris ad trutinam vocant: quod quidem supposita Terrenae Semidiametri parte si per hypothesin, Terram homogeneam, Corpus totum quantum quantum solidum spectent, difficile non foret sed nonnullos esse, qui subductis Terrae cavernis reliquum balanci committant, meo quidem iudicio, audacior aequo conatus censeri debet: cum praeter inutile computus exercitium nihil adeo aliud nobis emolumenti producat. Hoc unicumscio, Terrae pondus investigare, maiores forsan difficultates adnexas habere, quam ut eas humanae industriae labor evincat. Nam, uti in sequentibus ostendetur, cum erra in numeris cuniculis perfossa ingentibus sine numeto carernis, parvis, minimis, maximis referta sit; ac diende heterogeneae naturae mixtis copstet, ut ad aptatum ponderationis scopum quis pertingere posset, horum omnium notitiam ut possideret, necesse foret.

Concludamus itaque cum Divo Iobo: Accinge sicut fir lumbos tuos, interrogabo te, responde mihi, ubi eras, quando ponebam fundamenta Terrae? Indica mihi, si habes intelligentiam ejus? Quis posuit mensuras eius, si nosti? Vel quis tetendit super eam lineam, super quo bases illius fundatae sung, aut quis dimisit qangularem lapidem eius? Nunquid ingressus es profundum Maris, et in novissimis Abyssi deambulasti? Nunquid considerasti latitudinem Terrae? Respondi autem Iob: Respondere quid possum? Manum meam ponam super os meum, unum locutus sum, quod utinam non dixissem, et alterum, quibus ultra non addam.

Atque hec sunt, quae de vastitate ac magnitudine Geocosmi dicenda putavi: Modos tum mensurandi tum ponderandi totius Molem. cum alibi nostris in Operibus tradiderimus et vix Geographicum Opus, ubi methodus non contineatur existat consulto ne opus hoc, iam ab aliis traditis referciam, praetergressus sum: ne tamen Lector desiderata notitia frustretur, Tabellam Auctorum, qui in Terrena mole mensuranda opertam suam contulerunt. ex qua in tanta discrepantia, quae magis ad gustum sunt. excerpere poterit, apud doctissimum Patrem nostrum Ricciolium in Almagesto novo reperiet Tomo I. fol. 62.

CAPUT VIII

De Montibus Geocosmi eorumque necessitate.

Magna inter Auctores potissimum Sacrarum Literarum Interpretes, controversia est, Utrum ante Diluvium Terra montibus fuerit exasperata, Utrum vero undique et undique plana fuerit superficie conglobata. Uraque sententia suos habet Sectatores Verum uti prior verissima est, ita posterior falsissima et periculosa in fide. Certe Sacer Textus luculenter docet Montiut fuisse praeditam ab initio; meminit enim Montis Ararat, meminit altitudinis aquarum in Cataclysmo sypra omne monte inuniversa Terra quindecim cubitis exaltatarum. Si ergo Montes operuit Cataclysmus aquatum, ergo ante eum iam fuerunt unde posteriotis sententiae. Sectatores audiendi non sunt. Terrenum itaque Globum montibus fuisse exasperatum adeo certum est ut is solus in contrariam sententiam abire possit, qui Naturae necessitatem ignorat. Montes Terreno Globo ita necessarii fuerunt ut sine is iis Globus Terrenus consistere non posset, tum ob eximias quas Terrae conferunt utilitates. tum ob causas paulo post fusius exponencas. Siquidem, uti Divina Providentia mirando opificio constituit Terrenae molis Globum, ita fines Opifcis ita sublimes sunt ut vix sit qui ad eos omnes et singulos pertingere quantumvis sagacissimo ingenio imbutus, possit. Nonnulla tamen hoc loco recensere visum fuit, ut inde si cui sufficiat animus, reliqua concludere possit.

Quod itaque, primo, ossa in Microcosmo, hoc in Geocosmo Montium structura facit; qui totam Terreni Globi molem ita stringunt ut dissolvi minime possit atque hoc modo perfectam consistentiam consequatur. Cum enim Terra non unius generis glebam utero suo contineat sed innumeris diversarum rerum speciebus uti Mineralibus Pulveribus, Metallicis fluoribus, Cineribus, ut postea referetur foeta sit: certe illa consistere non possent, nisi firma structura intra intimas concavitates, Montium compage, veluti dolia circis, continerentur. Secundo, cum Mare Terrae circumfluum, perpetuo aestu, tum fluxu refluxuque tum Ventorum impetu agitetur, cert sine Montium repagulis Terra durare non posset: his enim intra sinus suos alveosque veluti vectibus et ostiis, ne Terram immodica diluvione devastet. continetur, uxta illud Iobi: Circumdedi illud terminis meis, et posui vectem et ostia, et dixi, Usque huc venies, et non procedes amplius, et hic confringes tumentes fluctus tuos. Tertio, Montes ad Fontium, Fluviorumque propaginem prorsus necessarii erant; his enim Terra declivior facilem Mare fluxum praebet quod ser prorsus plana fui stet fierii non potuisset; sed de his uberius in Tractatu de Origine Fontium. Sunt ergo Montes veluti Mammae quaedam in Geocosmo protuberantes, et tanquam Naturae quaedam penaria et reconditoria, tum ad liquorem perpetuo suppeditandum, tum ad subiectas Montium Regionumque convalles benefici liquoris undiquaque diffusi munere alendas foecundandasque, a provida Natura institura. Quarto, Montes tum ad rabiem Ventorum coercendam, tum ad Herbarum, Arbotrum, Plantarumque varietarem quae sine Montibus caeteroquin non provenirent, producendam, tum denique ad aestum Solis temperandum, Aerisque salubritatem, quae omnia non nisi in altioribus Montium recessibus obtinentur mirum in modum conferunt. Hinc homines pecudesque aestivo fervore lassati montanas ut plurimum regiones, refrigerii, sanitatisque instaurandae causa, petunt. Quinto, quid Montes aliud sunt. quam Metallicorum corporum promus condus inexhaustus, in quorum concavitatibus per abditos meatus, Ignis subterranei virtute et energia veluti in Fornace quadam decocta, et ad maturitatem desideratam deducta in usum mortalium egeruntur. Non dicam hic de amoenitate Prospectus de utilitate, quam Umbra sua in subiectis agrorum planis vallibusque conferunt: non memoro quanti in natura locorum constituenda momenti Montes sint: hoc sancte affirmare ausim. Diversarum Regionum, Provinciarum Urbiumque proprietatem qualitatemque non nisi a natural Montium circum sitorum constitutione provenire. Sed unum est quod Natura provida in Montium constitutione et partium Terrestrium exasperatione potissimum intendit caloris scilicer proportionatum incrementum, sine quo nihil recte disponi potuisset: hinc enim fit, ut Solares, caeterorumque Siderum radii, incta Montium an fructus, saxo sarumque molium dispares constitutiones. vario reflexu vehementer intendant calorem, halitus vaporesque ad Meteorologicas impressiones efficiendas eliciant: ex quibus innumera in Geocosmi oeconomia emolumenta, ut suo loco dicetur, nasci necesse est. Cui non experientia constat Plana Montibus supposita mox ad primum Solis in Arietem ingressum, solutis nivium quibus ertices Montium operti sunt, molibus terram circumsitam mirum in modum fovere et ad foeturam sollicitare. Et ne humore nimio Terra inebriaretur declivitate sua humoris stagnationem imped iens humorem continuo fluxu intra alveos Fluminum coactum in Mare detrudit; ut sic superfluo humore exonerata apta reddatur proventibus rerum.

Si vero Terra, plana superficie distenta fuisset, omnibus iam recensitis emolumentis haud dubie caruisset: neque enim Flumina ob aequabilem Terrae superficiem, fluxum suum continuassent, neque Nives liquefactae habuislent, quo sese exonerarent stagnantium itaque multitudine Aquarum in omnes partes dissusarum, Terram un a cum Vegetantis Sentient isque naturae foetibus, humoris superfluitate perire necesse fuisset; Accedit aeris insalubritas. quam sine motu consistentium planorum stagnantiumque aquarum putredines causassent.

Ex quibus omnibus penitiori mentis scrutinio expensis, Montium necessitas luculenter patet.

CAPUT IX.

De arcana Montium constitutione.

Qui Sphaeram materialem conficere volunt circulos primo adaptant quos Meridianos vocant, ea dispositione, ut omnes sese in Polis Mundi intersecent, hisce deinde Aequatorem, caeterosque ordine circulos parallelos tum ad consistentiam Sphaerae, tum ad arcanam Telluris constitutionem indigitandam applicant. Si paulo subtiliori trutina Geocosmi structuram examinemus qua aptat concinnatque Telluris Globum, eadem prorsus ratione Natura constitutum comperiemus: siquidem Montium c atenas a Polo ad Polum, sive ex Borea in Austrum constitutas esse ipse Geocosmus sat superque docet. Sed ut veritatem rei clarius ostendamus.

Prima Catena Montium in circulum ordinata deducitur a Polo per Islandiam, Scotiam, Angliam, Germaniam, continua Montium ferie, rectoque tramite usque ad Alpes, quae sunt veluti nodus quidam Catenae magnae, quo qui discontinuo ordine extensi Montes nonnullam connexionis labem incurrerint vinciantur, constringanturque ad firmio rem consistentiam. Ab Alpibus vero, novo veluri annulari ordine implexi, Montes Apennino iunguntur, quo totius meditullium Italiae haud secus ac spina quaeda dorsi optima ossium compage. continuata serie per Siciliam Montiubs Africae connuectitur, et quos Lunae vocant.

Alter Catenae magnae nodus, usque ad ultimum Austri Promontorium, Bonae spei nuncupatum, extenditur, quem ordinem haud dulbie usque ad oppositum Mundi Polum continuari ipsa ratio dictat. Ex hoc vero Austrio Polo per incognitos Australis Terrae tractus, usque ad Fretum Magellanicum distenditur, et hinc per Andium Americae Australis, Borae que immensos tractus Polo Boreo jungitur ei, a quo dimanarat.

Altera Catena ad angulos rectos primam intersecans, abiensque ex Polo et distensio, nis suae propaginem per Tartarium derivans Imaum sibi coniungit, qui per mediam Scytham, magnum Mogoris Imperium, et tandem per medium Indiae dorsum in Promontorium Comorinum excurrit ubi mediante Maris fundo Montibus Zeilani Insulae et hinc subter Oceanum in Polum Austrinum distenitur: atque linc tandem, per incognitos tertrzrum. Oceanique tractus principio. a quo discessit, connectitur Quoniam vero perpetuus Oceani aestus fluxusque ex Oriente in Occidentem continua sua allisione, noi nullum detrimentum adferre poterat: lince provida Natura transversas Montium catenas disposuit, quibus totius Terrenae Molis machina firmiorem consistentiam adipisceretur. Unde vides ex Oriente in Occidentem ab ultima Sinarum Regione Montes montibus ita annexos ut quos China per transversum propagat, Imaus extra Chinam continuet in Occidentem Schythiae, Indiae, Caspii Maris, Americae, Asiae Minoris, Macedoniae, usque ad Alpes Cottias et Rhaetias continuatis Montibus conjungat, quas Alpes per Delphinatum totamque Narbonensem Galliam continuas committit Alpibus Pyrenaeis, quae hinc tandem in ultimum Occidentis terminum, usquedum suo restituantur principio, ordine mirifico propagantur.

Sed quaeres forsan Cur Catenae huiusmodi in Oceano continuata non videantur, sed ultimis Terrarum promontoriis quasi abruptaae et interruptae dispareant? Respondeo, Catenas huiusmodi Montium non abrumpi omnino sed subter Oceani profunditatem eodem ordine continuari; quod vero non emineant, ni si per dispersas hinc inde insulas in Oceano emergentes id certe sagacissimo Naturae consilio factum

esse tibi persuadeas: Cum enim Oceanus perpetuo fluxu Orbem Terrarum ambiat, fluxilis naturae Elementum veluti iure quodam, itinera ab omni obstaculo et repagulis immunia et undiquaque pervia requitebat; hinc Catenae Montium per extititios vertices in Oceano non continuantur, ne eae motui Oceani Mariumque, obicem ponerent atque adeo liberum haberent campum ad universam Terram copioso aquarum affluxu foecundandam: quod non accidisset si Oceanus Montium catenis praepeditus, non liberas sed motionibus agitationibusque inaccessas semitas offendisset. Ne vero liberrimo suo et impetuosissimo motu, Terrestrium regionum oris, alluione sua, detrimento foret Natura has Montium catenas disposuit ut ad hos tumentibus undarum procellis fractis, ad suos sibi destinatos alveos reditet. Quoniam vero Oceanus suas quoque fluendi leges a Botea in Austrum, et contra statutis temporibus servat: contra hoc transversi Montium ordines positi sunt, ut hoc pacto sine offendiculo, Natura suas operationes in Terrestris Mundi Oeconomia perficeret. Nemo tamen holoco existimet velim, Catenas hasce Montium in perfectos circulos coordinatas, sed prout serrarum necessitas requirebat, subinde fimbriis catenarum immensa utrinque Regionum circumiacentium spatia deductis compositas.

HEMISPHAERIUM

Globi Terreni aquis nudatae

Verum cum de his uberius DEO dante in sequentibus dicturi simus haec in genere tantum:dicta de Montibus sufficiant.

Figuram hic appositam vide. In qua Cetana Montium A B C D, monstrat, illa Montium compagem, quae a Polo Arctico, per Europae medium, et per Africam, ad Polum Antarcticum et hinc per Americae Australis Andes, Polo Boreo, unde ducta fuerat restituitur. Catena vero Montium A E C, a Polo Boreo A per medium Asiae, et Indiae usque ad C Polum Austrinum distenditur, et hinc tandem per incognitam Submarinam compagem Polo Boreo A restituitur. Montium vero Catenae in latitudinem extensae B E D, caeteraeque parallelae, notant, transveram Montium compagem ad firmiorem Totius consistentiam, ob fines paulo ante descriptos.

CAPUT X.

De Montibus in particulari arcana eorundem ad ulus humanos architectura.

§. I

De Reconditoriis seu Hydrophlaciis in Europa constitutis.

Montes a Natura non casuali aut tumultuario, sed sagacissimo consilio constitutos in Oorbis Terrarum superficie protuberantes, ea quae am dicturisumus, sat superque comprobabunt. Ex his enim praeter humorem, quem Montium ope universae Telluri confert, alios innumeros usus habet, quos supra enarravimus. Nos ad ea, quae quod sciam, ant nos lucusque nemo adivertit describenda calamum distendamus. Quod ut quam opti me fiat.

Notandum Primo, Terrenum Globum, a Polo ad Polum inaequali quadam et difformi compage, at non sine summa providentia ita constitutum esse, ur in Terrestrium partium meditulliis, maxime sese admirandum ostenderet; dum maximorum, et ingentium Montium coacervationi, veluti quosdam catenarum magnatum nodos, innexuit tum ad firmiorem totius Compagis consistentiam et firmitudinem, tum ad fundanda in Montium caecis visceribus immensa aquarum penaria, ex quibus veluti promocondis Flumina undique scaturientia subditos sibi convallium camporumque tractus benigno profluvio irrigarent. Quod ut oculis curiosi Lectoris pateat, enumeratione partium rem fusius enodandam duxi.

Huiusmodi Naturae reconditoria in Europa primo loco sunt Montium protuberantium longe lateque diffusa soboles, quas Alpes vocant. Ex quibus veluti ex praediviti quodam Hydrophylacio, abundantissima aquarum profluvia omnibus Europae Regionibus suppeditantur. Sunt autem triplici nomine distinctae, quatum illae quae Galliam respiciunt, Cottiae, quae Helvetiam ambiunt, Rhaeiae cum adnexo Vogeso; quae demum Adriaticum Mare spectant, Penninae dicuntur. Ex toto hoc Alpium complexu, veluti ex foecundo utero, effusi ingentes Amnes, Danubius, Rhenus, Oenus, Germaniam; Rhodanus, Arar, Mosa, Mosella, Galliam Belgiumque; Padus vero et Davus Illyricum irrigando beant. Ex hoc non Flumina tantum, sedet ingentes et immensi Lacus originem traxere suam. In Germania Lacus Acronius, Lucerinus, Tigurinus; In Gallia Insubriumque Regione, Lemanus; ut interim innumeros minoris ordinis Lacus subticeam. In Italia Cisalpina Lacus tres, quos Majorem, Comensem, antiquis Larium, et de la Garda vocant. Unde autem tanta aquarum ubertas originem suam nanciscatur et quomodo Montium penariis contineatur, suo loco et tempore ostendetur: hoc enim loco penariorum tantum dispositione tractare visum est ut ea explorata paulatim ad occultas et abditas tantorum Naturae mirabilium causas pertingamus. Sed filum occeptum sequamur.

Enarrata itaque Alpium concameratio, cum non aequali mensura aquarum omnibus et singulis circumsitis Regionibus sese communicare possit ne necessitati mortalium novercam se praebuisse Natura videatur, hinc alios sibi ex omni parte coacervatos Montium ordines, fimbriis suis adnexuit veluti auxiliares quasdam copias: In Germania quidem Montes Noricos, et qui Bohemiam cingunt, Hercynios, qui Boream spectat, Cattimelibocum: In Gallia Vogesum, Alvernios, et Alpium Cottiarum reliquias, Delphnatus Montes: In Italia Apennini ossamentum, innumeris montibus, veluti spina quaedam dorsi ex officibus, coagmentatum. Adeo ut in Germania supra citati Montes aliam Fluminum foeturam suppeditent, id est, Moenum, Albim, Moldavam, Amasum; In Gallia Ligurim, Sequandam, Druentiam, Varum; In Italia Arnum, Tyberim, Anienem, Lyrim, Vulturnum, quibus universa Italia, Gallia, Germania foecundo profluvio irrigantur. Ne vero extremae Europae Regiones debito sibi humoris nutrimento destituerentur nova constituit Natura cellaria seu reconditoria. Incer Hispaniam et Galliam Alpes sive Montes Pyrenaoes: Inter Germaniam et Poloniam. Hungariamque Carpathios Montes; quorum illi in Gallia Garumnam; In Hispania Iberum, Durium, Tagum, Boetim, Guadianam ex Pyrenaeorum plicis, id est, Castellae Montibus, deducta Flumina profundunt: At vero in Polonia Vistulam, in Hungaria Tibiscum in Germania, Oderam, aliosque innumeros, quibus dictae Regiones scatent, Fluvios produnt.

Atque ade hisce tribus Naturae Aquarum reconditoriis positis universa Europa summis et inexplicabilibus emolumentis beatur.

§. II

De Penariis Naturae, seu Hydrophylaciis in Asia constitutis.

Quo in Europa in Penariis Montium concitituendis: tenore processit eodem in Asia, in Montium constitutione lusit Natura rerum. Siquidem ex geographica disciplina constat, mediam totius Asiae longitudinem continuatis Montium catenis a Thracio Occidentis Bosphoro, usque in ultimum Orientis terminum protensam, Borealem Asiam, id est, id est Scythiam seu Tartariam ab India Austrina veluti discriminare. Qui quidem Montium acervi pro vari situ varias denominationes sortiti sunt; nonnullis illos sub Turi et Antitauri, quibusdam sub Caucasi, aliquibus quoque sub Imai et Parapanisi nominibus indigitantibus. Quidquid sit, non cum nominibus fed cum rebus nobis nęgotium est. Certum est hos Montes in meditullio totius Asiae concurrentes, ingentem altissimorum Montium globum constituere, quod nos poinde principale potius Asiae Hydrophylacium asserimus. Nam id in omnes Asiae partes immensa eructat Flumnia, versus Austrum quidem, Indum et Gangem quibus universa Indorum Natio abunde irrigatur; versus Orientem plurimos immensosque Regni Sinarum amnes; versus Boream Rha et Obin; versus Occidentem denique nobilissima Flumina Oxum, Iaxastem et Hydaspim, praeter innumeros ingentesque lacus, quos efficit, praebet, uti Mappa hic apposita luculenter demonstrat. Quoniam vero Asia longiori tractu protenditur, quam ut singulas longe lateque sparsas Regiones attingere possit; hinc divitias suas per Subterraneorum regnorum commercia ita distribuit, ur nulla plus se altera accepisse gloriari possit. Nam Taurus et Antitaurus Minorem Asiam uberrimis Fluviis beat: Graeciam Fluviis ex Acrocerauniis Atho, Olympo, Pelione, Ossa, caeterisque, profusis. Armeniam, Persidem, Babyloniam celeberrimis Fluminibus Euphrate, Tigri, Derbi, caeterisque, quos brevitatis causo sileo, Gordiaei, sive Ararat atque Caspii Montes irrigant; qui Tauro et Caucoso ab Occidente nexi, tandem ad Ortum in paulo ante Montium enarratam congeriem veluti diversi rami in truncum suum implantantur. Habent et in Septentrionis ultimo angulo Hyerborie et Richaei Montes sua Hydrophylacia, ex quibus vastissimi Fluvii, Borysthenes, Volga, Tanais, effusi. Russam et Tattariam ubertim rigant: de quibus eorumque memorabilibus, rebus suo loco fusius agetur.

§. III.

De Hydrophylaciis seu Montum penariis in Africa constitutis.

Uti Africa magna ex parte Torridae Zonae aestibus exposita est, ac proinde summa siccitate laborat, ita Natura huic malo providens, vastissimum Hyddrophylacium in meditullio eius constitui, quos Montes Lunae vocant: estque immensorum Montium congeries, qui innumeros ex omni prte amnes veluti ex foecundis uberibus longe lateque profundunt: ex quibus primo loco Nilus omnium Mundi fluviorum celeberrimus originem suam trahens et per longas atque incognitas ambages tandem per catadupas praecipitatus summa Aegypti felicitate in Mare Mediterraneum maxima aquarum mole praegravatus exoneratur. Ex hoc airur Occidentem petit, et Regiones varias inexploratae adhuc magnitudinis allambendo, Oceano tandem Atlantico miscetur: a quo non procul ortus Niger, varias fortunae vices subiens iam Terrae voraginibus absorptus iam denuo evomitus,pari passu in paulo ante memoratum Oceanum effunditur. A Meridie Cuamam, aliosque peregrini idiomatis nominibus transformatos amnes, qui et vastitate cum ipso Mari comparari queunt eructat quos omnes Oceanus Meridionalis excipit. Ne vero Nubiae et Lybiae deserta aestu perirent, Atlantis concatenatos in Ortum Montes Natura ita distribuit ut sicuti a Capite humor per omnia Corporis membra distribuitur, ita ab Atlante per reliqua Montium viscera, lahoranti naturae hic subveniretur.

Huiusmodi autem aquarum velut Cadi recondirorii sunt duo Lacus Zambre et Zaire; quorum hunc non male dixerim foeturam alterius Zambri, tanta uterque aquarum copi turgens ut non flumina sed maria

eructare videantur; potissimum Lacus Zambri, qui veluti in Centro constitutus, ac in amnes amplissimos diffusus. singulis Mundi partibus ceu e praedivite vena confert abundantissima aquarum profluvia: Septentrioni quidem Nilum, Orienti ingentia Flumina Cuamam et Coabum, Zeila, Manhice seu Manhensen Austro, Occideneti denique Zaire: quotum hi omnem Meridionalis Africae Occidentalem plagam, Regna Congo, Anugolam. Monomotapam, Matamam, Bagamidri, Agasymbam. usque ad Bonae Spei Caput irrigantes foecundo limo a sterilitate vindicint: isti vero totam interiorem Abyssinorum Regionem, easque omnes, quas ab Ostio Maris Erythraei uscue ad Cuamae ostium maritima ora disterminat, quae sunt Melindae, Barnagassus, Quiloa, Mombaza, Mozimba, Membaca, Mombara Membaca. Mozambicum, aliaque huiusmodi Regnorum monstra. Verum ut tam notabilem historiam hic apponumus, et ut veritas a tot seculis desiderata, tandem innotescat, qui proprii sint Nili fontes, aperire tentabo.

Diximus alibi, Odoardum Lopez prae caeteris in originis Nili inventionem incubuisse atque hoc unicum sategisse, ut Nili fontes proprios assignaret. Verum nec Odoardus verae scaturiginis Nili inspector fuit, neque eius relatio rei satis conformis est Veriora igitur de tam in signi argumento adducenda nobis sunt. Eo ipso igitur tempore, quo negotium hoc intricatissimum, summe per plexum me teneret, huc Romam appulit P. Franciscus Caravaglius Indiae et Aethiopiae procurator: a quo ego per manuscriptum P. Petri Pais veritatem edoctus, eandem hic posteritati consignare volui ut veritas tandem post tot ac tantas gravissimo tum Auctorum fallacias futilesque coniecturas suo nitori restituatur.

Res ita se habet: Provincia ubi Nilus oritur, vocatur Agaos,. vicina Regno Goiam; Terra. in qua oritur vocatur Sabala: in apice Montis, in plano arboribus undique citcundato Diametros fontis lata pedem unum cum dimidio, fundi inexplorabilis, margine non redundat sed in radiceontis exitum sibi pandit ubi simul ac e Montis visceribus emersit in flumen diffunditur, qui ali is subiinde fluminibus auctus tandem in lacum sese 30 leucarum longitudinis, latitudinis 14 exonerat: a quo dum iterum emergit per longas Terrarum ambages gyrans, ad eundem fere locum: unde prodierat videlicet ad Fontem perveniens reflexo cursu recta peringentia praecipitia saxaque inaccessa dilapsus ad interiora divertitur Aethiopiae.

Quae omnia confirmantur P. Petri Pais Societatis nostrae Sacerdotis oculato testimonio, qui hunc sontem Nili una cum Imperatore Aethiopiae uterque curiositate simul ac veritatis amore percitus. magno exercitu sociatus dictum fontem lustravit. Verum cum dictus A. Petrus Pais summa diligentia hoc negotium in ingenti rerum Ethiopicarum manuscripto Opere, quaecunque observavit, pertractarit; hic eius verba ex Lusitanico in Latinum translata apponam ut veritas rei luculentius parefiat. Sic itaque ait:

Postquam tractavimus de fertilitate terrarum su Dominio Presbyteri Joannis, opera pretium me facturum existimavi, si hoc loco nonnihil de praecipuis Fluminibus et Lacuubus Terrarum, ejus Imperio subjectanum, referam. Inter quae primo loco se offert maximus ille et toto Orbe celeberrimus Fluvius Nilus, qui non apud Antiquos solum, et modernos Doctores, Auctoresque gravissimos in admiratione suit, set et cuius frequentem mentionem facit Sacra Scriptura Gen. 2. Vocatur Gehon, unus equatuor Paradisum irrigantibus. Hic hodierno die vocatur ab Ethiopibus Abaoi: Originem suam tenet in Regno Goyam in uno territorio, quod vocatur Sabaal, cujus inclae vocantur Agous, suntque Cristiant, etsi successu temporum, sylvescente Ecclesia, variss superstitionibus inbuti et corrupti, a gentibus et paganis vicinis parum differant. Fons autem Nili in parte Occidentali Regni Goyam situs in summitate unius vallis, quae assimilatur ingenti Camp, jugis Montium undique circumdato. Anno 1618, 21 die mensis Aprilis, cum in hoc Regno una cum Imperatore eiusque exercitu egerem; hunc locum adscendi, omnia diligenter lustravi, invenique primo duos ibi Fontes rotundos, utrumque quatuor quasi palmis latum in diametro, sumaque animi mei voluptate vidi id, quod nullis votis consequi potuerunt Cyrus Rex Persarum et Cambyses, Alexander Magnus, ac famosus ille Julius Caesar. Aqua Fontis clarissima est et levissima, gustuique gratissima; sciendum tamen, nullum hosce duos oculos Fontis in suprema Montis; profunditatem quoque Fontium tentavimus, et in primum quidem lanceam immisimus, quae intrando ad 11 palmos tangere videbatur quasdam veluti radices vicinarum arborum, sibi invincem implexas.

Secundus Fons vergit a primo in Orientem ad jactum lapidis; huius profunditatem explorantes, immissa lancea 12 palmorum, fundum nullum invenimus; colligatisque dugbus lanceis 20 palmorum, denuo rem tentavimus, sed nec sic fundum tenere pontuimus. Dicuntque incolae, totum Montem plenum aquis; cuius hoc signum dabant, quod tota circa Fontem planities tremula erat et bulliens; manifestum latentis aquae vestigium; eandemque ob cuasam non redundat aqua ad Fontem, sed ad radices impetu maximo sese egerit; affirmabantque Incolae, ut et ipse Imperator, qui Terram parum tremuisse eb magnam anni siccitatem, aliis vero anis ita tremere, et bullire, ut vix sine periculo adire liceat. Circuitus loci instar lacus cuiusdam rotundi, cuius latitudo fundae iactum constituere possit. Infra apicem huius Montis populus degit ad Montem, leuca circiter una a Fonte dissitum versus Occidentem, vocaturque Guix, et videtur hinc Fons bonbarda attingi posse. Est hoc loco vicus gentilium, qui sacrificant multas vaccas, et veniunt ad Fontem certo die anni una cum Sacrificulo, quem pro Sacerdote tenent, qui ibi sacrificat unam vaccam justa Fontem, caputque Vaccae abscissum projicit in Fontis abyssum, e lago hia prima a qual buo, onde facean solenne sacrificio matando muitas vaccas que os gentios d'he tcracean. et dopois se cubria todo com o sevo dellas, e asentava en un Cadeira de ferro, que tin ha posta nomo de muita lenha seca, emandava sem se quetmar nem ainda derreterse o sevo, e algunas veces etravan depois da fogo acesso, e se asentava a questa gente de maneira che con estas feteizerias engennava a quella gente da maneira, que o tinham por grande Santo, che davan questo sato queria.

Porro Campus Fontis Nili ab omni parte difficilis adsensu est praterguam ex parte Boreali, uni tacite conscenditur. Infra Montem circiter una leuca in profundissima quandam valle e Terrae visceribus, alius Fluvius emergit, qui se tamen cum Nilo paulo post conjungit; unde credunt eandem cum Nilo scaturiginem obtinere; sed infra Terram per occultos canales deductum hoc loco primum erumpere. Rivus vexo Fontis, qui infra Montem erumpit, in Orientem spatio iactus bombardae vergit; diende subito declinando Boream petit: et post quartam circiter leucae partem novus sese offert rivus e saxis et scopulis ebulliens, cui paulo post se jungunt duo alli rivi, ex Orientis plaga erunpentes: et sic diende aliis et aliis identidem collectis rivis notabiliter crescit Nilus,. Post spatium vero diurnum itineris magno Fluvio, qui dicitur, Ia ma, conjugitur, qui diende flectit se versus Occidentem, usque ad 35 circiter leucas a prima sui scaturigine, postea mutato cursu Orientem repetit, insinuando se unum Lacum ingentem (est hic situs in provincia; quae dicitur Bed Regnoque partim Goyam suiacet, partim Regno Dambiae), quem ita pertransi ut aquae Nili notabilem differntiam ab aquiis Lacus ostendant, totusque Fluvius aquis palustribus impermistus suum cursum fluxumque teneat; qui mox ubi exit, variis gyris declinando in Meridiem, Terram irrigat nomine Alata quinque leucis ab epistomio Lacus distantem, ubi per rupes 14 brachiorum altas praecipitatus immenso simul et fragare et fumo aqueo, qui eminus nebula mihi videbatur, praecipitatus paulo post intra duas Rupes ingentes ita absorbetur, ut vix oculis attingi potuerit. Sunt, cacmina dicatrum Rupium ita vicina, ut Imperator aliquoties, strato per illa ponte, cum toto suo exercitu transierit; quibus omnibus et ego praesens fui Postquam igitur a parte Orientali Regnum Begamidri, Goyam, caeteraque intermedia Regna Amhara, Olaca, Xaoa, Damot longe lateque irrigavit; mox fluxu suo Regnum Goyam repetit, irrigatisque Territoriis Bizan et Gumancanca, ita sensim Regno Goyam appropinquat, ut non nisi unius diei itinere a Fonte suo distare comperiatur. Hinc fluxum retorquendo versus Fazalo et Ombarea, Regnum Gentilium, quod Anno 1613 ingenti exercitu subegerat Eraz Selachristos, frater Imperatoris, Regnumque, utpote incognitum, et ob vastitatem, vocavit Ayzolam, id est, novum Mundum. Ninc ex Oriente in Boream declinans per innumeras alias regiones vastissimaque praecipitia dilapsus in Aegyptum, et hinc in Mare Mediterraneum se exonerat.

Atque haec est descriptio Fontis Nili, eiusque fluxus quem citatus P Petrus Pais propriis oculis uua cum Imperatore Abyssinorum Aprilis 1618. 21 Aprilis uti curiose observavit ita summa diligentia adnotavit:

ut hoc suo tam insigni et oculato examine Rempubl. literariam multis tricis et dubiis liberarit. Cui quidem unice imposterum standum existimem, cum Imperatorio approbato testimonio suam iam Fons Nili certitudinem infallibilem sit adeptus. Verum ne quicquam huic operi deesse videatur, Chorographiam hic adiungendam duxi quam vide in tom I. Oedipi, Cap. De Origine Nili.

Cum historia haec dicat duos fontes compatere intra Terrenum undequaque tremulum, veri simile est olim magnam partem huius Campi. quem descripsimus. Aperto fonte veluti in Cratere Montis contentam fuisse et successu temporum succrescentibus herbis et virgultis luto mistis, cutem veluti quandam contraxisse cuiusmodi variis quoque Europae locis me vidisse memini, qua dimota non dubitarem totam planitiem tremulam primaevi fontis faciem mox manifestaturam. Sed haec de origine Nili sufficiant

§. IV.

De Montium Americae hyrophylaciis.

Uti America magna ex parte Zoneae Torridae subiecta est, ita provida Natura prae caeteris eam ditissimus Montium, omnium, que in Orbe Terrarum visuntur, altissimorum Hydrophylaciis ditare voluit; cuiusmodi sunt Monte, quos Andes vocant, qui variis aliorum montium ramis in unum confluentibus constituunt opulentissimum illud aquarum penarium, quod Naragua vocant, inter Cuscum: Quitum et Limam, in mediat Regione, in numeris montibus constipatum. Ex hoc in Austrum concatenati Montes immenso Terrarum tractu, quam ideo Hispani Cordiliera vocant, in Magellanicum Fretum, ultimum habitabilis Terrae terminum, protenduntur. Versus Boream vero Isthmo Panamae iunguntur Novae Hispaniae Montibus, in incognitas Terrarum oras continuatis. Hoc itaque Andium penarium, tantam, tum lacuum, tum amnium multitudinem fundit ut sive multitudinem sive, magnitudinem spectes, nulla iis in toto Orbe, aut lacus, aut fumina comparari valeant: quorum prior Amazonius, vulgo Rio de las Amazonas, non procul a Quito originem suam trahens, universam Americae latitudinem recta transit, usquedum in numerabili aliorum fluminum associatione auctus in Mare Boreale, Ostio 70 leucarum, ut scribitur latitudine se exoneret. Alter Maragnon priori non cedens, qui ex eodem dicto iam Andium penario eductus inexploratae Mediterraneae Americae, innumeras regiones alluens Mari Brasilico redditur tanto impetu, ut ad decem leucas intra Oceanum

Nautis dulcis aquae copiam praebeat, Nili incremento decrementoque prorsus aemulus. Huic succedit Januarius, vulgo Rio de la Plata, qui ab intimo Andium utero evolutus immensa aquarum mole rivorum que confluxu locupletatus, intra Oceanum tandem, Paraquariam iuxta et Brasiliam, deponitur;versus Boream vero Novum Regnum foecundat ingentibus amnibus, quorum unum S. Maria Magdalena, alterum a S. Martha denominant. Lacus quoque totius Orbis vastissimus, quem alii Paraima. Alii Titicacca vocant, suppeditat, duodecim Fluminum accessu ditatum. Non memorabo hic fluvios sine numero omnes navigiis ferendis idoneos quos versus Occidentem tum Limani tum Chilensis Regni plagam in Mare Australe vulgo del Zur, evolvit: de quorum omnium natura et abditis proprietatibus suo loco uberior dabitur dicendi materia.

P. Alphonsus d'Oualle Chilensis in sua Historia vix credibilia de mira horum Montium constitutione narrat. Nam ex Borea in Austrum ad 1500 leucas Hispanicas ex tenduntur: altitudine et longitudine omne: in toto Terratum Orbe Montium catenas longe superant. Atque in hisce nos ponimus ingens illud Hydrophylacium: quod uti perpetuo immensis Oceanis Orientali et Occidentali, quibus stipatur, alternis Aestuum motibus impletur ita quoque concreditam sibi Aquarum molem per maximos totius Orbis Fluvios Lacusque diffundit. Et in Regno quidem Chilensi solo ad 240 Fluvios, plerosque onerari is ferendis aptos, partim calidos Thermarum ad instar, partim frigidos, variisque mineralium succis depravatos, in vicinum Mare Pacificum spatio triginta aut quadraginta leucarum, quo Andes a Mari distant exonerat. Quin et inter reliqua Naturae prodigia. omnem admirationem superat quod in iisdem Montibus tanta aquarum mole foetis, Natura insuper 14 Vulcanios Montes Vulcanios Montes (qui omnes flammarum eructatione, igneorumque torrentium profluvio non semel Regnum Chile in ultimam vastitatem redegerunt) exotico quodam et qua si insociabili coniugio unxerit. Sed de hisce alibi fusius.

In Septentrionali vero merica pari lusit Natura providentia dum alia aquarum seminaria in vastissimis Montibus conclusit, quibus universus ille Novi Mundi tractus uberrimis Fluminibus irregetur.

Ex quibus omnibus allatis luculenter patet, Montes principale fine, a Natura ad Terram Fluminibus Rivorumque propagine foecundandam, constitutos esse: Quomodo vero perenni fluxu dicta Naturae Hydrophylacia nunquam deficiant, suo locodicetur.

CAPUT XI.

De Ignivomis seu Vulcaniis Montibus.

Vidimus Naturae Hydrophylacia in Geocosmi bonum constituta, iam Pyrophylacia, id est, Ignis Penaria pari passu prosequamur.

Certum est si solum Humidum Elementum Terrae dominaretur, Terrenum Corpus periturum humoris copia oppressum. Certum quoque est si solum Igneum Elementum Terrae conclusum suam exerceret potestatem omnia in vastitatem redactum iri. Quae cum Natura rerum cognosceret. Aqueum Igneo Elemento ipsa apte connexuit, ut amicis coniugii legibis devincta unum sine altero operationes suas instituere non possit. Elucescit hoc Naturae prodigium vel maxime in nostro Geocosmo. Constituerat Natura varia Aquacum promptuaria altissimis Montibus conclusa, uti in praecedenti capite patuit; quoniam vero occultam: suam foeturam sine Ignis calorisque obstetricante manu producere non poterat, hinc per universam Orbis Terrarum superficiem, intra altissimorum Montium viscera, varia Ignis distribuit receptacula; ut hoc innato sibi et primigenio calore Terreum Aqueumque Elementum animatum rerum generationes facilius perficeret: ne enim intra abdita atque inaccessa Montium Aqua regesceret, amico calore resolvente opus erat, tum ad vaporum exhalationumque necessariarum elevationem, tum ad foeturam conceptam excludendam. Ignis vero, cum sine nutrimento consistere non possit non alio certe quam humido pabulo vivit; hoc pacto intra Terrae viscera reciproci commercii foedera pangunt Ignis et Aqua. Quoniam vero Ignis libertatis mirum in modum appetens, sine libero Aeris fomento durare non potest; hinc Natura provida altissimos Montes veluti terminos quosdam constituit ut per eos veluti per spiracula quaedam Aer attractus, Ignis penaria perpetuo tam amico hospite, foveret atque adeo Ignis sese per hasce Montium voragines veluti per cloacam quandam a superflua fumi faeciumque mole exoneraret.

Huiusmodi vero Camini praeter complures alios uiue potissimum constituuntur in Europa; Aetna in Sicilia omnium Scriptorum monimentis celeberrimus; Vesuvius in Campania, Strongylus. caeterique nonnulli ex Liparitanis Insulis, potissimum ille Vulcani nomine indigitatus, quos omnes, ut suo loco dicetur, ego propriis ocul is perlustravi et examinavi Anno 1638. In ultimo Septentrione Mons Hecla Islandiae: In Graecia Chimaera. In Asia Persis nonnullos Montes Vulcanios habet et in Insula Armuzia; In Mogorum Imperio, in Zeilano Insula nomine Adami insignitus Mons; sed potissimum in Insulis Moluccis ac Philippinis, Bandanis, utraque Iava intra altissmotum Montium viscera husmodi Ignis aestuarta Natura constituit; inter quos in Bandanis potissimum eminet Mons Gourapi,Mons Balalvanus in Sumatra; Mons praearduus in Insula Ternatensi, in cuius vertice Crater est hiatu vasto, qui in plures circulos maiores et minores divisus Amphitheatri formam exprimit. In Mauricis Insulis Mons Tola; In Tandaia iuxta Promontorium Spiritus Sancti nonnulli reperiuntur uti et in Insula Marindica. Porro in Iaponia non exiguus horum Montium numerus est prope Firandum et Tanexumam, aliisque passim circum sit is Insulis huiusmodi Vulcaniae officinae summa admiratione viatorum spectantur; quae occulta per subterraneos cuniculos mercimonia agentes in Archipelagi S. Lazari Insulis ad Novam Guineam, et quas Salomonis vocant Insulis per novos Montium hiatus exponunt, exposita deinde aliis Maris Pacifici Insulis distribuunt.

Nulla tamen Mundi pars celebriores Vulcani officinas exhibet, quam America. In solo Chilensi Regno, ordine quatuordecim numerantur; in Peruano non pauciores quos omnes dium continuati iugorum vertices exhibent. In Nova Hispania tres numerantur Ignium eructatione formidabiles. Neque ultimus Septentrionis Tractus suis Ignium penariis destituitur, quorum quatuor Auctores in Tynseorum Regione Tartariae numerant: ut interim taceam Grunlandiae Vulcanos, aliosque in vicinis sive Insulis, sive Continentibus Polo circumitis, quos et in Terrae Igneae, vulgo del Fuego, incognitos Sinus continuant. ita ut multi Antarcticae plagae Polum ob Ignivomorum Montium multitudinetm inaccessum putent. Sed de hisce in sequentibus amplius dicturi suus.

Cur veto Natura rerum los Ignes altissimorum Montium visceribus incluserit, prima causa est, ut ex editissimis locis veluti per praecelios quosdam Caminos abditum Naturae Elementum, spiracula inveniret, quibus se superfluis urgentis Naturae gravaminibus exoneraret. Secunda, ne si in Regionum

planioribus locis vitant huiusmodi Naturae patientis munere fungeretur, omnes circumsitas Regionum plagas, cineribus, fumo, excrementitiis tophis, perniciosisque et lethiferis exhalationibus ultimum Campis Animalibusque exitium adducerent, quod in inaccessis sublimium Montium iugis non sit, reiectamentis, cineribusque, aut in abrupta Montium depositis, aut fumo vaporeque exitiali in Aerem sublimiorem resoluto, Ventisque alio dispulso; ut proinde non alio fine huiusmodi Montes vel ad Mare, vel in Insulas a Continente separatas relegarit, quam ne in Continentis meditullio omnibus circumsitis gentibus inevitabilem stragem adferrent.

Sed quaeres forsan Cur Montes huiusmodi Aquatum conservationi adeo necessarios non ubique Hydrophylaciis adiunxerit? Respondeo, Cum huiusmodi Montes nihil aliud sint, quam Spiracula, per quae Igneum Elementum se purgat, cum Aerem ad sui conservationem necessarium per ea attrahat, non sequitur, Montius, Aquis turgentibus, ea non coniungi; cum Cuniculi horum Montium per universae erre viscera propagati, cum omnibus fere caeteris Montibus. per occultas Naturae leges, ne Terra ullibi tam necessario calore destituatur, correspondeant quod et innumerae calidarum aquarum ebullitiones in nulla non Regione conspicuae sat superque demonstrant: quae quidem effectum suum nunquam continuarent, nisi occulta Ignei Elementi vis in Terrae visceribus recondita calorem hunc perenni fluxu urgeret.

Sed obiicies: Duo contraria, cuiusmodi Ignis et Aqua sunt in eodem loco subsistere non posse. Respondeo, non haerere eodem in Subiecto sed Ignea reconditoria ab Aqueis separata per occulotos Montium que siphones in se mutuo agere occulto amicitiae foedere se mutuo fovere, et hoc pacto Naturam effectibus suis intentis potiri. Verum cum de hisce fusissime, DEO dante, in sequentibus simus disceptaturi, hic longior esse nolui.

Arque ex his patet, ex huiusmodi Aquae et Ignis Eelmentis intra viscera Terrae constitutis, omnium Rerum Mixtorumque generationem constitui, uti ordine declariabitur.

CAPUT XII.

Utrum Montes cum tempore decrescant, aut denuo accrescant, et de mira Terrestrium partium transformatione.

Experientia omnium seculorum docet, Tellurem suos pati morbos et alterationes ex variis interioris oeconomiae dissidiis exortas. Nam cum ut recte Aristoteles. Interioret Telluris partes, perinde ut animantium plantarumque corpora, iuventutem et senectutem suam habeant; recte coneludere possumus, Orbem Terrarum, nec quoad interiores nec quoad exteriores partes eo statu perseverare quo fuit a rerum primordiis. Lactantius, fluctuantis Naturae conditionem, et Mundanae rotae instabilitatem, qua omnia infinitis casibus involvens, nil sub Sole perpetuum, nil diuturnum esse permittit. altius expendens ita exclamat: Enumerare possem quoties repentinis quassatae motibus vel hiaverint Terrae, vel descenderint in abruptum; quoties demersae fluctibus et Urbes et Insulae abierint in profundum, fructiferos campos paludes inundaverint, flumina et stagna siccaverint, montes etiam vel deciderint abrupti, vel planis fuerint adaequati; plurimas etiam regiones et plurima fundamenta montium latens et innatus Ignis consumit; quam quidem instabilis naturae vicissitudinem, summi nullo non tempore Philosophi non sine admiratione observarunt.

Omnia, inquit Seneca, tempus edax depascitur, omni carpit,

Omnia sede movet, non finit esse diu.

Flumia deficiunt, profugum mare litora siccat,

Subsidunt montes, et iuga celsa ruunt.

Ovidus Metam. I.

Vidi ego, quod fuerat quondam solidissima tellus,

Esse fretum, vidi factas ex aequare terras;

Et procul a pelago concae iacuere marinae;

Et vetus inventa est in montibus anchora summis:

Quodque fuit campus, vallem decursus aquarum

Fecit, et illuvie mons est deductus in aequor,

Atque paludosa siccis humus aret arenis,

Quaeque sitim tulerant stagnata paludibus hument.

Anglia Galliae quon dam amico nexus coniugio adaesit; Nordstrandia, Borealis Insula, quam Cranzius Frisiam Aquilonarem vocat cum Thietmarsia Continenti adn ectebatur, modo a Continente avulsa atque in Insulatum album adscripta Amplitrioneas leges sectatur. Idem de Freto Herculeo et Siculo testatur Val. Flaccus.

---- neque enim Rex Aeolus illic

Rector erat, Lybiam cum rumperet advena Calpen

Oceanus, cum flens Siculos Oenotria fines

Perderet et mediis intrarent montibus undae.

Flumina mutant alveos et solitos cursus florentia pereunt Imperia: quae omnes horrendae strages uti Divinam arguunt potentiam ita humanae sortis incertitudinem patefaciunt et mortales Geocosmi incolas monent ut cum nihil stabile, nil perpetuum, sed omnia caduca variis fortunae casibus, variis et improvisis rerum strategematis obnoxia, cognoscant omnem mentis conatum, omne studium, omnes animi, qui ulla recreata satiari non potest, vires ad sublimes et sempiternas supracoelestium bonorum possessiones elevent, DEO soli veluti Centro insistant, in cuius manu sunt omnia iura Regnorum et omnes fines Terrae.

Variis itaque modis Terrenum Corpus dictas metamorphoses incurrere potest; vel enim, primo Montes hiatu Terrae absorbentur, vel etiam derepente nascuntur, ubi prius non erant. Secundo, Montes, successu temporum tempestatum iniuriis consumpti deficiunt vallibus consequenter exaltatis. Tertio, Terrae, quas Peninsulas vocant Geographi, Graeci Chersonesos, tenuiori illo terrestri transitu quem Isthmum vocant, aquarum violentia rupto Insulas faciunt, quae prius Continentis pars erant: vel contra Insulae coniunguntur terrae continenti per Isthmos immensis arenarum acervis quos Maris violentia fluctibus adducit, constitutos Quarto, Mare, quod ex una parte recursu suo terrestre relinquit spatium. ex altera nescio quo naturae scelere vioenta quadam invasione recuperat; tantum terrarum fluctibus invadens quantum reliquerat ex priori statione recedens. Quinto, nascuntur subinde novae nonnullae Insulae, aliis quae ab immemorabili tempore constiterant, absorptis Contra in Terrarum meditulliis nonnullae regiones interioris Vulcani tyrannide deglutitae, lacus post se relinquunt, in quibusdam lacubus absorptis terrestrium partium tumuli relinquuntur. Sexto; in partibus quibusdam flumina et lacus deficientes terram habitabilem reddunt; In aliis terra cultura pingus, repentina mutatione

in lacum evadit.

Sed ut haec omnia auctoritate Historica stalbiliantur de singulis per totidem Paragrophos agere visum est.

§. I.

De Montibus et Vallibus absorptis et renatis.

Refert Plinius, suo tempore Cybotum alssimum Montem una cum Oppido Eurite ita Terra devoratum, ut nulla eius amplius vestigia dignoscerentur. Eiusdem fortunae sortem obtigisse scribit Sypilo in Magnesia Monti, quam praecesserat formidabilis Tantalis Urbis Terrae hiatu absorptae interitus. Non absimilem sortem expertae sunt Galanis et Ganates in Phoenicia quondam celeberrim Urbes; Phirgium Aethiopiae iugum excelsissimum. unius noctis concussione violenta. non amplius comparuit Possumus et nos ad iungere eos Montes, quos nostris temporibus Terra haustos vidimus Picus Mons est unus ex Insulis Moluccis tantae altitudinis ut instar Columnae, Nautis multorum dierum itinere in remotissimis

Maris tractibus appareret; hic Terraemotus violentia prostratus, nullo amplius vestigio, sed lacus in eius loco exortus, basi peripheriae Montis aequalis, spectatur. Idem contigit in Sinarum Regno. Anno 1556 quo integra Montos Sinarum Regio cum universis populis et urbibus absorpta suo loco sucum ingentem reliquit, nullo praeter puerum, ligno innatantem. erepto. Vidi mus et nostro aevo formidabilem Plursiae in finibus Helvetiorum sitae Civitatis, ex Montis incumbentis casu inter itum Montes Vesuvius et Strongylus Vulcanio bello media ex parte decurtati cernuntur qui prius cacumine Coelum sertire videbantur. Non dicam hic de Montibus Chiles, quos Andes vocant quorum nonnullos deesse compertum est post maximum illum etc omnibus seculis memorandum Terrae motum, quo totum fer Renum in vastitatem abiit Anno 1646 quemadmodum relationes a Patribus nostris factae narrant. Vidimus Montium aabsorptionem, iam eorundem renascentiam exponamus.

Plinius I 2. c. 87 et c. 88 seriem eorum lis verbis exponit: Nascuntur et alio modo terrae, ac repente in alquio mari emergunt, veluti paria secum faciente natura, quaeque hauserit hiatus, alio loco reddente. Clarae iam pridem Insulae Delos et Rhodus, memoriae produntur enatae; postea minores, ultra Melon, Anephe: Inter Lemnum et Hellespontum, Nea: inter Lebadum et Teo, Aione: inter Cycladas, Olympiade135, Hiera, eademque Automate; et ab ea duobus stadiis, post annos 110 innostro aevo, M. Junio Syllano, L. Balbo Coss. Ad 8 Idus Iulias, Thia. Anno 1638 ad Insulam Michaelis in Mari Atlantico stimulantibus Ignibus subterraneis tantum lapidum in medio Maris egestum fuit, ut inde Insula lapidibus in Montes coacervatis oro sese ad quinque milliarium latitudinem extenderit. Prope Puteolos in Sinu Baiano ante annos circiter 120, novus Moms ex Mari, unius noctis saevientis Naturae subterraneae violenstia protuberans omnes in admirationem simul ac terrorem rapuit qui et in hunc us

que diem perseverat, nomine Montis Sancti triumphans. Vulcanus Liparitanus tantum cinerum saxorumque, ante annos circiter sexaginta eecisse fertur, ut iuxta sese in medio Mari quem et ideo Vulcanellum, veluti filium a Patregenitum, vocant, produxerit: quod et ego dum oras istas eragrarem verum esse comperi uti ex iis quae in praefatione ad Lectorem monui patet Innumeri huiusmodi eventus sane memorabiles in Historicorum monimentis occurerunt quos omnes enarrae, cum supervacaneum esse ratus sim, notiora tantum nobis hic adducere visum fuit, tum ad Montium quorundum interitum, tum ad novorum renascentiam comprobandam: Quae Plinius his verbis asseverat, I. 2. c. 88. Ante nos et iuxta Italiam inter Aeolis, iterum iuxta Cretam Insula emerfit e mari 1500 passuum, una cum calidis Fontibus; altera, Olymp. 143. anno tertio, in Thoco sinu flagrans; haec violento cum motu; proditumque memoriae magnam circa illam multitudinem piscium expirasse, quibus ex his cibus fuisset. Hc et Pythecusas in Campano sinu ferunt ortas: mox in his Eponon, cum repente flamma ex eo emicuisset, campestri aequatum planitie, in eadem et oppidum haustum profundo, alioque motu stagnum emersisse, et alio provulutis montibus insulam extitisse Prochytam.

§. II.

Montes successu temporis deficiunt; et plana vallesque attoluntur.

Cacumina Montium pluviis, nive, grandine, gelu longaevo, caeterisque aeris iniuriis tandem exedi consumique Experienta docet; et jam in praecedenti Paragrapho ex Ignivomorum Montium defectu satis patuit. Sunt enim monnulli Montes, ut in Lipara, Melita, et Ilva, quos nitrosi spiritus ex ea parte, qua Venti iis praegnantes spirant, ita exedunt, ut impendentes Rupes proxime ruinam minetur; et Rrupim in Vallibus adhuc superstitum ruinae, olim se erectas tandem concidisse, abunde testantur. Subterranearum quoque aquarum Catadupae, Fluminumque praecipitosus lapsus paulatim ita interiorem Montium fabricam atterunt, ut labefactatis fundamentis vel ad primum Terrae motum labantur: quam et unam causam putem defectus nonnullorum Montium. Ignes quoque subterranei mirum in modum ad Montium defectum conferunt, uti supra insinuavimus. Ex artitu itaque Montium, Valles et planities ut crescant. necesse est atque adeo decrementum illorum in incrementum cedat circumpositarum planitierum valliumque; ut proinde illud Iobi in hisce verificatum videatur. Aquae pluviarum, fluminum, torrentium, niviumque liquatarum, Montium latera ita corrodunt, ut aedium fundamenta in Montibus sitarum plerumque denudata spectentur; quod in Germaniae, quae vetustis upibus imponuntur, arcibus milii non semel observare licuit; nullibi tamen magis huiusmodi natur catastrophae se spectandam praebet, quam Romae caerisque in Latii partibus. Intueor ego pene quotidie, Montium Palatini et Capitolini olim editas arduasque rupes, ita tamen temporum iniuria decrevisse, ut planitiem fere aequare videantur: imo veteris Capitoli fundamenta eam iam actu adaequare, ipsa fundamentorum denudatio luculenter doceat; adeo quidem, ut quos editos Montes olim

fuisse scribunt Auctores, modo nisi montium vestigia quaedam tibi persuaderent Montes ibi quandoque fuisse vix crederes, planitie in tantum exurgente, quantum Montes decreverunt. Docet id cumprimis Pantheon, ad quod olim per gradus adscendebagur, cum modo per gradus in illud descensus fiat. Docent innumera antiquitatum uti Amphitheatrorum, Circorum, Arcuum, Columnartumque semisepulta cadavera: De quibus omnibus fusius, si DEUS vitam dederit, in nostro de Mirabilibus Latii Opere. Unde multi existimarunt futurum, ut post multas myriades annorum. planities montibus aequatae universali catclysmo, successu temporis, aditum aperiant: Quod tamen neutiquam admittendum censeam in magnis illis supra memoratis Montium catenis, sed in iis tantum, qui vel quotidiano usu aedificiorumque tumque serviture premuntur vel ex terrestri, argillacea, similique friabili et tophacea materia constituuntur.

§. III.

Chersonesi sive Peninsulae in Insulas, et Insulae in Chersonesos mutantur.

Verisimilie prorsus est, Freta quibus unum nunc Mare inter angustias montium se insinuat in alterum Mare olim Isthmo conuncta fuisse Freta que extitisse Mariim, impetuosa tyrannide fluxus, Isthumum paulatim erodente. Hoc pacto, Plinio teste, Mare Siciliam avulsit Italiae Cyprum Syriae : Asiam

Europae Propontide et Bosphoro Thracio, Euboeam Boeotiae, Euboeaae Atlantem et Macrin, Besbycum Bithyniae, Apliicam Hispaniae, Calpes et Atlantis destructo coniugio: Pati pacto Leucosiam Sirenum promontorio, Sumatram Camboiae, India Ceilanum, Groulandiam Americae, Fretum Davis; Nordstrandiam Maris Balthici Insulam Thitimarsiae, teste Cranzio: Americae Australi Tertam Ignium, Isthmo perrupto et per Fretum agellauicum, ingentium Oceanorum Orientalis et Occidui perpetuae allisionis assultu, portas sibi ad coniugium aperiente. Sunt enim plerique Isthmi veluti pntes quidam, subter quos per occults quosdam cuniculos et caecas cavernarum latebras Maria. quae utrinque Isthmos allambunt, mutua aquatum commercia ultro citroque ut plurimum exercent: quorum exesis successu temporum pilis, succussisque per Terrae motum pontium fundamentis, Isthmum conciere necesse est;

Sed veniamus ad oteram luus disceptationis partem. Maria interrumpunt Isthmos et iidem subinde ab alluvione aquarum et multa arenarum coacervatione constituuntur; uti Pharus Aegypti. quae olim in medio Maris lumen periclitantibus praebebat, modo Maris Isthmo coniunctam videmus, ex Nilo magna limi copia fretum implente constitutam. Mons Circeius olim a Continente separatus, modo eidem adhaeret, freto arenarum congerie repleto: et plerumque contingit ad Marium augusta et depressiora loca Insulas inter et Continentem sita: ubi vel Maris aestus vehemens vel Flumiuum allapsu magna arenarum copia suggeritur, ut in Batavia, Zelandia, Frisia, in omnibus Archipelagorum tractibus caeterisque arenosis argillaceisque litoribus paulatim ex vunitie in altissimos Montes terminantibus. Sic Antissam olim Lesbo, Zephyriam Halicarnasso, Ethusam Mindo, Dromiscon et Parren Mileto, Pythecusam Parthenio Promontorio iunctus Plinius lib. 2. cap 89. docet; Imo Hybandam, quandam

Insulam Ioniae, postea ducentis stadiis a Mari intra Continentem distitisse et Syritem in Ephesi, Derasiden et Syphoniam in Magne siae mediterraneis esse quae olim Insularum albo connumerabantur; Denique Epidaurum et Oricum Insulas esse desiisse: iuxta illud Ovidii 15 Met.

Tempus erit, rapidis olim cum Pyramus undis

In sacram veniet, congesto litere, Cypum.

§. IV.

Quidquid Mare in una parte Terrarum perdit, in altera recuperat, unde Insularum novarumque Terrarum exorida.

Experientia quotidiana in Fluminum decursu id abunde docer: Sit Flumen M. N. itrruat ex C in B, et ex B in D totus Fluminis impetus: certum est litus argillaceum B uti et D, cum tempore, alluvionis vehementia excuatum iri, Flumenque paulatim interiora F et G agrorum itrepere; unde necessatio aquae litoris B deserta statione, terram reciproca riparum utriusque litoris iusitia quadam commutativa iura inter se partientis, denudabunt. Observata est haec Naturae metamorphosis in multis Fluminibus, Rheno, Moeno, Mosella, Rhodano, tum potissimum in Tyberi, quem a vigiut annis tantum ad planitiem Montis Marii, in agros prataque irrepsisse notavi, ut Montis pene radices hoc tempore in nonnullis locis allambat, ex altera parte arenarum cumulis relictis. Verum cum haec vulgo nota sint, iis non immorabimur. Idem in Mari fieri putandum est, cuius uti Fluxus retiuxusque, atque quos Currentes vocant, veliementiores sunt, ita maiores quoque in Terreno Globo metamorphoses efficiunt. Hoc tamen

observandum, Flumina nonnulla, potissimum ea, quae ex altissimis Montibus suam originem habent, tantis a montibus vallibusque habent, tantis a montibus vallibusque abrasis terrenae mistionis faecibus depressiora loca illimare, ut ea ex tanta arenarum limique copia pausatim in amplos congesta tumulos, atque aquis intra alveos proscriptis, novam tum habitationi hominum, tum culturae aptam regionem constituant: cuius quidem rei veritas luculenter patet ex amnibus maioribus, Rheno, Danubio, Rhodano, Pado, Euphrate, Indo, Gange, caeterisque in America magni nominis Fluminibus, quae omnia magnis arenarum copiis constipatis cum tempore in depressioribus locis, ubi olim aque stabulabantur, novas

Terrestrium partium colonias perpetuae accumulations incremento fundarunt; Fluminibus utpote ex Montibus D C cadentibus in planitiem A B stagnantem, intraque alveos coarctat is ac tandem per multiplicem Ostiorum distributionem in Mare sese exonerantibus. Unde certo concludimus, depressiores illos, prope fluminum ostia, tractus E F G H I, insulasque quae flumium brachia conficiunt non ni si arenarum limique a dictis fluminiubs invecti, advectique, uti Figura docet foeturam esses. Hoc autem ita esse, Historiae sat superque docent: Aegypti Inferioris partem quam Delta nuncupant, Nilo invectam unde et Δῶρον Νεῖλος donum Nili ab Heradoto dicitur, communis sententia Geographicum est et nos in prima Parte Oedipi Aegyptiaci fuse id demonstra vimus. Pari pacto plerosque Hollandiae Districtus Rheno, Mosa, aliisque amnibus aggestos Goropius docet. Ita magna Ferrariensis Agri portio ex Padi eluviis excrevit. Arelatensis Ager maritimus una cum Comargo Insula, Rhodani partus est. Pari tatione Ammonia et Moeotis Paludes olim multo profundiores erant et maiorum navium parientes, quam postea ingesto luto, teste Aristotele. TotaTeuthrania et quae circa Ilium sunt: plana ubi olim Mare, modo Campi sunt Maeandri Fluminis beneficio. Verum haec ita esse, Urbes quae olim Mari alluebantur, modo longe ab eodem distant abuncle comprobant. Ravenna olim Adriatico Mari imposita, modo ab eo sec millia passum dissidet. Ostia Tyberina olim Maris apposita litori modo ab eo 3000 passuum ingentibus arenatum tumulis interiectis dissident. Quod et in pluribus passim locis Inferioris

Germaniae verificatum est. Mare iam Plinii tempore a portu Ambracio ab Athenis quinque millibus passuum recesserat quod primo dictum locum alluebat. Tempus perdam. si omnes huiusmodi Naturae catastrophas adducam, cum vix Regio maritima sit, uhi ea maxime apud ingentim Fluminum Ostia, non spectentur.

Diximus itaque, Mare in nonnullis locis invectis ab amnibus glebis, recessu suo Terramn habitabilem, summo Naturae beneficio, reliquisse: mod novam Maris catastrophen ostendamus, dum pristiae benignitatis oblitum, nescio quo naturae scelere, vastissimas Terrarum regiones, tam duro tyrannidis iugo premit: aliis funditus submersis ali is vero utpote contumacioribus Insulis ita suppressis ut non nisi Montium apicibus eminere videantur. Prope Dordracum in Hollandia et Dullartum in Frisia, Castella non ignobilia funesta alluvione ita submersa sunt ut vel ipsi eminentes in hunc diem Turrium apices, praeteriti eventis calamitatem posteris enarrare velle videautur. Ad Litus Thuscum non procul Liburno

itegra urbs undis cessit, hominum habitaculis in piscium latibula conversis, quod non sine horrore Anno 1634 propriis oculis observavi Inter Centum Cellas vulgo Civita Vechia et Sm Severam frequentia sane rudera in Mari spectantur, quotum non nulla fenestris, alia portis et arcubus arcubus instructa sunt, praeteritae infelicitatis indices. E regione Puteolorum in ipso Sinu Baianae Urbis, domus una cum platearum discrimine, quod mirum dictu est luctuosissimo sane specta culo monstrant in fundo Maris celeberrimae quondam Urbis, interitis vestigia: Atque haec quidem a me experientia comprobata sunt ut innumeros alios eventus quibus Historicorum monumenta referta sunt, sileam.

Ex quibus quidetm omnibus concludimus, omnes illas Insularum coacervatarum congeries, quas Archipelagos vocant, olim Continenti coniunctas suisse, Oceani ultro citroque coniunctas fuisse, Oceani ultro citroque molientis violentia, mollioribus Continentis partibus paulim exisis; perfossisque, saxosioribus vero Montium scopulis in eam Insularum multitudinem, quam Mappae nobis demonstrant, secretis, vel subinde etiam Ignium subterraneorum saevitia per Terraemotus diremptis Certe Oceanum

Atlanticum, ubi nunc Canariae, et quas Terceras vocant ingenti hominum multitudine habitatum fuisse, Plato docet in eo Dialogo, quem Critiae nomine intitulat. Sed apponamus brevem huius historiae epitomen magnis sane ratiociniis aptissimam: altius ita que exordior.

Plato itaque in suo Dialogo, qui Critias intitulatur, sortitione Deorum, Neptuno obtigisse refert Insulam quandam ultra Herculeas Columnas in Oceano Atlantico sitam. Africa et Asia multo maiorem: atque Solonem, ab Aegyptiorum Sacerdoribus (qui istius Regionis situm, hominumque in ea viventium nomina rerumque gestarum seriem monimentis suis descripserant) edoctum, Graecis hoc tradidisse: Intercesserant autem ad Platonis aetatem ab Atlanticae Terrae superstitis adhuc aetate novem millia annorum. Primosquet Atheniensium Heroes cum dicta Insula fortissima bella gessisse: quae tamen immensae vetustatis iniuria obsoleta, nil praeter nomina famamque reliquerit, universa Insula cum Incolis, sive Diluvio, sive terraemotibus, absorpta.

Haec autem ut veram. minime mythicam, id est fabulis subiectami historiam demonstret a Graeciae Antiquitate id sibi comprobandum ducit: cuius primo terminos ad Isthmum producit, et hinc ad Epirum et Cytheronam dextorsum sinistrorsum ad Mare terminat: tantaque ait feracitate amoenitate rerumque omnium humanae vitae sustentandae ubertate instructam fuisse ur ad illorum temporum rationem: suae aetat is Regionis constitutio comparatione facta, non nisi corporis morbo diminuti ossa dici possent: quam quidem degenerem ad veterum comparatam constitutionem hisce verbis exponit: Ubi enim ingentem rerum exuberantiam primis Mundi seculis in Graecia vigentem descripsisset, mox rationes tantae degenerationis subnectit his verbis: Omnis, inquit. Regio, nimirum ab alia Continente in longum exporrecta, veluti promontorium iacet; vas autem Maris profundum quidem illud, eam undique circumcingit. Cum itaque multa et magna Divuvia annorum 9000 intervallo (tot enim ex illo tempore extiterunt ad hoc nostrum usque tempus) praeterierint, ne ulla quidem Tellurs pars, in nostra tempora hasque mutationes, e locis sublimioribus defluens, tumulum (ut aliis in locis solet) ingessit; sed circulatim semper desidens in profundum occultatur; id circo relicta sunt, quemadmodum in angustis Insulis, haec Atticae loca; quae modo incoluntur, si cum anticuis conferantur, veluti Corporis morbo diminuti ossa; decerpta videlicet ea terra, quae pinguis erat et mollis: ita ut tenue tantum et aridum Telluris corpus remanert. Terra videlicet cum integra esset, Montes et colles sublimes habebat, et agri qui nunc Phallaei nominantur, solo pingui, copiosaque sylva in montium iugis, ut tiamnum manifesta sunt vestigia, exuberabant: Praeterea haec Regio quantumvis frugiferam pluviam ex Iove hauriebat, non uti hoc nostro tempore, e declivi et praerupto loco in Mare defluebat, sed hanc absorptam copiosa quadam et tenaci firmitate subsidentem e superioribus locis in terram recondens atque combibens in vicera dimittebat; unde passim ingentes fluviorum, fontiumque rivi scaturiebant: quorum etiam nunc in veteribus fontibus sacra quaedam monementa apparent. Haec Plato. Qui ut interitum Atlanticae Insulae ostenderet, ab insigni terrestrium partium transmustatione orditur, quae a 9000 annorum intervallo in Graecia per triplex Diluvium contigisse fabulantru Graeci.

Transmutationis itaque causam primo in subsidentiam Montium coniicit, quos primo omnes terra pingui et opima veluti carne nec non sylvis veluti coma quadam, olim vestitos vult, nunc vero calvos glabrosque, at que omni sylvarum decore privatos, veluti morbo diminuti corporis ossa, spectandos sese exhibere. Putat autem subsidentiam Montium, tum pluviarum Diluviis, tum terra pingui una cum sylvis abrasa decerptaque infimas valles campos atque adeo ipsum re paulatim implevisse: unde glebarum congerie terra exaltata Montium cacumina a primis temporibus multo non tantum reddidit breviora

curtioraque sed et omni carne exuit, praeterque ossa quaedam Montium nilil aliud teliquit: Idem putat in Terra Atlantica contigisse. Deinde ait in Graecia multos hodie desiderari Fluvios, Fontesque, quos magni nominis olim universam terram irrigasse, priscotrum seculorum monimenta referunt: Causam huius rei assignat quod Montes olim praepingui vestiti terta pluviam a Iove dimissam non defluere sinerent sed mox spongiae instar imbiberent, imbibitam vero, per occultos Montium maeandros insinuatam, collectamque in abundantissimum Flumen Fontesque urgerent, quos tamen hodie ideo non reperiri ait, quod Montium maeandri limo glebaque obducti, omnem aquis pluvialibus ad itum intercluserint, vel etiam per terraemotus concussi, illam quam diximus transmutationem induxerint.

Verum hanc Platonis de Montium decrementis, Fluminum que exsiccatione sententiam alibi copiosius examinabimus: nunc ad Atlanticam Insulam revertamur; quam uti in Oedipo nostro docuimus minime fabulosam sed vere historicam esse, Plato multis modis conatur ostendere dum tam curiose desceribit e memoratae Insulae situm, qualitatem hominum mores et ingenium, politicum administrandi rationem dum urbes, castra fortalitia, non tantum mirandorum recinctuum fossurumque apparatu exstructa fuisse sed et auri, eboris, pretiosorum sopim quibus Deorum aedes adornari solebant summam ibi copiam fuisse recenset: concidisse tandem eam: et uti Mari absorpta fuit, ita ab hominum memoria in

hunc usque diem obsoleta mansit Certe Graeci uti mirum in modum gloria tumidi, iti hanc in Atlanticam Terram expeditionem Atheniensium, quos omnium hominum vetustissimos et αὐτόχθονας, a Terta prolatos ato dicit fortitudini rerumque agendarum dexteritati cumprimis adscribunt ad Aegyptiotum gloriam vetustatemque lac tam memorabili historia obscuradum: cum tamen velipsa Plato fateatur, Solonem hanc Historiam ab Aegyptiis didicisse. qui in Sacris suis monimentis eam descriptam habebant tanquam cedro perennius vetustatis et Egyptiae fortitudinis monimentum.

Narrant autem ut in Oedipe ostendimus, hoc modo rerum gestarum seriem: Herculem. Aegyptium, quem et Ofirin dicunt, cum cura Regni Isidi uxori commissa, Orbem universum valido comparato exercitu lustraret atque ab Ortu omnes eas Regiones ultra citraque Herculeum Fretum, ab eius memori sic nuncupatum sitas suo subiugasset imperio, tandem certa relatione de ingenti lnsula, quae in immenso Oceano constituebatur, certior factus, maritimam expeditionem eo direxisse Insulam derepente invasisse, subiugasse, et inita cum incolis pace, coloniam constituisse uno e nepotibus suis, Neptuno nomine eidem praefecto.

Atque haec quidem sunt, quae Aegyptii de Terra Altantica memorant: Quod autem Plato dicit ad suum tempus 9000 anorum effluxisse, quo ista contigisse probat pariter Aegyptiorum commentum est, qui ut se omnium hominum vetustissimos, persuaderent dici vix potest quanta annorum exorbitantia in antecedentia tempora ortum suum finxerint. Sed quia haec omnia fusissime in primo Tomo Oedipi demonstravimus eo Lectorem remittimus. Quare omissis iis quae ad nostram rem non pertinent ad Insulam Atlanticam revertamur.

Atlanticam Insulam ingentem omnium lsuculorum memoria extitisse ex praecendentibus patuit; quomodo aurem et quando desierit tam ignotum est quam ignota tempora quibus viguit. Porro si veta sunt quaesetere de ea referunt eius sane situm alium nonesse dixerim, quamqui Canariis, Azoribus et Flandricis, caeterisque in Oceanto Atlantico superstitibus Insulis comprehenditur (uti ex apposita hic sequenti Mappa patet) cuius recensite Insulae uti ingentilus et altissimis Montibus constant, ita verisimile quoque est altiores Atlanticae Insulae durioresque partes fuisse reliquis initeriectis minorum montium, vallium, plaitnitierumque profundioribus locis Motu Terrae absorptis atque in eorum locum Oceano succenturiato.

Sunt nonnulli qui hanc Terrae Contitnentis partem velint ab Occasu Americae connexam: sed hoc omni fide caret; hoc enim pacto Continens ad Fretum Herculeum continuata plusquam ad 90 graduum fere Terrestris Circuli longitudinis spatium continuasset: quod contra Naturae intentionem fuit: quae Terrestris Mundi portiones ina distribuit ut semper Oceano ambienti sint perviae tum ad fontium, fluviotumque productionem tum ad alia Naturae benefici praestanda quae suprao innuuimus.

Quomodo vero interierit, restat dicendum; et quantum quidem experientia magistra cognosci potuit illa duplici ratione tantum incurrere potuit suae ruinae exitium; quarum prima est quae desumitur a Terrae motibus quorum efficiens causa, sunt Ignium subterraneorum spiritus quibus Atlanticum Mare scatet; unde terraemotibus oppido expositum esse horum temporum Historici scribunt. Montem enim Picum in Tenerissa Canariarum, tantae altitudinis esse perhibent. ut a 60 milliaribus, Nautis in altissimo Oceano constitutis instar Columnae appareat fumum quoque subinde ex vertice emittere et incendia quandoque evomuisse testantur lapides suphurei qui magna copia hine in Hispaniam deportantur; trium dierum itinere pervenitur ad apicem planitie conspicuum ex qua omnes Canariarum, Insulae quantumvis dissitae obtutui sese offerunt; thermis quoque et bituminosis fontibus scatet quae manifesta sunt latentis subterranei ignis indicia. In eoribus Insulis, Mons spectatur, patis cum Pico Canariarum altitudinis, ab incolis Pico de Fayal de S. Georgio. Nuncupatus; habet is Insulas circumsitas, quarum quae Terzera dicitur et S. Michaelis olim in pluribus locis et rupibus ignem eructasse feruntur, frequentibusque

terraemotibus concutiuntur, qui ante vicennium circiter universam Insulam S. Mich. Ita concusserunt, ut pene tota in abyssum ierit.

Sed quoniam res digna est cuius hoc loco memoria fiat eventum rei fideli Patrum nostrorum relatione, adiungere visum fuit: 26 die lunii Anni 1638 caeperunt spatio 8 dierum adeo formidabiles Terraemotus universam conquassare Insulam, ut homines civitatibus, oppidis, castellis derelictis campos apertos fuerint coacti inhabitare, maxime Incolae Terrae, dictae Vargen, ubi Terraemotus saeviebant, quam aliis in locis multo efficacius. Hosce terraemotus excipiebat id, quod sequitur prodigium: A Pico (vulgo Pico delle Camerine) sex milliaribus dissitus locus dictus la Ferreira, quo cymbis piscatores huius Insulae sese ad pscandum conferre solebant, praesertim termpore aestivo; ibi enim spatio diei naturalis tantam concluedebant piscium omnis generis multitudinem, ut nulla cymbae esset, quae non 10000 piscibus onusta reverteretur. In hoc itatque Oceani districtu, die Sabbathi, mensis Iulii Anni 1638. Ignis cum tam inexplicabili violentia, non obstante dicti loci Oceani 120 pedum Geometricorum a piscatoribus antehac saepius explorata profunditate, eruptit, ut ad tantum restinguendum incendium ne Oceanus quidem sufficeret. Spatium, quod ignis e bulliens occupabat, tantum erat, quantum duobus modii fumenti proseminandis sufficiebat, cum tanta violenta erumptens, ut non obstante dicta Oceani profunditate, nubibus sese aequaret, in supremam aeris regionem elatus evecta secum ipsa aqua, arena, terra, saxis, aliisque ingentibus molibus, quae eminus, triste intuentibus spectaculum, comparebant floccorum ad instar gossipinorum; in Mare vero reversa materia liquefacta pultis praese ferebat speciem. Porro Divinae, providentiae, benignitatique asscribendum est, Ventum tunc temporis fuisse Terrestrem ex partibus Insulae proruentem contra saevientis Ignis rabiem, quod nisi factum esset, tota haud dubie Insula hoc formidabili incendio exusta periisset. Subinde adeo immensae magnitudinis saxa in trium lancearum altitudinem proiiciebat saevientis Naturae vis, ut non saxa, sed montes integros eiectos diceres. Accedebat ad horrorem id, quod recidentes in altum proiecti saxei montes in alios e visceribus Maris in altum evibratos illisi, cum terribili fragore i mille partes dissilirent, quae postea manibus accepte in aream nigram conterebantur. Porro ex varia immensaque reiectamentorum multitudine, saxorumque innumerorum coacervatione Insula nova i medio, eoque profundissimo Oceano exorta, in principio quidem parva, quinque iugerum, at in dies augementata in tantum excrevit, ut abhinc, 14 diebus, spatium longitudinis quinque milliarium occupari. Tanta autem hoc incendio multitudo Piscium periit, quantum vix octo naves onerariae Indicae capere possent, qui longe lateque per Insulam dispersi, ne putrefactione contagionem aliquam causarent, ab indigenis in profundissimis foveis, ad 18 milliaria circumcirca collecti, sepulti sunt. Odor autem sulphuris spatio 24 milliarium sentiebatur.

Ex hisce luculenter patet, id quod hisce temporibus contingit, et olim primaevis temporibus contingere potuisse; cum natura loci eadem semper sit, penariis Ignium quos Natura sub hoc Tractu constituit; ut suo loco docebimus, immediate suppositis: Unde semper terrae motibus subiecta nullis non seculis aliquam Insularum iacturam passa fuit.

Accedit hisce aliud naturae malum, quod paulatim ad ultimam ruinam Insulam Atlanticam disposuit, et est vehemens Oceani ex septentrione motus, quo cum tempore obviarum Insularum cavernosae radices ita exeduntur, ut vel exiguo Terrae motu exurgente, tota moles, fatiscente Montium commissura, labascat. Verisimile itaque, et plurimum probabile est. Atlanticam hanc Insulam ingentis olim magnitudinis, similibus Naturae incommodis fatigatam tandem concidisse, non nisi memoratis Insularum (quae uti Montibus altissimis instructae, ita firmiorem consistentiae rationem adeptae sunt) tantae calamitatis praeteritae, veluti nunciis quibusdam et superstitibus relictis testibus."

Idem verisimile est de Archipelago Philippinarum Insularum (quas ad Chersonesum Auream olim Continenti coniunctas fuisse asserunt Annales sinici) contigisse Oceani tyrannide, eo quod unum prius erat, in innumerabiles posteris temporibus, Insulas discretum sit. Sed haec supra fusius indigitavimus"

COROLLARIUM.

Ex hoc longiori forsan, quam par erat, discursu luce meridiana clarius innotescit, Terram multo aliam modernis temporibus constitutionem habere, quam olim ante communem Orbis Cataclysimum, aut etiam post Diluvium immemorabilibus seculis. Existunt itaqueInsulae que prius non erant; Terra excrevit, ubi prius indomiti stabulabantur aquarum gurgites. Contra locorum tractus, qui olim terra opima et feraci fruebantur, iam dominante Mari in piscium evasisse latibula novimus; Montium iuga aborpta hic, novis alibi crescentibus; Lacus ingentes, iura Neptuni in Rheae seu Vestae transtulerunt iura; contra Flumina desertis nativis alveorum incunabulis alios sibi ex Montium claustris exitus pararunt. Atque tales quidem et tam horribiles Terreni Globi conversiones, uti infinitam DEI potentiam, ita humane sortis incertitudinem patefaciunt, et mortales huius Geocosmi incolas monent, ut cum nihil perpetuum ac stabile, sed omnia caduca, variis fortitnae casibus et interitui obnoxia cognoscerent, cogitationes suas, studia, animum et mentem, quae nulla re creata satiari possunt, ad sublimia et sempiterna bona elevent, DEO soli inhient, in cuius manu sunt omnia iura Regnorum, fines universe Naturae consistunt."

APPENDIX.

De Celeberrimis Orbis Terrae, sive Geocosmi Planitiebus.

Montes, Montiumque structuram et fabricam, quantum ad nostrum propositum sufficere videbatur: exposuimus; modo restat, ut paucis quoque de celebribus Orbis Terrae planitiebus disseramus.

Planities varié dividi possunt; sunt enim complures culturæ aptæ, & sylvarum saltuumque varietate refertæ; sunt arenosæ, sunt petrosæ & ericosæ, quæ & Deserta vocantur; quorum nonnulla ad ingentem sese amplitudinem extendunt. Planities licet feraces, incolarum tamen inertiâ, vel defectu agricolarum destitutas nobis cumprimis exhibent Polonia, Moscovia, Russia, ingentibus sylvarum recessibus vestitas. Arenosis & saxbuli congerie opertis, præ omnibus Mundi Regionibus, Africa squallet: Petrosis Arabia; Ericosis tum Germania, tum reliquæ Orbis partes. Planities frugiferæ in Agros, Hortos, Sylvas dividuntur.

Sylvarum varietas magna est, tum ratione loci, tum ratione climatis. Sunt in Germania Sylva Hercynia, Nigra sylva, Spessartus, quercetis, fagetis, pinetis, juniperetis, abietum quoque, laricum, æsculorum, similimunque foetura spetabiles. In Gallia & Italia Castanearum dominantur sylvæ. Africa palmetis abundat, & ad Promontorium Viride, integræ pomorum citreorum sylvæ; Ceilanus Cinnamomi sylvas alit; Bandames Moluccaque Insulas nuces muschatæ, cedri Libanum exornant & ut multa paucis complectar, sylvarum varietas, Regionis in qua provenit, naturam sequitur; quæ cùm in omnibus regionibus diversa sit, innumerabilem quoque sylvarum, arborumque speciebus differentium, varietatem reperiri necesse est. Sed de his in sequentibus fusius.

Sunt et immensi terrarum tractus, omni hominum cultu et habitatione destituti cuius modi sunt Deserta Tartariae, quae Mongul et Lop dicuntur; quorum hoc putatur esse Defertum illud arenosm, quod non procula muris Sinensibus, in formam fascis inexploratae adhuc longitudinis ex Austro in Boream extenditur, quodque ex Tartaria in Chinam ultro citroque commeantibus mercatoribus transeundum est, locus ad terrorem omnium squalidus. Sunt in America tum septentrionali, tum Australi vastissima Desserta, quorum quod inter Regnum Paraquaviae et Chiles interiacet, potiorem locum obtinet, a viatoribus Pampas vocitatum. Quicunque itaque ex Regno Chilensi in Paraquaviam commeant, illis primo incredibilis altitudinis Montes, quos Andes sive Cordilleira vocant, superandi sunt 40 leucarum itinere; in quorum vertice tanta dicitur esse aeris subtilitas, ut sine periculo interclusionis spiritus vix consistere queant. Unde omnes spongiis. aqua frigida, ad aerem condensandum imbibitis instructos esse oportet; est et aer ita ad inflammationem dispositus, ur viatores flammas eructare videantur, immensoque sudoris effluvio inflammati, toti ignei cernautur, mirum inexpertis naturae loci spectaculum; quae omnia oretenus accepia Patre de Ovale Chinlenn, e societate nostra, diti Regni Procuratore, qui iter istiusmodi confecerat. Descendentibus itaque ex Monte triduano itinere, occurrit urbs Mendoza dicta, et deinde immensum illud Desertum, quod Pampas vocant, Oceani instar, longe lateque exporrectum, minime tamen infrugiferum; siquidem sine ullis arenae vestigiis totum herbis a natura consitum est, etah animalibus omnis generis incolitur, nec fluminibus etlacubus destituitur; Hoc ingrediuntur, haud secus ac in Oceanum, Nautica pyxide instructi, quam in terminum Deserti, qui dicitur los Buenos Ayeres, eaque prima Paraquaviae Urbs ad Flumen Ianuarium sita, constanti lege dirigunt. Esseda habent lignea, multorum hominum capacia,quae dum a bobus trahuntur, simul herbarum graminumque conculcatione semitam deplanant, iterque aperiunt, in quo conficiendo raro trimestre, ut plurimum quadrimestre temporis spatium impenditur. Quantum, hoc Desertum, in Austrum porrigatur, inexploratum est; nonnulli putant, usque ad Fretum Magellanicum id extendi: Hoc ex relatione saltem habeo, bimestri fere spatio, nullum prorsus editioris terrae montiumque vestigium hoc in loco apparere, patulumque esse undique et undique Horizontem, Oceanum terrenum diceres Vide quae de hisce fusius narrat P. Alphonsus Ovale in sua de Chilensi Regno Historia; et ne diutius immoremur, Lector cogrGeographicos Librosr consulat, ubi omnia ad longum, quae de variis Terre Desertis scribuntur, reperiet; nostrum est, causas horum Desertorum explorare."

Quaeritur igitur, Cur et quo fine Natura tot in Orbe terrarum Deserta, nulli humano generi usui futura produxerit: loquor autem hic de Deserti arenosis et petrosis non de sylvosis et ericosis herbidisque quae sua praestant commoda. Sabulosa Deserta potissimum sese spectanda exhibent in Africa, et Arabiae Felicis terminis Borealibus; et quantum quidem varia locorum exploratione et ab indigenis facta informatione, nec non variarum antiquitatum Arabicarum lectione mihi constitit, hunc Sabulosum Oceanum inter Sinum Persicum et Erythraeum interiectum ante Diluvium continuatum Mare fuisse reperio: Diluvium autem ingentes sabuli arenarumque cumulos illuc congessisse terramque elevatam, marique intra Sinus suos coacto, hanc, quam experiuntur, Sabuli congeriem reliquisse; quod haud impossibile cuipiam videri potest, qui naturam loci humilem, depressam. Sine ullis Montibus (nisi quos instabile sabulum ventorum agitatione, derepente, et mox destruendos, fundat,) planam intuebitur. Idem desblosso Deserto Tartariae sentiendum est, quod non male fundatis rationibus olim Oceani sinus fuit. Mari Caspio continuatum, uti postea videbitur. Idem de Lybie arenois campis: Cum enim supra dixerimus, Inferioris Aegypti artem olim Mari inundatam fuisse, certe de Lyia id negandum non est, cum aequa cum Aegypto planitie distendatur."

Finis autem a Natura intentus forsan hic fuit; ne si dicta Deserta humido solo gauderent, vapores a sole extracti, et in pluvias resoluti, inundationibus suis ultimum vicinis feracium Regionum campis, cuiusmodi sunt Egyptus, Arabia Felix et Babylonici prope Balsoram Euphrate irrigui agri, exitium pareret; nunc vero pluviis in hisce aridis locis aeternum proscriptis, non est quod ab inundatione sibi timeant circumvicini populi Idem dicendum est de aliis sabulosis Desertis. Sed hisce relictis calamum alio convertamus.

CAPUT XIII.

De Aquis sive Oceano Geocosinum ambiente, Mariumque per occultos meatus communicatione.

Geocosmum ex Aqaue et Terrestri substantia in unum conglobatum, forsan ille negaverit, qui Hydrographiam ignorat, Mappasque non viderit Geographico artificio descriptas. Geocosmus itaque Terraqueus Globus est, magno et altissimo Naturae consilio hac diversa Elementorum mira ab exordio rerum conditus: siquidemne suo nec Terra nec Aqua sine Terra ullatenus consistere poterat. Examinanda itaque nobis incumbit tam necessariae compositionis ratio: quod ut quam optime faciam, primo a divissione Aquarum ordiar; deinde causas singulorum in lucem eruturus. DEUS sapientissimus Geocosmi Architectus adsit ausibus nostris.

Oceanus dicitur tota illa aquarum moles quae Terrenum Globum abmit; ita ut nullum sit Mare, quod non huic, sive per freta, sive per occultos Terrae cuniculos cohaereat; unus itaque Oceanus est, ratione variarum Regionum, quas allambit, diversas denominationes sortitus. Ita Oceanus Atlanticus, inter Americam et Africam, Europamque interfusus, vel ab Atlante Monte, vel ab Atlantide Insula olim ei in natante, de quo in praecedentius dictum est sic dictus; qui privatas denominationes postea sortitur. Sunt que Oceanus Hybernicus, Glacialis, Deucali donius, Germanicus, Aethiopicus, Americus. Hic itaque Oceamus a Polaribus incognitis adhuc plagis, varia Insularum obviatione divaricatus, universam fere a Septentrione et Ortu Europam circumdat: ab Occasu immensa dilatatione tumidus, sibi trium Mundi partium, Americae, Africae et Europae iura vendicat. Hic itaque partim per Maris Magellanici gurgustia aditum sibi pandens, novo cum Australi seu Pacifico Mari, coniugio miscetur, partim per Fretum Mairanum in ultimas usque Terrae Australis Suppolares partes, inexploratis adhuc ambagibus vagaundus progreditur. Pacificus vero Oceanus, vulgo Mare del Zur, omnium Oceanorum maximus, ex uno latere universae Americae Occiduas Boreasque partes, ex altero omnes Australis Terrae incognitos tractus alluvione disterminat; et ex Borea quidem per Fretum Anian Americam inter et Tartariam situm Oceano Suppolari Boreo tandem, a quo discesserat, restituitur, Atlantico; Ab Occasu vero innumerabili Insularum multitudine veluti carminatus, novisque Fretorum gurgustiis exagitatus Oceano Indico, immensis terrarum Chinae Indiae utriusque, Persidis, Africae, tractibus perlustratis. tandem ad Promontorium Bonae Spei, Oceano Atlantico restituitur.

Ex hac descriptione sat superque patet, Oceanum unum esse; circa quatuor Mundi potiores partes ita continuarum, ut nullus sit Orbis Terrarum aut Oceanus aut Mare, quod non eidem in aliqua Mundi parte cohaereat. Ita Mare Mediterraneum Atlantico per Fretum Herculeum seu Gaditanum iungitur; Mari Rubo vero per occulta Subterraneorum Canalium conciliabula committitur Mare vero Caspium pari ratione iungitur Ponto Euxino, hoc per Bosphorum Archipelago, et tandem Mare Mediterraneo commiscetur. Non absimili ratione are Balthicum perduos duos Sinus, Botnicum et Finnicum, in Scandinaviae meditullium diffusum, Oceano Germanico seu Deucalidonio per Fretum Cimbricum connectitur.

Atque haec sunt aria, quibus veluti brachriis quibusdam universa Telluris moles ringitur; quibus quidem praemissis, iamad particularem eorundem descriptionem per paragraphos nonnullos progrediamur.

§. I.

De Mari Caspio, Ponto Euxino, et Americae nonnullis Lacubus, deque Mari Atlantico, jotatu digna.

Omnium fere Physicorum ingenia torsit Mare Caspium dum non capiunt, quomodo illud perenni ingentium amnium affluxu, neque augmentetur, neque ullum effluxs sui vestigium, aut cum altero Mari continuationis vestigium exhibeat. Mihi sane res non adeo abstrusa viderur, ut nulla latentis effectus causa adferri possit.

Dico itaque primo et suppono taquam multiplici experientia comprobatu, omnia Mari non tantum superficie tenus, sed uti supra insinuavi, pare occultors et subterraneo Canales reciproca aquarum commeria exercere. A Mari Caspio incipio: quod ante Diluvium Oceano, qui probabili coniectura, omnia deserta, plana et arenofa loca Tartarie inundabat, per Fretum prope Volgae Ostium, coniunctum fuisse, non pauci mecum sentiunt. Diluvii vero inundatione a Caucasea ingenti Montium catena abrasis mollioribus Terrae partibus, Mare ibidem stabulans, forsan non adeo profundum, impletum fuit; unde profundior Caspii Maris Sinus, superinducta reliquo diffuso Mari terrestrium partium congerie, instar Lacus, omnino clausus in hunc usque diem mansit. Quia tamen ab immemorabili tempore ingentes Fluminum affluxus recepit, nullumque Flumen fundere visus sit, nec ullum augmenti aut inundationis vestigium praebeat, apertissimum id signum est, illum cum Oceano aut vicinis Maribus per occultos cuniculos colludere. Quomodo vero, et ubi id contingat, iam tempus est ut aperiamus.

Duos putamus illum meatus habere; quorum prior per infernos eorgie etegreli subiectos A B sese in are Euxinum exonerat , ita ut universa illa Pontum inter Euxinum et Caspium interiecta Regio iure merito pons quidam subterlabentium aquarum dici possit. Neque huius rei desunt indicia. Primo enim narrat Paradia Pera in Geographico de ari Caspio libello de Trapezuntina historia: in oris maritimis Magelliam allambentibus Mare Euxium subinde veluti ingentibus ebullitionibus fervidum se advertisse; causam quoque huius alsignat his verbis: Observatum est diutruna observatione, quod, quandocunque in Mari Caspio Venti Orientalies violentius dominantur, eodem tempore in Mari Euxino, Juiusmodi Maris ebullitiones solito maiores cum ingentitotius Pelagi agitatione spectantur, et contra; quando Occidentales Venti dominantur Euxino, in Mari Caspio huiusmodi perturbationes notantur. Quod sane apertum signum est, haec Mari per occulotos, varstissimosque meatus reciprocis sese motibus impeter. Hoc ut confirmet, addit, varia subinde reiectamenta, quae Mari Euxino minime competunt, sed quae Caspii propria sunt (ut certum algae, serpentisque genus, et tabulae navium, arborum Maris Caspii propriarum trunci), comparere: lucelenturm Marium huiusmodi per subterraneas aquas continuationis indicium.

Alterum Maris Caspii meatum per subterraneas semitas continuari Mari seu Sinui Persico, non obscura quoque a Persis adferuntur indicia: quorum prius est, Charybdis sive Vortex Sinus, qui Persiam alluit, biduano a Balsara itinere, in quo Mare notabili decremento absorbetur, et tandem restitutis suo alveo aquis, orticis ne vestigium quidem comparet; cuius quidem rei ratio non est alia nisi corresponsus quidam cum Mari Caspio, quod vehementia Ventorum agitatum, postquam magnam partem in Mare Euxinum protrusit, ut defectum aquarum suppleat, eas ex Sinu Perfico per dictos subterraneos meatus CD, attrahit unde indicto loco, C. Vorticem nasci, necesse est. Ubi vero Pontus Euxinus Ventorum Occidentalium saevitia agitatus, commissum sibi aquarum pignus Mari Caspio restituit, hoc plenitudinem suam natum pariter Sinui Perfico, quod attractum erat, aquarum onus reddit. Hac itaque reciproca circulatione, mirabili sane Naturae lusu, agitata dicta Maria, subterranea sua commercia exercent, per mutuas aquarum communicationes continuata. Sed ut, haec vera esse, intelligat Lector, alia nonnulla Maria adducam, in quibusi, dem contingere, multiplex observatio de iis facta docuit.

§. II

De Mari Mediterraneo Mari Rubro.

Mare Mediterraneum cum Mari Rubro per occultos meatus continuari, historia celeberrima, quam suo de Aegypti mirabilibus recitat, docet.

Cum Bassa Urbis Sues (quae in ultimo Maris Rubri angulo sita, olim Asiongaber dicebatur) quodam tempore celebri venationi piscium interesset contigit, ut dum retia litori admoverent piscatores, ingentem iis Delphinum inclusum deprehenderent; quem et tanquam rarum quid iet insolens, tum ob vastitatem. tum ob belluae miram visu formam Basse obtulerunt. Is visa cum admiratione bellua non occidendam, sed libertati donandam iudicavit; quod factum fuit, inserta prius inter branchias atiimantis ex aurichalco lamina Arabicis literis inscripta hoc verborum tenore: Amed Abdalla Bassas Sues tibi vitam una cum hoc munere donavit amo Hegirae 720. Bellua hoc munere cohonestata mox Mari immissa, se novi sibi circumdati oneris molestia gravatam sentiens; terroreque agitata in intima Maris viscera se proripuit. Contigit vero eodem anno ut piscatores in Mari Mediterraneo prope Damiatam venationi insistentes, praeter insignem piscium multitudinem reti inclusam, et insinuatae magnitudinis Delphinum in terram traherent, quo in partes dissecto laminam illam Arabicis literis a supradict Bassa non ita pridem incriptam invenerunt de quo certor factus Bassas Amed, suam hanc scripturam esse fassus est.

Quomodo verò Delphinus ex Mari Rubro in Mare Mediterraneum penetrarit, multorum sane vexavit ingenia; quidam circa universam Africam natatione per Gaditani Freti fauces in hunc locum concessisse aiebant; quae tamen sententia velut improbabilis et incredibilis statim reprobata fui. Nonnulli vero sensatiores, dictum Delphinum per subetrraneos meatus, quibus Mare Mediterraneum Mari Rubro iungitur, eo pertigisse afferuerun; quae non sine applausu ab omniubs accepta fuit, et mihi summopere arrisit; et si vera sunt; quae Historia narrat, certe res se alter habere non potest. Accedit et hisce Mare Asphalticum, quod Mare Mortuum vocant in Palestina celebre, quod Iorunem sinu suo excipiens, nullo in exteriori superficie exitu, quo se exoneret, instructo; cum itaque Flumini augmento nunquam excrescat dictum Mare, apertum signum est, illud sese pari pacto per subterraneas alveorum latebras, in Mare exonerare: sed in quodnam Mare? dicam quod ex multorum itinerantium relatione mihi innotuit.Est in ora maritima Maris Rubri, ea parte, quae Arabiam Desertam allui locus valde celebris Eltor dictus uti in Mappa apparet, ubi non procul a litore ex visceribus Maris, nullo non tempore ingens naphthae et bituminis copia eructatur, mirantibus cunctis, unde tanta naphthae copia proveniat. Ego cum eorum qui Mecham quotannis peregrinationem suam instituerant, relatione, de natura loci certior factus, diu mecum haesissem circa huius bituminis originem, tandem conclusi hanc bituminis ebullitionem non nisi ex Mari bituminoso Palaestinae, quod ob lentorem Mortuum dicitur, id per subterraneum cunciculum exonerante, provenire. Cum enim Mare Asphalticum, a bitumine sic dictum, plurimum bituminis generet, litoraque circumsita puteis bituminosis referta conspiciantur; Mare vero, quo superveniente Iordanis Flumine se exoneret, exitum non habeat, certe id nonnisi per occultum Terrae maeandrum hoc in loco una cum bituminosa sobole, quam secum ex origine sua devexit, exonerare, manifeste docet bituminis dicto in loco ebullitio, si vera sunt, quae ex ore αὐτοπτίων didici. Illud vero non aliunde quam ex Mari Asphalitico scaturire, hinc liquet, quod totum illud litus, ne ullum quidem bituminoae foeturae vestigium demonstret, quod tamen monstrare deberet, si a natura in vicino litore progigneretur; est enim plerumque Marium Terrarumque, quas allambunt, quoad vires et proprietates, reciproca quaedam communicatio. Manet ergo; Mare Mortuum in Arabicum sese Sinum per Canalem 62 leucarum (tantum enim Mare Asphalticum a Mari Rubro distat) exonerare: Ergo Mare Mortuum Mari Rubro, et per hoc Oceanno continuatur: Quod erat ostendendum.

Idem omnibus aliis Maribus et Lacubus, qui Flumnia suscipiunt, et nulla emittunt, dicendum est; habent enim subterraneos meatus, per quos in Oceanum vel vicina sese Maria exonerent: unti enim Lacus Zaire in Aethiopia Flumina ingentia recipit, et alia in Oceanum exonerat, repertis in externa terra superficie alveis; ita Caspium et Mortuum Mare Flumnia quaedam recipiunt, sed non emittunt, nisis per intima Terrae viscera, Canalibus in alia Maria deductis; hac tamen differentia, quod haec subinde salsa sint, illa insulsa, et consequenter ex Fontium penariis in destinatas sibis a Natura cavitates derevatis.

CONSECTARIUM I.

Ex his paucis ratio patet. Quomodo, et cur nonnulli Lacus flumina recipiant, et nulla emittant quidam emittant et nulla recipiait aliqui recipiant et emittant, alii nec recipiant nec emittant; de prioris gene is Lacubus iam dictum est. Qui vero ina emittunt, et non recipiunt, necessario ex occultis Montium vicinorum hydrophylaciis perennitatem fluxus trahunt, quibus semper id, quod hinc defluxu deperditur, illinc instauratur. Quod vero nonnulli et recipiant et emittant flumina, eandem cum praecedente rationem obtinent. Ubi et hoc notandum, Flumina nonnulla aquis palustribus impermixtim transire, uti Nilus per Lacum Bed seu Zaire; et Rhenus per Lacum Acronianum, et per Lemanum Rhodanus. Cuius, quidem rei ratio alia non est, nisi levitas et limpiditas aquarum fluvialium motu perpetuo cataractarumque impetu ab omni faeculentia expurgatarum; unde et palustrem faecibus aggravatam aquam, et quiete otioque veluti torpidam, graviorem reddi, cui proinde levior supernatet, necesse est: quod et in magorum Fluminum ostiis patet, e quibus amnes in Mare sese deponentes multorum milliarium intervallo fluxum una cum sapore dulci continuant: non alia de causa, nisi quod aqua fluvialis aqua marina levior sit, insulsa falsa. Sed dehisce suo loco et tempore. Qui denique Lacus nec recipiunt Flumina nec emittunt, illi dupliciter considerari possunt: Primo nonnulli ita constituti sunt ut iam summopere augeantur, modo repente decrescant, subinde vero prorsus exsiccentur; et huiusmodi non aliunde, quam ab imbrium niviumque liquefactarum incremento decrementoque originem habere censendi sunt, et non tam lacus, quam stagna et paludes dicuntur. Secundo reperiuntur alii Lacus, qui nunquam nec crescunt, neque decrescunt, in perpetuo quodam aequilibrio consistentes: ratio est, quia cum Hydrophylaciis. Montium per occultos meatus aquarum superficie perfecte quilibrata continuantur, nulla intercedente differentia, nisi quod occulta hydrophylacia Montium iugis veluti fornicibus quibusdam operiantur haec vero operculis destitura, patulo Coelo exponantur: uti in Figura apparet. Ubi imagineris Hydrophylacium DE Monte ABC coopertum; quod aquis suis extra Montium parietes derivatis faciat in externa camporum superficie duos Lacus FF, eruntque hi Lacus in eadem superficie cum aquis Hydrophylacii DE, neque differunt externa ab interno, ni quod illud coopertum Monte superimposito, haec detecta appareant. Sed de hisce omnibus et singulis in argumento de Origine Fontium penitius tractabitur."

CONSECTARIUM II.

Hinc patet quoque, Nullos fere Lacus alicuius nominis esse, eius generis, qui nec flumina accipiant, nec emittant, et nihilominus augmenti, decrementique capaces sint; qui etiamsi flumina non recipiant, reviulorum tomen copia scaturiginumque affluxibus semper fere augentur, alias enim summa aestate nullum eorum vestigium remaneret; uti fit in palustribus et stagnantibus aquis, que ut plurimum aestivo sole consumuntur.

Quod itaque Lacus per subterraneous meatus tum repleantur tum pdepleantur, patet ex multis fluminibus, quae in medio itineris cursu nonnullis in locis prorsus absorbentur, et ex alia parte denuo renati reumpunt, ut novi prorsus fluvii esses videantur. Ita Niger Fluvius Ethiopiae ex Lacu Nili profluens cum in Nubia ingentibus Montium catenis inclusis onstrictusque elabendi locum non reperiat, iis veluti repagulis quibusdam ruptis per subterraneos maeandros praecipitatus ex altera Montium Occidentali plaga exitum sibi parans, ac compluribus aliis sociatus fluviis veluti fenore quodam auctus in Oceanum Atlanticum devolvitur. Pari pacto Tigris in Mesopotamia transvectus Arethusam Lacum resistenti Caucaso obvius, se subducens in specu quodam amplissimo mergitur, et tandem ingenti terrarum spatio denuo ermoen, Lacum Thospitem inoffenso fluxu vix transit cum ecce cum novis Montium repagulis longe lateque, colluctatus subterraneis tandem se subdole condens, ex altera Montis parte 24 mille passuum intercapedine erumpens, fluxum continuat, et iuxta Babylonem Euphrati miscetur. Aristoteles plurimos huiusmodi rivos fuisse scribit l. I. Meteor. c.II. Sic putant Graeci Scriptores nonnulli. Alpheum Achaiae Flumen vel infra Maris fundam cursum suum peragere in Siciliam usque, ubi prope Syracusas in Fontem ingentem emergit. quirethusa dicitur. Signum hoc esseaiunt, quod olim guinta quaque estate, id est, singulis lustris, pecudum stercora egereret, eo videlicet tempore, quo in Achaia Olympia celebrabantur certamina, et mactatarum pecudum. Stercora in Alpheum coniiciebantur, quae secundo flumine submarino tandem in Arethusa et medio Portus sinu, qui et inde Alpheus in hunc diem dicitur, vulgo l'Occhio,eiiciebantur. Pari pacto Guadiana, quiolim Anas dicebatur, Fluvius inter Lusitaniam et Baeticam ad Oppidum Medilinam, cuniculis subterraneis immersus post 32 milliarium intervallum, denuo regurgitatur; ut proinde Hispani glorientur. habere Regnum suum pontem sylvis pratisque instructum in quo multae animalium myriades pascuis pinguissimis nutriantur. Vidi et ego compluribus Germaniae locis similes Naturae lufus. In Westphalia non procul a Lichtenaw Fluvius absorptus, fub ipso Cathedralis Ecclesiae Paderbornensis fundo erumpens, inde per triplicem rivum in Lippiam deponitur. Similem me vidisse memini in Eichsfeldia, cuius modo nomen non occurrit. In America passim huiusmodi iocabuna Fluminum lusio spectatur, ut proinde supervacaneum putem, illa fusius describere cum ubique passim in omnibus Mundi Tractibus huiusmodi spectacula sint obvia.

CAPUT XIV.

De altitudine Montium, et profunditate Oceani, Mariumque, ubi et Caucasi Montis altitudo ab Aristoteleasserta discutitur.

Fuit sententia quorundam et etiamnum plerorumque est, tantam esse Montium altitudinem maximam, quanta est vicinorum Marium profunditas maxima; quod num verum sit, in hoc Capite discutiemus; a Montium altitudine ratiocinii nostri primordia auspicaturi.

Antiqua Geographia Montes altius 15 stadiis non elevari simplicius sibi persuasit,omniumque Mundi altissimos Montes exhibet Caucasum, Imaum seu Parapanison, Alpes, Acroceraunia; In Asia Minori Olympum; Pelion et Ossam in Macedonia; in Mauritani Atlantem, in Graecia Athon."

Caucasi praecelsos vertices vel ipse Aristoteles admiratus est. Verum cum multa in ipso textu l. I. Met c. 13 ubi eum describit, occurrunt, quae examine et Lydio lapide indieant, hanc iam a multis aliis pertractatam Caucasi altitudinem ad incudem revocabimus, ut veritas rei elucescat. Sic autem loquitur ὁ δὲ Καύκασος μέγιστον ὄρος τῶν ἐν τῇ γῇ· θεεινὴ δὲ ὡς πλῆθος χιὼν· σημεῖον δέ τί μοι ὑμῖν, ὅτι ὁρᾶται καὶ ἀπὸ τῆς Χαλκηδόνων βαθέων, ἢ εἰς πλοῦν λιμένων εἰσπλέοντι, ἐπὶ δὲ ἡμέρας ἢ νυκτὸς αὐτὸς τὰ ἀκροκεραύνια τῶν τεταίρων μερῶν τῆς γῆς, καὶ παλαιὰν ἢ ἑασεως. Caucasus autem Mons est eorum, qui ad oestivum Solis exortum vergunt, multitudine pariter atque altitudine maximus; et eius quidem altitudinis signum hinc colligi potest, quod tum ab eo loco, quem Prounda Ponti vocant, tum ad his qui Maetici Lacus Ostium navigio subeunt, cernatur. Praetera summae eius partes noctu, mane ett vesperi ad ttertitam usque partem radiis illustrantur Solaribus. Haec est Aristtotelis de Caucasi altituine sententia, quam preasenti textu exposuit, de quo adeo acris et vehemens inter Commetatores velitatio exorta est ut, vix sit, qui hunc locum rite exposuerit, et ut, quod res est, fatear, si in ullo suorum scriptorum loco, hic sane non exiguum existimationis suae damnum passus est Philosophys; cum iuxta verborum tenorem Caucasi altitudo tanta sit, ut omnia Astronomiae principia destruere videatur. Sed rem paulo diductius declaremus.

Et primo quidem incipit a locis, ex quibus spectari potest, quae sunt Profunea Poti, seu, quod idem est, Pontus Euxinus, ob profunditatem immensam merito Mare Nigrum vocitatum. Alter locus est Lacus Maeoticus, quem et Stagnum vocat et a navigantibus in illo Caucasum videri asserit. Vidimus loca, ex quibus pateat ad Caucasum liber oculorum intuitus; iam nihil aliud desiderari videtur, nisi ut distantiam Lacus Maeotici a Caucaso determinemus. Quod dum vero facimus non exigua difficultas oritur, quisnam proprie Caucasus celeberrimus ille Mons sit, quique suo pertingat vertice Coelum, et in qua Regione stabuletur. Certum enim est illum adhuc in rerum natura existere, et ex Meotide videri posse; nisi asserere velis aut alios intermedios Montes interim excretos ab oculis remotioris Caucasi verticem abstulisse, aut Caucasum Giganteo ausu alio translatum: quae omnia putare, ridiculum, stolidique ingenii esse reor. Ego sane ut ad alicuius lucis radium in tantis tenebris pertingerem nihil non egi access Mercatores Armenos et Congregationis de propaganda fide Missionarios, qui multis annisin Caffa Cimmeriae Chersonesi principe urbe ecommorati fuerant, Lacum Maeoticum non semel transierant. Cum Theatinis quoque Patribus egi, quibus in Georgia sive Colchide Euangelicae sementis campus assignatus est, ut de Caucasi altitudine et situ mihi aliquid certi significarent. Sed neque supraditi totici Maeotici Lacus exploratores, neque Georgiani sive Colchici Theatini, uti hi de tanta Montis altitudine, quam describebam, nihil se reperisse, etsi continuo ultro citroque ab Euxino ad Caspium et hinc ad Euxinum pervagati sint, asseruerunt, ita illi de Caucoso prodigiosa Solis illustratione celebrato nihil compererunt. Imo sancte attestati sunt, Georgiam tanto a Maeotico Lacu itinerum intervallo distare, uti fieri non possit, Montem ullum quantumvis immensae altitudinis ex tam remotis oris conspici posse. Esse quidem Montes quosdam altissmos Tartariae Precopensis proprios, quos Antiqui Hippicos vocabant uti et Coracis partes, quae spectentur ex Caffa, sed hosce Caucasi Montes esse minime posse utpote universa repugnante Geographia; neque Montem ullum Minoris Asiae hinc quantum vis curiose explorantium oculis sese pandere; ut proinde totam de Caucasi Montis altitudine relationem Aristotelis fabulosam putent.

His itaque rite exploratis, iam totum hunc textum falsissimum esse, demonstrare aggredior. Et primo quidem ostendam. Caucasum ex Moeotide nulla prorsus ratione conspici posse. Communis Geographorum sententia Caucasum ponit Colchiae Regionis, quam hodie Georgiam et Megreliam appellant, sub Latitudine 47. grad id est in medio Regionis Pontum inter et Caspium Mare interpositae, ita Ptolomaeus, Strabo, eorumque Commentatores; neque quispiam Caucasam solitarium quendam esse Montem, sibi persuadeat, sed Caenam Montium, triplici ordine exporrectorum, quorum prior ex medio Regionis in Occasum, alter in Ortum, tertius in Meridiem numerosam scopulorum sobolem propagat auro connexam; unde et plerique Caucasum partem ari asseruerunt. Quidquid sit Cacasis tam divesas denominationes suscipit, ut in hunc usque diem de vero Caucasi loco et situ genuino lis pendeat inter Geographos;

nonnullis eum cum Tauro, quibusdam cum Corace et Henioco, aliquibus cum Casio confundentibus: nec desunt, qui Caucaseos Montes cum Imao et Parapniso eosdem velint. Potior tamen sententia eum, uti supra diximus, inter Caspium et Euxinum Pontum intermedio Colchidos, Albaniae seu Iberiae, quae Georgiam et Megreliam complectuntur, districtu ponunt; hoc enim triplici Montium ordine in unum concurrente ingenti Vertice extollitur, prope Albania Portas: atque hunc Montem, sive potius Montium acervum, in hunc usque diem Caxes vocant, voce a Caucaso non procul abludente et hunc nos dicimus Caucasum esse de cuius altitudine nobis cum Aristotele controversia est: cum in toto illo Poti Euxini litorum tractu aut Colchide maior eo non reperiatur. Consentit huic Phasidis Fluminis ex eo origo, quam et Aristoteles innuit.

Quaeritur itaque primo; Utrum ex Maeotidis Lacu, aut Caffa, olim Thodosi, ubi erant, quae Profunda vocabantur Ponti Euxini, Caucasus videri possit? Respondeo, quod non; cum decem graduum Longitudine Lacus ab eo teste Ptolomeo, et modernis Geographis, distet quae resoluta 600 milliarium Italicorum distantiam exhibent, tantum nimirum spatium quanta AEtna ab Alpibus Penninis distat. Quemadmodum itaque Alpes ex Aetna conspici impossibile est, ita impossibile dico ex Lacu Maeotidis Caucasusm videre, nisi is tanta altitudinis foret, ut ultra centena millia passuum verticem in altum erigeret; quam altitudinem nemo hucusque in tam frequentato Georgiae Regno observavit; nec ab ullo Cosmographo, ob rationes paulo post demonstrandas, conceditur. Addo, Montem etiam sublato Terrae tumore, sub assignata decem graduum distantia non tantum non visum iri, sed et prorsus, uti Optica docet, ab oculis evaniturum: et Alpim iuga sat superque demonstrant: quarum vertices sub 40 milliarium Germanicorum distantia nunquam, ad 30 vero milliarium vix ac ne vix quidem, et non nisi subinde aura defaecatissima in modum nubis tenuis et coeruleae subobscure, ex aliis Germaniae altissimis montibus conspici possunt.

Idem in Montibus Insularum contingit; ubi enim in altissimo Apennino iugo steteris et in omnem Horizontem Maris superficie finitum oculos conieceris, ne ullum quidem altissimorum Corsicae et Sardiniae Montium, quae tamen vix centum milliaribus distant, vestigium reperies: nisi subinde. quod tamen rarissime fit. Singulari quadam refractionis affectione, limpidissima aeris constitutione et ad refrinigendum apta, nonnihil sublati compareant (tantum: tum Terrae tumor, tum Aerearum superscierum constipata densitas in occultandisInsularum, Mottiumque remotissimorum obiectis, possunt). Si itaque ad distantiam tam vicinam Obiecta dispareant, quomodo Caucasus a Maeotidis Stagno 600 milliarium spatio dissitus, oculis patebit?

Ex his ni fallor luce meridiana clarius patet textum Aristotelis rebus convenire minime posse, Caucasum que ex designatis locis fieri non posse ut compareat. Sed venio ad alteram difficultatem, tanto maiorem, quanto maioribus tricis involuta est. Dicit Aritoteles, uti ex supra allegato textu patet, summitates Caucasi illustrari a Sole usque ad tertiam partem nactu, sub auroram mane, et iterum sub vesperam. Qui locus irum in modum omnium Interpretrum ingenium confudit; difficultate siquidem inexplicabili, in textu elucescente; alii illustrationem hanc ad tertium Montis partem extenderunt; alii ad tertiam noctis partem transtulerunt; et dum Aristotelis errorem pertinacius et quibuscunque modis tueri conati sunt, una et se et Aristotelem summa inscitiae consperserunt. Qui itaque verba ad illustrationem terti Montis partis transtulerunt; quasi Sol noctu, mane, et vesperi semper tertiam Montis partem illustraret illeerror tam in Cosmographi palmatis est, upueri eum emendare possint. Hinc enim aperte sequeretur, Montem Lunae confinia ad tam insolitum effectum praestandum, attingere oportere; quod quam ridiculum sit, quis non videt? Unde cum eos tam turpis erroris puderet, textus verba ad tertiam noctis partem transtulerunt, ita ut ad tertia noctis partem, id est, ad quatuor horas (quarum integra nox duodecim continet) ante Solis ortum et post occasum eius, Mons illuminari incipiat. Verum nec hoc ulla ratione admitti posse aut debere, oculari demonstratione apertum facio.

Et primo quidem lux, qua Caucasum quatuor ante ortum postque occasum eiusdem totidem horis illustrari dicit; dupliciter sumi potest; vel pro luce directa, vel pro luce reflexa seu secundaria. Si pro luce reflexa, qualis sub initium crepusculorum apparet, id est, pro dubia luce accipiant, nihil probant, cum huiusmodi lux a 45 usque ad 66 Latitudinis gradum aestivis noctibus continua sit, et Montes tant parvos quam altissimos aequo reflixi luminis radio indefferenter perfundat; neque haec Aristotelis opnio fuisse videtur, com ex illustratione Montis excessivam eiusdam altitudinem ostendere voluerit. Verba itaque Aristotelis de luce directa Montis illuminatrice intelligenda sunt; quidquid in utili conatu de luce reflexa garriant Astronomicarum rerum imperiti Interpretes. Hoc itaque posito, Montem excessivae altitudinis fuisse, demonstrare aggredior. Et primo quidem Sole in Cancro, deindo in Ariete et Libra, tertio in Capricorno constituto, quantae altitudinis in singulis stationibus Montem esse oprtuit, ut ad tertiam noctis horam radiis Solaribus directis illuminari potuerit ostendam.

Suppono itaque. ex Ptolomaeo, Caucasi verticem sub Latitudine 47 aut 48 graduum constitutum, et Solem esse in primo gradu Cancri. Suppono secundo, tertiam noctis partem, ad cuius initium Mons illuminari incipit.

PROPOSITIO I.

Arcus quatuor horarum infra Horizontem, et Verticali constitutus, sole in Cancro constituto, est 16. grad. 10. min. ad Latitud. 48 grad.

Demonstratio.

Sit Circulus Caucasi verticalis AFB, punctum Verticis F. Horizon AdBC, et GDLC Eclliptica, Centrum Terrae O, qui ex suppositione omnes sunt Circuli maximi, quorum, plana in Centro Terrae se interfecant; sitque communionis Diameter COD, sitque Sol in puncto L, ad initium tertiae noctis partis. Quaeritur itaque arcus AL. Data ittaque noctis hora et altitudine Poli, datur et ex doctrina Triangulorum Sphaericorum punctum Ecclipticae, ortivum quidem in D, occiduum in C, et utrumque tum supra Horizontem meridie, tum infra, media nocte.

At dato puncto culminante in medio Coelo, datur et ad Latiudinem positam angulus Horizontis cum Eccliptica supra dato Ecclipticae punco, quae est ACL, eirtuq angulus LAC, utpote verticalis, ad Horizontalem, rectu; et datis punctis LC, dabitur et arcus LC. Sed et in triangulo ALC rectangulo, iuxta Probl. 2. propos. 4. Sphaericorumtrangul. Clavii, dabitur angulus ACL, una cum reliquis arcubus, et consiquenter quaefitus arcus LA. Dato itaque trangulo sphaerico ACL rectangulo habebuntur duo latera nota, videlicet subtendens rectum LAC, quod est arcus inter Horizontem et imum Coeli, 68 grad 53 min tantum enim interest inter grad 20. Leonis et undecimum Geminorum existentem in imo mediae noctic puncto, Sole tum existente in puncto L, ad tertiam noctis partem. Alterum autem latus AL arcus Meridiani pariter constat. Cum itaque, Sinus anguli ACL, (qui ex Declinationis Solis in 11.7. Geminorum gradu consituti a complemento elevationis Poli subtractione manet) grad 21. 19 min. Sit 36371, et datus arcus LC, grad 50 quae est differntia grauum inter principum Cancri, et 20 grad. Leonis, qui in Horizontet existit dato tempore; huius inquam Sinus grad. 50 sit 76604. erit ut Sinus totus 10000, ad Sihum 36371, itta 76604 ad aliud, et facta operatione prodibit Sinus 27861, Arcus LA, cui in Sinuum tabula repsondent 16 grad. 10 min. Arcus itaque LA Sole in principio Cancri graduum est 16, 10 min. Quod erat ostendendium.

Hoc pacto invenimus Sole in punctis Arietis et Librae sub datam noctis horam constituto, arcumn LA esses infra Horizontem 35 grad. 25 min. Et in primo Capricorni gradu arcum LA esse infra Horizontem depressum 50 grad. quibus quidem inventis iam ostendamus, quanta Montis Caucasi altitudo esse debeat, ut effectum allegatae illuminationis praestet.

PROPOSITIO II.

Montis Caucasi altitudo quanta debeat esse Sole a tertiam noctis partem dum in Cranco, Ariete et Capricorno constituitur, eum illuminate.

Sit Verticalis Caucasi A C B. Geocosmi seu Terrae peripheria eopq, cuius Centrum D. Horizon physicus seu Monis, mn: rationalis A B linea verticis seu axis Horizontis e C, et altitudo Montis ef. Linea ih tangens superficiem lateris in puncto g, tunc temporis, quando ante ortum Sol, aut post occasum ad initium vel em quarte horae verticem Montis illuminat. Quoniam igitur linea ih radii Solaris, Terram tangit in puncto g: et horizontalis mn, eandem inpuncto e. producantur ex Centro D lineae Dg. et De, per puncta contactus g et e. linearum ih et mn quae cum utrinque angulos rectos cum lineis ih, et mn, et semidiametri Terrae De, et D g efficiant, erunt consequenter arcus Verticalis Lh et Cn, inter se aequales; ablato communi arcu Ln, erunt reliqui arcus nh, et CL, inter se aequales. Sed arcus nh, inter Solem et Horizontem interiectus iam notus est ex praecedenti Propositione 16 grad 10 min. Ergo arcus huic aequalis C L pariter notus est in angulo eDg; notus itaque et angulus Dge, utpote rectus subtracto itaque angulo eDg a rectopatebit angulus D eg. Ergo omnes trianguli rectanguli D e g anguli patebunt. Datoqüoque latere Dg, semidiametri Terrae:ergo reliqua latera per Propos. 2. Triag. rectil. Clavii nota sunt: ergo et ef Montis altitudo, eo quo sequitur modo. Sole in principio Cancri existente ad initium vel finem tertiae partis notcis, arcus inter Solem et Horizontem constitutus hn, est uti supra ostendimus 16 grad. et 10 min. cuius complementum est 73 grad. 50 min cuius Sinus est 96040 talium partium, quales sinus totus Df.100000 habet. Praterea cum semidiametros Terrae D g nota sit 3036 milliarium Italicorum: Fiat ut sinus Dg, 96040, ad 3036, semidiametrum Terrae notam, ita sinus totus 100000 ad aliud, prodibunt peracta operatione 3161, videlicet linea Df accumulata ex semidiametro Terrae et altitudine Montis ef: quare subducta a 3161, semidiametro Terrae 3036, remanebit 125 Montis desiderata altitudo. At posito Sole in principio Arietis et Librae, cum arcus nh, ad initium et finem ante vel post occasum Solis sit inventus per I. Propos. 35 grad. 25 min. invenies iuxta praecedentis operationis processum ef Montis altitudinem 689 milliarium. Denique Sole in Capricorno, et in principio vel fine tertiae partis in puncto h infra Horizontem constituto, quem arcum hn per I. Propos invenimus 50 grad 17 min. Si iuxta recedentium operationum regulam processeris, invenies ef Montis altitudinem 1715 milliarium.

Epilogismus Calculi.

Si Sol in principio Cancri ante vel post ortum, ad initium tertiae noctis partis, Montem Caucasum illusminare incipiet, erit

Si in principio Arietis et Librae, erit

Si denique in Capricorno, erit

}

Altitudo Montis

{

125

699

1715

}

milliarium Italicorum

Cum itaque haec ex infallibili calculi ratiocinio constent; videat iam Lector, utrum in rerum natura tantae altitudinis Mons reperiri possit, qui exhibitam ab Aristotele illustrationem monstret; neque hic Peripatetici ad crepusculorum lucem confugiant; nihil enim agent: nam cum crepuscula sole in Cancro constituto, tota nocte durent, et num idemque crepusculum tam planis lois, quam parvis, magnis, maximis Montius commune sit, nulla ratione hinc altitudo Montis, quam tamen ex illustratione Solis Aritoteles innuebat, colligi poterit: de vera itaque et directa Solis illustratione locus est uti verba eius luculenter docent. Neque verba, cum planissima sint, in alios sensus detorquenda sunt, sed siandum verbis Auctoris; neque enim quid intellectu conceperit, cum de iis nihil nobis constare possit,sed quid scriptis suis iisque planis et aperis senserit, nobis explicandum incumbit. Si itaque verum est uti ex scriptis eius verissimum comperitur, Caucasum direcis Solis radiis a tertiam noctis partem illustrari, dixisse necessario quoque inde ea consequentur absurda, quae iam demonstravimus, videlicet Montem altu esse debere ole in Cancro constituto 125, in Ariete aut Libra 689. in Capricorno denique 1715 milliar. Ital. Quae cum absurdissima sint, tantoque ingenio prorsus indigna , utpote omnibus Geographiae principiis repugnantia, ad Aristotelem defendendum nihil aliud superest, nisi ut dicamus eum relatione aliorum haec asseruisse. Verum vir tantae auctoritatis et famae non debebat assentiri quibuscunque anilium relationum fabulis, sed summa diligentia et cautela circumspicere, utrum quae dicerentur. veritati consentanea forent. Et num cum principiis Astronomicis congruerent: imo. cum divitiis potentia polleret,neque a Maeotico stagno tam dissitus esset Geographos, qui negotium penitius explorarent, mittere debebat, nullis parcere sumptibus, ne paradoxis absurdisque coniecturis semet atque una posteritatem implicaret. Sed haec incidenter de Montis Caucasi altitudine dicta sufficiant.

Montem te quem ob altitudinem Imbrium regionem, propter inconfusum cinerum in eo quotannis inventorum situm, excedere putat Mela, memorabili sane omnibus seculis ausu a Xerxe perfossum, et freto navigabili pervium, Dinocrates mensus dicitur, inventumque duodecim stadiorum; Vide rationem dimensionis in Arte magna Lucis et Umbrae ubi omnia fuse de hoc Monte tractata reperies. Pelion et Cyllenen Montes a Dicaearcho Regum Pliniuis et Geminus docent et: illum quidealtum scribit. Sisimythrae Petram 15 stadiorum, Sogdiani vero saxeum Montem 30 stadiorum altum Strabo refert. Sed ne in iam ab aliis peracta Montium descriptione tempus perdam, hic Tabulam praecipuorum Montium altitudinis ponam, ut ex eorum cognita altitudine, quid de Maris profunditate senti endum sit, colligat Lector.

TABLE

His subiungimus Tabellam, qua data distantia altitudinem Montis, et ac data, distantiam quam videri possit cognoscimus.

TABLE

Ex qua data distantia altitudinem Montis, aut hac data, distantiam, qua conspici possit, reperire est.

Exampli gratia. Si Mons, sit quispiam qui 10 minutis a re distet, et altitudinem eius nosse cupias; Vide in Tabula I. in Columna 2. minuta 10 et e regione in Columna I. reperis 21 passus; et tanta est altitudo Montis. Iterum recedat a te Mons 50 minut. Reperta in Columna secunda 50 minuta dabunt in prima Columna 528 passus, altitudinem Montis quaesitam.

Pari pacto, si Mons quispiam a te recedat 4 gradibus: quaere in 2 Tabula in Columna secunda grad. 4, et e regione invenies 12 milliaria; 209 passus, altitudinem Montis quaesitam; Haudsecus maliis procedes.

Si vero detur altitudo Montas, reperies in sucunda, Columna, Tabularum minuta vel gradus, distantiam a Monte quaesitam. Nota tamen, haec omnia intelligenda esse de oculo mensoris in superficie Terrae Mari concentrica, non de superficie montana.

Ataque hi sunt Montes, quoarum altitudines sagacis ingenii Mathematici non tam certa mensura explorare conati, quam dimensi sunt; quarum tamen praecelsos vertices si cum Andibus Americae Montibus comparare velis, certe hos rest Acosta, non nisi humiles ad platia casas, ad sublimes, inquam, cypressos viburna reperies. Quorum mensuram aggredi, uti et dictorum Montium est ausus quidem Mathematico ingenio dignissimus; sed qui difficultatum occurrentium scopulos sagaciori mentis trutina rite expenderit, is forsan pro nata proportione eandem difficultatem, quam vel in ipsisi stellis dimetiendis reperiet. Loquor semper de ingentibus illis Montibus, uti Caucaso, Parapaniso, Pico, Atho, et innumeris aliis supra memoratis, atque adeo in iis certa mensura determinandis, vix unquam determinata altitudinis veritas, sed illa tantum, quae ex hypthesi data emertig, assignari possit. Cum enim radix Montium, ut plurimum, multorum dirum itinere distet, primo illam multorum dierum itinere distet, primo illam exquisita mensura notam habere oportebit. Secundo certa, directa et infallibili visualis lineae, in verticis istius Montis punctum, incidentia opus est; quae nullius Instrumenti ope certo in tanta distantia capi potest. Tertio, summa refractionum habenda ratio est, quae quanto in tanta ambientis medii diversitate incertior est, tanto maioribus difficultatibus opus involvit. Quarto: In tanta mensoris a Montis perpendiculo distantia, quantiatatem tumoris Globi Terreni, praecognitam habere oportet, et quam praecisissime Cum enim perpendiculum Montis ad perpendiculum e Centro Terrae per verticem mensoris eductum, minime unum alteri parallelum sit, necessario angulum, quem e Centro Terrae et Montis et mensoriae stationis perpendicula efficiunt, praecognitum habere oportebit; qui quidem haberi minime potest, nisi distantia inter apicem Montis et stationem mensoris cognita fuerit; hic vero praesupponit Semidiametri Terrestris praecisam quantitatem, quae adhuc quaritur, et in tanta Geographorum discrepantium perplexitate, a nemine adhuc recte assignata; cum planum mensorium, cui ipsi insistunt, falso sibi persuadent, cum reliquis planitiebus, aut etiam sub concentricae convexitatis superficie, Mari continuari. Innumera alia impedimenta visusque fallacias adducere possem, sed sufficiant hac ad difficultatem opoules luculenter demonstrandam; quae tamen in Montibus vicinioribus, nec tantis itinerum ambagibus, impeditis feliciorem successum sortientur: hoc enim pacto nec tanta refractionum nec lineae visualis, nec tumoris Terrae ratio habenda est, utpote sensibili errori vix subiectis, si in reliquis Geometrae diligentia et ingenium non desint.

Ostendit difficultatem operis Montis Baldi in Agro Veronensi sublimi vertice eminentis et a foro Naevii 75 milliaribus distantis a uxcaio nostris temporibus fata dimensio, Montisque altitudo inventa fuit 860. Sed Cabeus re penitius expensa, eius altitudinem postea invenit 1190 Neque hic Ricciolo satisfecit; omnibus enim rite discussis assignat duplam ei, quam invenerat Blancanus videlicet 1654 passuum Bononiensium. Cui itaque ex hisce tribus subscribam dispicere nequeo Erit forsan alius, qui aliis inventis difficultatibus nunc maiorem, nunc minorem sit assignaturus, ita Sysiphi saxum volvitur, nunquam dubiorum finito curriculo. Ut proinde tribus paulo ante adductis Baldi Montis mensoribus nulla fides haberi possit; utpote a se invicem adeo pudendis differentiis discrepantibus. Quam itaque in Baldi Montis non omnium eminentis simi altitudine compertam habemus incertitudinem, eandem multo maioribus difficultatibus implexam in Montium supradictorum monstrosa altitudine exploranda nos comperturos adeo certum est,quam incertus est et anceps in tot difficultatum nodis extorquendis omnis humani ingenii conatus; prefertim cum situs huiusmodi Montium praecisus in gradibus adhuc inexplorarus sit, a quo tamen totius negotii expeditio merito dependet. Ego sane ut aliquo modo huius orometrias difficultatem experirer, negotium in Montis Albani 20 mill pass. Roma dissiti dimensione tentandum existimavi. Positis itaque opportuno loco Astrolabiis, deinde Quadrante, cuius diameter 4 palmorum, per totidem exercitatos et aquilini visus observatores, quam accuratissime ultimam apicis dicti Montis extremitatem in gradibus Quadrantum indagare iussi: futurum sperans ut omnes in uno et eodem gradu minutisque convenirent. Sed contra irrito labore omnia evenerunt; examinatis enim ab scissorum graduum numeris ad unum omnes. non in gradibus duntaxat sed et in minutis, differentes inveni. Idem accidit repetita ter aut quater eadem observatione; res denuo tentata per singulos observatores eius Quadrantis, quem accuratissimum iudicabam subsidio. Sed neque hic inter eos conventum fuit. Tandem in Turris vicinae altitudine capienda negotium auspicati sumus: cuius apex uti vicinior nobis, ita quoque punctum eius praecisius attigimus , atque adeo omnes in gradibus et minutis convenerunt. Apertissimum signum causam erroris n prima observatione aliam non fuisse, nisi nimiam Montis distantiam; cuius ultimus apex praecis attingi non posset. Habes ex hoc experimento quam difficile sit, in remotiori et excessiva distantia exactam Montis alicuius remotioris altitudinem cum infallibili certitudine indagare.

Desideraret fortassis Lector, ut hoc loco methodum quandam explorandae Montium altitudinis apponerem; verum cum hoc innumeri alii tradiderint, nec res tanti ingeniisit, supervacaneum esse ratus sum, tempus in negotio vulgo noto terere: praesertim si ad Trigonometriae amussim, neglectis omnibus supra dictis observationibus, conditionibusque requisitis, negotium simpliciori geodaesia peragatur. Si quis vero huiusmodi praxes ardentius appetat, is Clavium, Snellium, Maginum, Metium, Sambecu, quoquot de practica Geometria scripserunt, inter caeteros vero Ricciolum consultat, qui lib. x. Almag. Novi, sect. 4. quam fusissime tradidit hoc ὀρθομελεῖν argumentum; Quas vero Auctor in novo Reformatae Geographiae opere, contra me meamque de Montium dimensione opinionem. rationes adducit, illae uti nullius momenti sunt, ita quoque non curandae; cum a quovis litis inter nos exorta haud ignaro, quique ingenuus tricarum nodum, uti dici solet, in scirpo non quaerens conciliari quam facillime possint.

Sed ut tandem ad propositi nostri filum redeamus. Altitudines Montiummnon alio fine hic adduximus, nisi ut pendentem inter celeberrimos Auctores litem decideremus. Dubium aurem est, quod sequitur: Utrum Maris sive Oceani profunditas, altitudinibus Montium respondeat. Plerique in Genesin Commentatores uti et Geographi affirmativam partem amplecti non dubitant, probareque velle videntur ex illo Genesis: Congregentur aqua in ocum unum appareat arida, etc. Ut itaque aqua Geocosmum ambiens in unum reciperetur, profundioribus in superficie Terrae alveis opus erat. Terram itaque praepotentis DEI virtute et Divinae vocis efficacia erutam et in ingentes acervos aggestam dicunt, ex quibus deinde Montium extitere catenae: ut proinde vel ex hoc capite tanta fit profunditas Oceani, quanta altitudo Montium. Haec sententia plerorumque Interpretum Sacrae Sctipturae. Sed qui pensiculatius dicta scrutabitur, videbit luculenter, ex hoc parem profunditatis Oceani et Montium altitudinis quantitatem colligi minime posse; cum experientia doceat, profanditatem puteorum, fossarum et fundamentorum alicuius fabricae semper altiorem esse terra circumcirca in aggeres congesta; ut enim terra aggesta profunditati alicuius putei quadraret, terram in formam cylindri ea prorsus figura, quae putei erat, coacervare oporteret, et sic aggesta in altum, contentae in puteo terrae atque adeo profunditas altitudini necessario responderet: Si vero dictam terram in conum coacervaveris, nunquam ad altitudinem profunditati putei aequalem pervenies; et ratio est quia partes terrae cum in vertice coni consistere non possunt; perpetuo defluxu in basin decurrentes, ipsam augmentabunt intantum, quantum a vertice discesserat secreta terrestris materiei coacervatio: atque adeo hoc pacto nunquam altitudo conorum terrestrium profunditati fossarum, ex quibus aggesti sunt, respondebit. Cum itaque Montes non in cylindrorum sed conorum ut plurimum formam aggestos videamus, certum est, eos multo alveo Maris demissiores esse posito semper, ex alveorum excavatione Montes extitisse, uti supra nominati Auctore arbitrantur.

Verum uti et meam hic sententiam de Montium constitutione apponam; Dico primo, Divinam sapientiam, uti nihil temere et tumultuarie in rerum Natura disposuit, ita Montes quoque et Oceanum in fines altissimos et incomprehensibiles, utpote in Divina Idea abditos, ea providentia constituisse ut ne vel minimus clivus foret, qui non suos haberet tum in Geocosmo conservando universales, tum in aliqua Regione particulares usus.

Dico secundo, cum Geocosmo nihil adeo necessarium sit, quam apta Montium distributio, certo eos ordine pro cuius vis Regionis exigentia constitisse patet: ex hisce enim universa Telluris Moles veluti ex magae Matris Uberibus sufficientissimum alimentum acquirit. Unde infero, altitudinem Montium nihil labere cum Maris profunditate negotii, neque ex Terrestribus alveorum glebis , in primordiali aquarum separatione, temere aggestis, Montes constitisse: Sed simul ac Divina Vox insonuit. Congregentur aquae in locum unum, at appareat arida, etc mox etiam universam Telluris Molem, iuxta legem in Archetypo praescriptam, in Montes digestam, in alveos Oceano, maribus lacubus, fluminibusque aptos depressam: verbo, omnia Geocosmi organa et interioris Oeconomiae officinas, penaria, siphones caminosque constitutos fuisse ea prorsus perfectione, qua in hunc usque diem perseverare conspicimus. Neque enim infinita DEI sapientia more humano Geocosmum condidisse putanda est. ut primo alveos effoderet, et deinde effossam terram temere in Montes coacervaret: minime gentium: Sed ad DEI Vocem in momento omnia eti sngula necessariis adminiculis instructa iuxta Aeternae Mentis prototypon extiterunt. Atque hoc verum esse, omnium fere Montium constituion aperte docet; cum vel altissimi Montes, uti sunt Alpes, Pyrenaei, Acrocewraunia, Caucasi Montis et Imai catenae. In immensa terrarum spatia exporrectae, non ad litora Oceani, sed in Mediterraneis vel Continentium vel Insularum regionibus, longo terrarum intervallo ab Oceano seiunctae, sedem Divinitus sibi destinata1obtinuerunt.

Falsissimum itaque est eorum dogma, qui tantam esse volunt altitudinem Montium, quanta sit Maris profunditas. Quemadmodum enim Terrena moles inaequalitate sua constat, montibus vallibusque exasperata: ita funuds Maris. Sunt in Terrestri superficie magni, parvi, mediocres, altissimi Montes; sunt valles, prata, sylvae, pascua, myricae: sunt et haec omnia in fundo Maris, scopulis innumeris sub aqueis exasperato, ut proinde Insulas nihil aliud esse putes, quam subaqueos et ingentis altitudinis Montes, vertice solo extra Oceanum Mariaque emergentes, quorum tamen radices simbriasque in immensos subaquearum regionum tractus longe lateque exporrectos, tunc primum videres, si ea Divina potentia siccatis aquis in conspectum se proderent.

Sylvas esse submarinas, Mare Rurum sat superque docet, ex cuius fundo subinde ingens a piscatoribus Corallinarum arborum copia, Ceraso nostrati vix cedentium, uti ab Arabibus Rubri Maris accolis non semel audivi, eruitur: imo in tantam subinde altitudinem crescunt, ut extra ipsam pelagi superficiem cornua, non sine navium impedimento et periculo extollere videantur: nec in uno aliquo loco, aut in exiguo aliquo tractu, sed in pluribus dicti Maris locis, et in tractibus ad aliquot milliaria exporrectis huiusmodi submarinae sylvae comperiuntur. Reperiuntur autem huiusmodi Sylvae Corallinae non in Mari duntaxat Erythraeo, sed in compluribus aliis; uti in Mari Siculo, prope Drepanum; in Gallico, prope Tolonem, caeterisque Ligustici Maris oris; in Oceano vero innumeris in locis, que brevitatis causa omitto.

Prata quoque subaquea sive submarina existere sat superque experientia docuit eos, qui ex Hispania et Lusitania in Americam ultro citroque commeant; ubi tota Maris superficies herba submarina, quam Sargasso vocant haud secus ac in Prato quodam amoenissimo multorum dierum spatio efflorescit loco stare nescia huc illucque perpetuo urir mot agitata; cuius rei causa malibi aperiemus. Prata quoque floribus submarinis luxriantia reperiri, Litus Novi Regni luculenter demonstrat, qui ab Urinatoribus in fundo Maris decerpti mox ac in auram evadunt, veluti crystallini lapidis naturam induunt, florum formam perfecte exprimentem, quos in adornandis altaribus Collegii Carthaginenses societatis nostrae Patres ut plurimum adhibent: Eximium Naturxopus, et Europae invisum. Submarina quoque algarim diversi generis per amoena vireta nulli Mari desunt.

Et non procul Melita tractus Maris, quas Praterias vocant, piscatu cumprimis celebris, ubi ad multum spatium veluti in Montis alicuius planitie Pratum, virore, amoenitate eximium, non sine oblectatione intuentium sese pandit infra aquas o fere palmis abditum; in quo innumeri piscium greges, veluti in pleno venustatis campo stabulantes deliciantur, non sine ingenti piscatorum lucro. Terminos huius Prati si quis accuratius inspexerit, videbit Mare extra viroris limites, atro quodam colore sive ob insignem profunditatem, sive ob altissima, quae Pratum determinant, Scopulorum praecipitia, suffusum.

Sed quoniam de hisce Naturae portentis suo loco ex professo acturi sumus, non prosequor materiam:

cum sufficiat nobis, Maris fundum non secus ac Terram asperum, inaequalem, scabrosum montibus, vallibusseu abyssis impenetrabilibus refertum; Fontibus quoque et fluminibus abundare, ut in Prodromo Subterraneo demonstratum fuit; ur proinde quis altitudinem Montium ex profanitate Maris frustraneo labore exploret.

Hoc tamen dico, quod sicuti in medituliis Terrestrium Continentium omnium altissimi Montes coacervati videntur: ita in emdio Oceani i mairoem semper profunditatem, ad littora vero planiora, semper minorem et minorem protunditatem reperiri. Dixi ad littora planiora; quia ubi ingentibus Scopulis cinguntur littora, ibi jaiorem quoque quam in planioribus littoribus profunditatem reperiri, non aliud nisi ipsa experientia docet in Littoribus scopulosis Norwegiae, Islandiae, Flandricarum Insularum, caeterisque innumeris.

Vide in Figura sequenti Montem terrestrem, cuius radices Mari B C insinuata producuntur infra aquas in D, ubi novis Scopulis D E extollitur, et hinc producitur in F; summa Maris profunditas sive abyssus hinc iterum sursum adscendens extra superficiem Maris emergens G Insulam conficit, quae deinde iterum aliis et aliis submarinorum Motium scopulis connectitur: et hoc pacto totus Oceani fundus mira et incredibili inaequalitate constituitur. Planities vero submarinae ibi potissimum censentur existete, ubi Oceanus, aut Mare, omnibus Insularumvestigiis destitutus cernitur, haud secus ac in Vallibus planities; uti in I patet.

Ex his adductis patet, qua hallucinentur: qui putant, Maris profunditatem ubique aut aequalem esse aut determinari posse certam eius profunditatem; tam enim id difficile, quam difficile Montium per universam Telluris superficiem diffusorum altitudines certa ratione inquirere; ut proinde illud huc quadrare videatur: altitudinem Coeli, latitudinem Terrae, profunditatem Maris quis mensus est?

CAPUT XV.

Inaequalitate fundi Maris: cui iungitur Historia memorabilis supradicta confirmans

Adam hoc loco Historiam. quae tempore Friderici Regis in Sicilia contigit, qua, que hucusque de fundi Maris inaequalitate dicta sunt, comprobantur. Fuit in Sicilia tunc temporis Urinotor quidam fama celeberrimus, Nicolaus nomine, quem a natandi peritia vulgo Pescecola, idest Nicolaum piscem nominabant. Hic a puero Mari assuetus, et natandi peritia cumprimis excellens, ostreis et coralliis, similibusque in fundo Maris colligendis fere unice distinebatur, quibus postea venditis vitam tolerabat: Tanto autem arino commercio afficiebatur, ut quatuor aut guinquinque dies fere, primis temporibus Mari immoraretur. crudis piscibus vitam sustentans; ibat et redibat passim in Calabriam natando, tabellarii munere functus: dicitur Liparitanas Insulas natatu non semel penetrasse. Inventus fuit nonnunquam Triremibus in medio aestuantis et procellosi a.ris sinu e regione Calabriae, nautis marinum quoddam monstrum ad primum adspectum; eum opinantibus sed a nonnullis cognitus in triremem receptus fuit. Interrogatus quonam tenderet in ari tot procellis agitato? Respondit se literas ad nescio quam Urbem coriaceae bursae et trochlea affabre munitae, ne ab ambiente humore vitiarentur, inclusas portare: tandem post longam confabulationem bene pastus, nautisque valere iussis Mari se denique commisit. Narrant praeterea ex continuo aquarum contubernio dictum Nicolaum ita naturam, temperamentumque mutasse, ut amphibio, quam homini similior esset; excrescente inter digitos in formam pedum anseris cartilagine ad natandum necessaria, pulmone que ita diducto, ut ad integrum diem sufficientem ad repirandum aerem contineret.

Commorante itaque quodam tempore Siciliae Rege Messanae, cum incredibilia passim de hoc Urinatore sibi narrari audisset, curiositate simul et desiderio videndi hominis impulsus, eum sibi sisti voluit; quod postquam diu terra marique quaesitus esset trandem factum fuit. Audierat Rex miraquae dam de vicinae Charybdis natura sibi narrari; obtenta itaque tam opportuna occasione interiorem Charybdis constitutionem explorandam duxit, quod quidem nisi per hunc Nicolaum fieri melius posse non existimabat. iussus itaque Nicolaus in fundum se dimittere; et quoniam aliquantulum Regis imperio, praetensis summis solique sibi notis periculis, fragari videbatur: Rex ut ad operis executionem animosiorem redderet Nicolaum auream pateram eo in loco proiici iuam, suam fore pollicitus, si proiectam referret. Nicolaus allectus, acceptataque conditione sese in imos mox gugites praecipitavit: ubi fere ad tres horae quadrantes permansit, Rege adstantibusque magno cum desiderio expectantibus: Qui tandem magno eximo Vorticis fundo regurgitatus impetu, pate m proiectam, manu triumphantis in morem iactitans , intra palatium receptus fuit. Et cum labore ni]mio nonnihil debilitatus , lautoque prandio refocillatus somno aliquantulum indulsisset ad Regis conspectum venit; qui de omnibus, quae in fundo compererat, interrogatus, sic Regem allocutus dicitur.

Clementissime Rex, quae iussisti, executus sum iussis tuis nunquam obtemperassem. Si quae comperi, prius novissem, etiam promisso mihi Imperii tuii dimidio: temeritatem magnam commisi, dum temeritatem putavi, Regis iussui non parere. Rege vero causam temeritatis postulante, respondit: Scias Rex, quatuor esse, quae hunc locum non dicam, mihi similibus Urinatoribus, sed vel ipsis piscibus impenetrabilem, nimis metuendum reddunt: Primo, Fluminis ex imis pelagi Voraginibus ebullientis impetus, cui vix homo quantumvis summo robore viribusque instructus sit resistat, quem neque ego perrumpere valui, unde per alia diverticula in profundum me descendere oportuit. Secundo, scopulorum passim obviorum multitudo, quorum fundos sine manifesto vitae et excoriationis periculo vix subi. Tertio, Euripi, seu subterranearum aquarum oestus, qui se ingenti impetu ex intimis scopulorum visceribus evolvunt, quorumque fluxus contrarius vortices agit tam formidabiles ut vel solo metu consternatum hominem exanimare possint. Quarto, Ingentium Polyporum greges, qui scopulorum lateribus adhaerescentes cirris longe lateque exporrectis summum mihi hortorem incutiebant; ex quibus unum si corporis pulpam spectes. hominis magnitudine maiorem vidi; fi cirros, ii decempedae longitudinenon cedebant, quibus si me strinxissent, inevitabili mortis periculo ad se attractum solo amplexu exanimassent. Stabulantur et in vicinis scopulorum latibulis pisces atrocitate immanes, quos sanes vocant. vulgo Pesce Cane, et triplici dentium ordine fauces instructas habent, Delphin is corporis mole haud impares, a quorum saevitie nemo tutus esse potest; quos enim dentibus apprehenderint, de ipsis actum esse certo tibi persuadeas siquidem nullae machaerae, acinaces nulli tanta tamque acuta acie instructi esse possunt, quam haec Maris monstra dentium acum ine in quibuscunque rebus dissecandis non superent.

Hisce ex ordine expositis, quaesitus fuit quonam modo iniectam pateram tam cito invenire potuisset? Respondit, Pateram ex vehementi aquarum fluxu et refluxu minime ad perpendiculum descendisse, sed eam mox aquarum impetu excussam eo fere modo,quo semet excussum dicebat, intra quandam scopuli cavitatem reperisse; quae si in fundum descendisset, fieri non potuisse, ut in tanta aestuum ebullitione turbinumque impetu spes ulla eam reperiendi superfuisset: Euripos enim quibus aqua subterranea nunc intra viscera absorbetur nunc eadem regurgitatur, tanta perturbatione agitari, ut nulla vis sit, que eis resistere possit. Accedere, Mare in eodem loco adeo profundum esse, ut Cimmeriis pene tenebris oculos offundat. Quaesitus et de Freti interioris dispositione: Respondit totum innumeris scopulis implexum, ex quorum radicibus subterranearum intercurrentium aquarum fluxus refluxusque pro temporis diversitate eas efficit in superficie perturbationes,quales Naute magno navium periculo experiuntur.

Rogatus porro fuit, si animus ipsi sufficeret, ad enuo tentandum huius Charybdis fundum: Respondit quod non. Victus tamen etiam altera vice marsupio pleno nummis aureis, cum annexa patera magni pretii in Charybdim proiecta; aurique sacra fame allectus, secundo se in gurgitem dedit praecipitem. Sed nunquam amplius comparuit:forsan Euriporum impetu intra Montium labryrinthos abductus, aut piscibus, quos timuerat, praeda factus.

Hanc historiam prout in Actis Regiis descripta fuit, a secretario Archivi mihi communicatam apponere hoc loco visum fuit, ut Marium vorticosi tractus luculentius paterent.

CAPUT XVI.

Dimensio Freti Siculi ab Auctore facta Anno 168

Cum iam multo tempore turbulentum huius Mamertini Freti statum tum propria experientia observassem, tum apud Historicos legissem, eodemque tempore redux in Italiam apud Parum trium dierum curriculo, temporis opportunitatem exspectarem, netam insignem explorandi Freti occasionem elabi paterer,conductis peritis naturae loci nautis, Fretum ingressus sum magno filorum glomere in bolidis usum instructus; et primo quidem Freti, ubi angustissimum est inter Pelori ripam ad Pharum et Calabriae Promontorium quod Scyllaeum dicitur, latitudinem Geometric dimensione reperi 2783 passuum Geometricorum. Hoc peracto recto tramite cymba in transversum actus a Pharo continuo usque ad ictum Promontorium, continua bolidis proiectione Maris profunditatem exploravi; in aliis iam 30, modo 200 pedum fundum reperi, in nonnullis veluti scopulos quosdam praeruptos. Inter caetera vero mirum dictu, totum huius latitudinis fundum scopulosumque tramitem quendam veluti ontem Calabria in Siciliam, utrinque fundo in abyssum subsidente comperi, qui Siciliam olim Calabriae hoc saxoso tractu iunctam fuisse,non in obscura praebebat indicia; ab immemorabili vero tempore sive terrae motu sive Thyrreni Maris violentia hunc disruptum Isthmum, in Fretum degenerasse, adeoque Trinacriam peninsulam in Insulam convertisse. Verum cum in Arte Magnetica hanc expeditionem descripserimus solum hoc loco quae ibidem omisimus, notatu digna apponenda duxi

Tria itaque cumprimis summo studio incumbebant exploranda , quorum effectus exoticos summos quosque Philosophos eximie vexasse legimus in genuina eorum ratione assignanda. Primum fuit Aestus Scyllae; Secundum Charybdis; Tertium inconstans et varius reciprocusque Freti motus. Quorum causas si uti spero assignavero, certe id praestitero, quod omnibus seculis a nullo non Philosopho unice fuit desideratum.

Primo itaque summo studio exploravi aestuantis Maris cursus omnino varios, rectos, proclives, contrarios, et veluti perpetua quadam lucta sese collidentes. Praeterea totu millud intra Scyllam et Charybdim quinque fere milliariorum maritim Spatium, reperi serventissimum omni bolide quantum vis longa inexplorabile ac Vorticibus formidabile; ubi undae undis contrariis obviae saevos movent turbines, modo in abruptum abeunte Freto, modo cum impetu et collisorum fluctuum fragore superna facie resiliente Mari, vastum hiatum et immensam voraginem conficiunt.: quibus inundationibus mirum in modum per gyros et contrarios navigia et obvia quaevis, interna vi spiritus absorpta, in imos gurgitis subterraneos cuniculos pertrahuntur, quae in Litore Taurominitano, teste non solum Sallustio ett Strabone, sed et Taurominiorum observatione, regurgitantur.

Atque hae quidem saevae et immites procellae non semper (quemadmodum menstruo spatio data opera Messane commoranti mihi innotuit) suas ferociae scenas agunt, fed tum vel maxime, quando Venti partim ex Ionio, partim Thyrreno Mari contrariis fluctibus angusti Maris fauces exagitant; caeteris temporibus etsi quoad superficiem tranquillum videatur, nequaquam tamen a consuetis sibi interioris machinationis tumultibus cessat; sed ita ad Lunae adscensum descensumque fluxus suos moderatur ut vel ipsi nautae a puero huic Freto assueti Currentium rationem vel ad primum Lunae aspectum praedicant; Luna vero nubibus obducta, ex Currentium fluctu eius in Coelo stationem cognoscant: quae omnia summa simul et curiositate et admiratione a me comperta sunt. Unde infame olim naufragiis Fretum modo tam facile transitur quam quodlibet aliud horum nautarum peritia ;qui naves per varias ambages sine ullo periculo ita deducere solent, ut devitatis contrariis Currentibus vicinum mox recta tendentem auspicentur, donec tandem terminum assequantur. Si vero neglecto horum nautarum conductu, inconsultius Fretum aliqui ingrediuntur, certo certius uti abditas Currentium rationes nesciunt, ita manifesto quoque se naufragii periculo exponunt, nisi mox auxiliari conductorum manu a periculo liberentur.

Est Religionis nostrae Messanae Tyrocinii Domus in edito loco sita, ex qua totius Freti longitudo obtutui patet; ex hac non sine admiratione subinde notavi, naves etiam praegrandes et onerarias, expansis etiam velis omnibus, ad multas horas ita haesisse, ac si trabalibus clavis assixae detinerentur ; quae mox tamen mutatis Currentibus et peritia Ductorum emersae cursum occeptum continuarunt.

Sed utad propositam nobis materiam redeamus. Primo post fauces Freti occurrit famosa illa Scylla, de qua Virgil.

Dextrum Sylla latus, laevum implacata Charybdis

Obsidet, atque imo barathi cum gurgite vastos

Sorbet in abruptum fluctus, rursumque sub auras.

Eriit alternos et sidera ver berat unda.

De cuius abdita naturae voracitate plena sunt omnium Historicorum Poetarum que monimenta innumeris implexa fabulsis, quae siquis videre cupiat, is Cluverium consulat l. I. Sicil. Antiqu. Fol. 64. nobis alienum citare animus non est, sed quae propria experientia comperimus, adducere. Scylla itaque adjacet Promotoria, quod olim Cenys dicebatur, modo Scyllaeum, vulgo Sciglio vocant: cuius natura illa est, ut ingenti ultro citroque commeantium aquarum pertubatione agitetur. Quando affluxu agitatur, tanta eius est violentia, ut navis ei concredita omni evadendi spe sublata, montium parietibus illisa inevitabili naufragio committatur; quae tamen mitior aliquantum evadit, cum Aestus eam refluxu in Ortivam Freti plagam urserit: verum nisi periculis probe obstetur, terminique fluxus non tempistive observentur, sit subinde, ut ex Scyllae Syrtibus in Charybdis aestuaria devoluti, periculum, quod fugerunt, tum primum reperiant, atque adeo apte in illos quadret:

Angra Charybdis adit, qui vult evadere Scyllam.

Et contra.

Incidit in Scyllam qui vult vitare Charybdim. Dixi, subinde soevitiem illam Scyllaeam nons emper habenas suas laxare, sed ad certos Ventorum flatus, uti poste ostendetur. Ut itaque tam prodigiosi Maris reciprocus aestus Physico ratiocinio tandem decidatur, dico primo Scyllam nihil aliud esse, quam subterraneam voraginem per occultos maeandros in Mare Thyrrenum, vel aliud quodpiam continuatam: quomodo itaque aquarum ille accessus et recessus contingat, exponendum est.

Observatum fuit et a me summa diligentia uti et a nautis exploratum, in Cuiatio Sinu ad Vaticanum Promontorium intra sinus concavum, tum singulis diebus, tum maxime Subsolano flante, et potissimum, quando Sylla affluxu, patitur, fere maxime ebullientis Maris indicia conspici; ad Scyllae vero defluxum, occiduo Euri flatu dominante. illud quoque veluti in vortices quosdam ac turbines agitari. Quae uti experientia quotidiana constant, ita quoque Scyllae fluxus et refluxus causam ceu digito quodam monstrant. Nota itaque duplici mot tum Thyrrenum, tum Fretum Mamertinum seu Scyllaeum agitari: Uno per Oceani fauces Gaditanas introeuntis affluxum, quo immensa aquarum mole Mare Internum pressum, impetum suum reliquis omnibus sinibus etretis ei obviis communicat; Unde Maris Sinus et potissimum Fretum oc nostrum summum incrementum acquirit: refluente vero Oceano ea quoque proportione, qua prius Internum Mare in sinibus ac Fretis suis. creverat, refluendo decrescit, qui et attractus dicitur, atque hic motus uti a Luna, quemadmodum suo tempore dicetur, dependet, ita stabili quoque et perpetuo fluxu refluxuque dis de die noctuque, durat. Secundus Interni Maris motus adscribitur Ventis et allisioni aquarum Ventis agitatarum ad obvios terrarum tractus; qui quidem uti natura sua instabilis, et Ventorum subiacet arbitrio, ita quoque non nisi incerto nec determinato tempore contingit.

His praesuppositis iam Scyllam ordiamur. Patitur ea perenni experientia singulis diebus suos affluxus refluxus que, qui hoc pacto contingunt: Insinuante se, abdita urgentis Lunae vi, Oceano intra Mare Mediterraeum per Fauces Gaditanas, derepente tota illa Maris longitudo ex Occasu in Ortum exporrecta, impetu Oceani percita, ad recta sibi obvium Cuiatium sinum A magna aquarum mole veluti agmine facto, illiditur. Cum vero hoc in sinu, uti experientia docet, ad Scyllam subterranei meatus CB orificium suum B in fundo vel latere Intimi Maris a natura sibi destinatum habeat, sit ut sinus angustiae magna aquarum mole pressae, elabendi occasionem fugamque per dictum Canalem, atque adeo per Scyllam exitum sibi parent; Unde Scylla insequenium aquarum mole pressa fluxum suum in Ortum versus Charybdin D dirigit; Oceano vero refluente, atque adeo Interni Maris aquarum molem una secum trahente, tum Scyllae fluxus contrario motu intra solitam sub rupe Scyllae a voraginem sese abdens, recedentis ex Cuiatio Sinu aque locum occuat: atque hic est perennis fluxus et refluxus Scylae diurni, metus causa. Unde Nautae Lunam observantes infallibili indicio tempus fluxus et refluxus norunt; estque hic motus Scyllae tanto mitior, quanto recessus accessusque Maris ab Oceano dependentis conantior; ubi vero Occidui enti Mare vehementius exasperaverint, tunc quoque meurus Scyllae in Cuiatio Sinu undarum procellis exagitatus, in Scyllaeo exitu eas tempestes suscitat, quas magno sui periculo Nautae experiuntur; tunc enim idem Mare Thyrenum agitatum, non tantum per occultos aditus, sed et manifesto Marte per E F Fauces Freti insinuatum dum curvato Freti litori alliditur vehementius et occurrentibus ex opposita parte subsolani flatibus perreflexum cursum inde quoque in circulos agitatum, veluti commisso praelio horrendos cum Scyllaeo fluxu turbines motusque agit. Quae quidem Nature lucta tam diu durat, quam diu Ventorum rabies durare comperta est. Vento vero Occiduo Ortivoque quiescente Mare turbinibus et procellis adhuc fervidum, dum se syllae latebris magna aquarum mole aggravatum committit; ecce una secum, quicquid Currentis aestui invectum fuerit, post se rapit, ac irrevocabili fuga scopulis illisum funesto destinat naufragio; ut vel inde pateat, cur concitato Freto, tanta pericula Nautis immineant. Hoc certum antrum fundum esse a me compertum nulla bolide explorabilem; cuius tamen rei causam non tam abysso, quam aquae vehementis una secum bolidem intra concava montis rapientis fluxui adscribendum duxi, quod et bolidis renisus et pertinax ad Scyllam declinatios sat superque innuere videbatur. Habes hic, Lector, Scyllaei fluxus refluxu que rationem quam si quis improbaverit, meliorem assignet, cui haud illi benter nos subscripturos pollicemur, qui ea, quae experientia irrefragabili didicimus hic exponimus.

Sequitur modo Charybdis natura declaranda. Charydbis (qu quidem nihil aliud, quam absorptio Mare ex ea parte convexi Litoris portus gua Rhegium petitur) existit a Portus Mamertini, qui Calabriam spectat, parte non nisi 20 passibus dissita: quam et bis vectoris industria et opportuni temporis occasione transivi; cuius natura est quod nunc, veluti subiecto igni cacabo, perpetuo bulliat, nunc vortices veluti turbinibus agitatos agat, qui tanto navigantibus sunt periculosiores, quanto ebullitiones minori periculo eosdem exponunt; siquidem per ebullientem Sytrim impune, non item cum vorticibus agitatur, transeas. Observatum fuit longa Nautarum experienti, tum maxime Charybdin ebullire; quando Syrophaenix V, vulgo Scirocco, Freto dominatur; qui tamen ad communem fluxus, refluxusque Freti legem, sua quoque singulis diebus nunc regurgitationis, nunc abaorptionis non inobscura indicia praebet: maxime tamen saevit, uti diximus, Syrophoenice flante, et tanta quidem aquarum rabie,ut in Columnae aquarum diluvia eructare videatur. Quaeritur itaque huius rei causa.

Non ignoro, multos in contratrios Freti fluxus sibi obios, quorum occursu aquae coacervatae in altum extollantur uti in nullis non Maribus contingit effectum tam insolentem contulisse sed si hoc; Cur semper uno et eodem loco huiusmodi Maris ebullitio? Cur non in alia quavis Freri plaga? Cum Ventis sibi contrariantibus omni loco Mare talem causari possit accumulationem; uti et in Maribus ad magna Fluviorum Ostia constitutis contingit, ubi Ventorum flatibus, Fluminis fluxus sistentibus, turbulenta illa et tumultuaria lucta nascitur, qua aquarum moles diversis motibus agitatae in altum columnae adinstar, magno navium periculo extolluntur. Et notum est frequenti experientia in Gallico Mari e regione Ostii Fluminis Rhodani, quam Golfo de Lione vulgo vocant, tanto sane periculofiori, quanto Venti Austrini impetuosiores, et Rhodani fluxus rapidio. Cur, quaeso, ebullitiones deficientes eodem in loco mox Vortices et turbines excipiunt? Dices forsan, subsidentium aquarum coacervatarum mole voragines huiusmodi fieri. Sed neque hoc dici potest? cum vortices Charybdis huius naturae sint, ut quaelibet in eos coniecta post multiplice circuitus tandem Centro vicina in imum rapiantur; et in longe dissitis Sinibus per subterraneam regurgitationem tandem evomantur. Aliis itaque Instrumentis ad huiusmodi exoticos effectus praestandos Natura utitur: quae ut explicentur. notes velim, Charybdim hanc nihil aliud esse; quam ingentem Voraginem seu abyssum, per caeca Terrae viscera, tanquam per vastos Telluris Siphones, ebulliens illa aquarum moles certo tempore regurgitatur, et cessante regurgitationis causa, aquam recedentem veluti tractu quodam denuo absorberi necesse est, quam aquarum absorptionem Vortex necessario: sequitur: sit autem hac ratione:

Certum est. et experientia fere quotidiana tum in Freto, tum in universa Insula comprobatum, Sicilium prorsus cavernosam esse, et per abditos subterraneosque Canales Maria. Sibi invicem colludere reciproco aquarum commercio. Quemadmodum ita que in Scyllae aestu fieri ostendimus eadem ratione Charybdim aestus suos, volvere hoc loco comprobabimus. Charybdis Vorago haud dubie subterraneum aliquem meatum NM, in Orientali pelago alicubi exitum habet sive is sit prope Taurominium , uti plerique existimant, ex rebus in Charybdim proiectis,quae hic postmodum emerserunt: Nam Charybdis Taurominiae meminit Lucanus lib. 4. hoc versu:

Taurominitanae fugiens damnosa Charybdis. Et l. 14.

Taurominitanae cernunt de sede Charybdim. Quae non de Charybdi Freti siculi sed de Charybdi loci intelligenda sunt, sive in Orientali Siciliae latere inter Pachynum et Lilybaeum Promontoria. Observatum siquiem Subsolano aut Syrophoenice flante, tunc primum rabiem suam exercere Charybdim. Mari itaque intumescente flatibus ex Orientali Plaga proruentibus, fit ut concitam are magna aquarum mole pressum, sese magno impetu intra dictum meatum insinuet, et tum unda trudente undam , tum reverberatione saxo sorum litorum molem quarum aggravante, tandem per Charybdis Voraginem eo aestu exoneret, quem sub dicto Vento experiuntur; quae Vorago cum (uti experientia doctus retulit supra citatus Cola pesce) inter profunda ambientium Scopulorum sita sit, contingit quoque, ut aquarum egestarum moles recta sursum tendat, atque adeo in formam clivi in superficie Maris assurgat. Cessante vero Syrophenice, mox etiam aquarum, quibus Charybdis onerabatur, mole subsidente et intra Voraginem suam sese abdente per eum per quem evoluta fuerat fluctuum congeries, Canalem MN, Mari ortivo suae iam restituto tanquillitati redditur;:unde recedentibus aquis per Voraginem, Vorticem effici necesse est.nde patet. Charybdim Mamertinam D tunc ebullire, quando Taurominia P vorticibus agitata absorbet Mare; et contra Charybdim Mamertinam tunc vortices agere, quando Taurominia ebullitionibus agitatur: adeoque alterna vicissitudinum lege reciproca occultae machinationis commercia exercent. Quod vero Charybdis Taurominia minus sensibilis reddatur, causa est constitutio loci et Voraginis. quae non normaliter sed declivi Voraginis ductu aquas evomit; contra, Mamertina. Accedit, quod Canales occulti ex Aetna deducti Charybdis Canali consentiant, qui spiritibus igneis foeti, et exitum ibi quaerentes Mare horrendis agitant procellis. Quod vero quotidiano quoque aestu nonnihil ebullire et subdere videatur Charybdis, id fluxui et refluxui Freti adscribendum duco, eo fere modo, quo supra de Scylla diximus. Sicuti enim Incrementam Maris Luna pressi ebullitionem Charybdis causat: ita Decrementum eius resorptionem.

Restat porro, ut multiplices huius Freti Currente exponamus. Nam, uti non solum proprio experimento mihi sed etc upra memorato Piscecolae tentamine constat, est fundus .ur huius Freti prorsus scopulosus et ingentibus per occultas voragines aestibus perpetuis agitatus; qui quidem aau aliunde provenire non poslunt, nisi per subterraneos canales tum ex diversis Maribus, quae Insulam, tum ex AEtna deductos. Cum itaque ambiens pelagus sine Ventorum exagitatione nunquam existat, semper quoque Fretum hoc, nunc in hac nunc in illa parte suos pariter reciprocos fluctuum aestus patitur pro Ventorum alibi spirantium ratione, nunc in uno recedentibus undis, nunc in altero accedentibus, nunc omnibus simul concurrentibus,quibus Fretum tunc temporis maxime furit. Siciliam vero cavernosam esse et innumeris Canalibus pertusam, hinc vel maxime patet, quod AEtna per universam Insulam suos habeat diffusos canales. et primo quidem in Laparitanas Insulas ; ita ut patiente AEtna solitas suas eructationes, Strongylas quoque veluti per consensum quendam suas eodem tempore patiatur : sulphurei quoque halitus et lymphae per Insulam dispersae, tunc quoque suas operationes exerant efficacius:quod non fieret nifi ad illas per subterranea Vulcani commercia aditus eflet. Quomodo vero Cuniculi, igis vectores, a Cuniculis, aquarum vectoribus distinguantur , paulo post fusius exponetur. Atque hec sunt, quaede Freto Siculo dicenda putavi.

CAPUT XVII.

De Magnetica Telluris constitutiones sieve de Ossatura Telllris.

Quemadmodum Opus Naturae,. Opus Intelligentiae est, ita fieri quoque non potest, ut tumultuarie et casuali quadam ratione omnia coaluerint; quinimo omnia summo ordine distinctione, et partium distributione disposita a principio fuisle, is solus nescire poterit; qui miros Divinae sapienti lusus in Orbe Terrarum non expendit. Tellurem itaque sive Geocosmum Providentia eo ordine et situ disposuit ut cum veluti aii ultimus is totius Naturae conditae futurus esset, in quem veluti in totius Naturae gremium principiumque passivum omnia reliqua Mundi superni Corpora sua spermata et virium energias diffunderent; certe id ex se et sua natura quietem postulare videbatur, omni locomotiva facultate destitutam; hoc enim pacto aptius ambientium Astrorum viribus seminaliumque rationum miscellis impraegnata subdebatur. Porro nunc merito quaeripotest; Quonam modo vel qua virtute sub hac immensa immobilitatis firmitudine sustineatur? Num propriae pravitatis indefectibili trutina aequilabrata? Num per superadditam quandam virtutem, veluti fraeno quodam ei iniecto, impertubrabili constantia semper easdem Mundi partes respiciat? Antiquitas simplicior immobilitatem Telluris in solum nativae gravitatis pondus coniecit. Posteri experientia rerum doctiores altiusque speculati, gravitati, vim Terrae in loco suo indeflexibili quadam stabilitate continendam adiunxerunt, quam magneticam vocant. Quomodo vero haec omnia perficiantur, ut ostendatur, paulo altius ordiri visum est.

Suppono itaque primo Tellurem ita Divina Providentia, uti supra ditum fuit, constitutam esse, ut in Coelestes plagas, veluti quietis suae terminos innato quodam et intrinseco appetitu naturaliter feratur. Iam vero cum nulla res infinito appetitu feratur in aliud, nisi in eo, in quod fertur aliquid sit, quod eam bene afficiat, cuius bono foveatur: Certe Tellus in circumsitas Mundi plagas tam indeflexibili constantia minime ferretur, nisi vis quaedam fotrix et benefactrix Terrae, Celestibus correspondentibus Plagis inesset, five iam illa sit vis magnetica, sive virtuti magneticae quidpiam analogum, sive mirus quidam Corporum consensus iuxta quem irremissibili se stabilitate disponat; nisi enim hanc vim seu universa Naturae consensum admitteremus, non esset ratio cur Terrae Poli hanc partem Coeli potius, quam aliam adspicerent: Ergo necessario dabitur is quaedam in Coelestibus Corporibus, magneticae virtuti, qua Tellus imbuitur, analoga, qua in sua stabilitate inconcussa consistat. Nunc itaque quaeritur, Quaenam sit illa vis in Coelo correspondens ad quam se Terra accommodet? Audax sane Naturae facinus proponitur, ad quod expoenendum non nisi audax ingenii conatus requiritur. Mysterium itaque si non audaci, saltem eo quem ingenii nostri debilitas permittit conatu enucleemus.

Sciendum itaque DEUM OPT. MAX. ineffabili Providentiae suae dispositione ita in Mundanae aurae fluxili expanso Corpora Coelestia ad se Terram immobilem ordinasse; ut sicutu illa perpetuo ex Ortu in Occasum, omnia et singula, imperturbabili quadam lege suos otus intra Diei naturalis spatium circa Terram decircinant: ita singuli quoque Globi, seu Astralia Corpora hanc legem servant, ut videlicet singula Coelestia Corpora, circa Terram, non confusa vertigine, sed ea motus constantia circumvolverentur, ut singulorum Globorum, sive Astralium corporum Poli, Polis Terrae perfecta quadam adaptatione corresponderent. Quod arcanum hodierna nobis Observatorum lynceorum sagaetit asaperuit: Videmus enim, omnia Corpora Celestia Solem, Lunam, caeterasque stellas ita adaptatas, ut quos Circulos Polosque in Terraeno Globo nobis imaginamur, eosdem in omnibus et singulis siderum Globis expressos videamus;hac tantum interveniente differentia, quod in Terra immobili, immobilies in Sideribus vero circa proprium Centrum agitatis, mobiles comperiantur. Sed ut haec propius intueamur,

Est in Solari Globo AEquinoctialis et Zonae: Torridae Plaga, ineffabili fervoris stu ebulliens, nostro AEquinoctiali, et Zone Torridae exacte respondens, et aequidistans, unicum macularum Seminarium quu cum una cum Corpore solari circa Centrum proprium rotentur, et παραλλήλως ad nostram Plagam Noto-Zephyrio motu agitentur, mox etiam solarium Polorum puncta nostris punctis perfecte congruentia, et axem Solarem Terreno parallelum esse, comperimus: neque solare Corpus unquam a tanto cum Geocosmo consensu vel in minimo deflexisse hucusque observatum fuit, excepta ais aliquantul a Polis Terrestribus ultro citroque ob singulares a Natura intentos fines nutatione, quod in Itinerario nostro Extatico, de Itinere in Solem, exposuimus, ad quem Lectorem remitto. Habemus itaque Solarem Globum Globo Terreno immutabili partium situ adaptari. Si enim Globus solaris confusa quadam vertigine circumvolutus, Polos, axem, Plagasque Terre congruas immutaret. certum est, omnium Inferiorum superiorumque symmetriam mox confusis Naturae iuribus destructum iri.

Sed Lunaris Globus uti nobis vicinior, ita sensibilius quoque nobis sui ad erem corporis aptationem demonstrat; in quo si nutationem et oscillationem nonnullam excipias, tota axis Polorum Circulorumque, symmetria, Terre perfecte quadrare comperitur; quarum partium situm tam constanti lege servat ut proinde Astronomi lyncei Globum Lunarem non secus ac Terrestrem, in suos circulos, puncta, axem, exacte Terrestribus correspondentia diviserint; hinc maculas, quae mediam Globi plagam obtinent, Aequinoctiales, quae utrique Polo in Globo subduntur, pro Poli situ, nunc Polares Austrinas, nunc Boreas denominarint; quam quidem partium singularum adaptationem, axisque sui ad Terrenum axem aequidistantiam tanta similitudinis lege servat, ut sive phasium Lunarium vultibus immutatis sive adscensus, descensusque in Circulo motu alterato nunquam a perfecta axis sui ad Terrenum axem adaptatione deficiat neque a seculo auditum Polares Lunaris Globi partes, mutatis sedibus, AEuinoctialis plagas, motus sui confusa et perturbat vertigine, tenuisse

Idem de Globis Veneris et Mercurii dicendum est Idem de Martis, Iovis, Suaturi. Sentias velim: cuius hoc vel maxime signum est in Ioviali Globo, quod circa proprium Centrum agitatus, falscias suas, Tubo Optico non ita pridem manifestatas, semper Aequinoctiali parallelas describat; luculentissimum sane signum, totius Globi molem, et axe suo etr eliquarum linearum, quae in ea concipiuntur, apparatu,perfecte axi Terreno adaptatis. perpetuo et constanter Terreno Globo, motibus quantumcunque differentibus dictum παραλληλισμοὺ affectare. Idem in Globo Saturni contingere, comites eum ambientes sat supersque demonstrant. Quod autem de Planetis diximus iuxta eandem analogiam Stellis quoque Fixis sentiendum est.

Verum cum de hisce, et similibus fuse in Itinerario Extatico fol. 273. egerimus, eo Lectorem remitto; et ut Lector curiosus mentem meam luculentius conspiciat hic Figuram adiungo.

MAGNETISMUS GLOBORUM ASTRALIUM

Itaque omnia Mundi Globosa Corpora perfectum semper tam Noto-Boreum, sive ex Austro in septentrionem, iuxta Geocosmi situm obtinent; hancque ipsis a natura insitam situationem docent Globi quancunque materiales, et ex quacunque materia constituti, quos fi in loco plano currere permiseris,observabis,eos non confuse et perturbata quadam vertigine sed Polis suis perpetuo eadem, easque oppositas Plagas respicientibus, otum suum explicare. Quod ut luculentius pateat, duo opposita Globi loca quaecunque, colore aliquo signentur. quem si hoc pacto suis signatum punctis, axe Horizonti parallelo, proieceris, videbis Globum immutata lege, semper situ axis Horizonti parallelo, motum suum continuaturum. Cum itaque hoc in Globis caeteroquin indifferenti, axis, polorum, linearumque syvmmetria affectis contingat, quanto magis in vastissimis illis Mundi Corporibus, hanc ad Terram partium symmetriam inesse putabimus?

Concludo itaque primo, omnia Mundana Corpora occultam quandam proprietatem, quam directivam vocamus, habere a natura sibi insitam,qua ex utro in Boream axe suo,perpetuo distenduntur; hoc enim pacto melius ad unionem in Universo conservandam conspirabunt, et ad Terram radiis suis influxivis foecundandam, cuius gratia condita sunt,perfectius se adaptabunt; cum enim circa erram immobilem perpetuo ex rtu in c.casem volvantur, certe Naturae quadam necessitate requiri videbatur. ut Poli, Axesque singulorum supernorum Globorum, Terrestris Globi dispositioni et situi, pari passu perfecte corresponderent. Sunt enim aeterna Divine sapientiae providentia Globorum Coelstium motus ita constituti ut perfecta quadam situi symmetria motuumque analogia perpetuo sese respiciant, sub hac. non sub alia: positione sese foveant, animent, conservent, sienimtas, promiscua quadam volubilitate et perturbata vertigine immutaretur; tum corpora quoque, veluti violentum quendam statum sortita, ab operationibus suis, quibus reciproco quodam et innato influendi appetitusese fovebant, mox ad insuetum, importuum que itum situm una cum interitu ultimoque Mundi excidio consequente, deficerent. Quemadmodum enim si elus Divina potentia, Polis ad Aequinoctialem conversis distorqueretur, ex tam violento et incongruo situ totum rerum ordinem perire necesse foret, iuribus Naturae iam immutatis: ita pariter, si Sidereus quispiam Globus, sive is Sol sit, sive Luna, sive aliquis ex Planetis. ac Stellis fixis, Polis suis immutatis, tum ad Terram caeterosque sibi circumsitos Globos immutaret, certum est, ex tam incongruo situ symmetriam totius, consensumque cum iis,quibuscum communicent, protinus destructum iri. Cum enim Globos Mundanos circa proprios axes volutari, experienti constet, certe eos minime confuso et perturbato ordine axes suos dirigere conveniebat. Sed ordinis regula iuxta aeternum Divini Archetypi dictamen. immutabili lege lata, poscebat, ut immutatis sedibus axium, motus suos circa Terram sua hac facultate directiva Noto-borea describerent.

Concludo secundo, Hanc virtutem directivam Notoboream Magneticam esse, et omnibus Mundi Corporibus communem, a primis Mundi incunabulis iis inditam, utpote sine qua in perfecta a situs adaptatione, tum ad reliqua sidera, tum potissimum ad Terram facta, conservari non possent: cum Sidereis Globis per inania magni Expansi spatia volubilibus, nihil facilius fuerit, quam confusa axis directione, nunc in hanc, nunc in illam Aethereae semitae plagam deflectere, nisi ad determinatum quendam respectum hac facultate velutis fraeno quodam cohibiti aut ab Intelligentia motrice sub hoc itu iuxta praescriptas ab Auctore Naturae leges moti fuissent.

CONSECTARIUM I.

Hinc patet cur Terra Notoboreo situi Polis suis sese inviolabili lege coextendat, ita quidem, ut si quacunque de causa Poli eius a nativis punctis dimoverentur ea statim arbitrio suo permissa, naturali vi ad Situm unde abstracta fuerat, sese sit adaptatura; quod idem de Globis Coelestibus sentiendum est; sub hoc enim tu, non sub alio reciprocis influxibus sese fovent, roborant, animant, tum ad tum ad Universi conservationem institutis. Tellus itaque Corporibas Coelestibus sub hoc situ sese accommodat, quia Coelestia Corpora eodem pariter situ partes suas coextensas habent; ita ut nec Tellus nec Corpora Coelestia ad operationes a Natura praescriptas perficiendas Situm meliorm habere possint sub hoc enim meliori, quo esse possunt, modo existunt, ut sint, ad quod sunt.

CONSECTARIUM II.

Hinc patet quoque, Cur Globos Coelestes Natura hac directiva facultate Notoborea, ad Telluis situm conformes esse voluerit: Ut nempe Telluris superficies sub Notaborea hac extensione, sapientissimo sane Naturae consilio, calorem solis, Lunae, Stellarumque magna intensionis graduum differentia suscipiat, differentesque Noctium Derum que vicissitudines nanciscatur. Sub Zona enim Torrida perpetua dierum noctiumque coaequatio, uti summum calorem perpendiculari suo influxu suscitat: ita Suppolares Plagae sex mensium ex obliquissimo Solis adspectu, diem obtinuerunt : ut perpendiculari solis efficacia sub Torrida Zona causatum 12 horarum calorem sex mensium Solis supra Horizontem mora recompensarent. Secundo ut Sol annuo motu suo per obliquam Zodiaci fasciam devolutus universum Globum lustrando, quatuor temporum, Veris, Aestatis, Autumn et Hyemis, stationibus constitutis, generationes et productiones rerum promoveret; quod minime futurum esset si Terra hac virtute directiva Notoborea destituta, incerta vacillatione hinc inde fluctuaret Pendet itaque ab hoc Terrae situ Solisque annuo motu, tum tota illa rerum innumetabilium varietas, tum dierum noctium que, caloris tenebrarum que in universa Globi superficie tantopere necessaria vicissitudo; utpote sine qua consistere non posset. Hac eadem prorsus ratione analogiae filum sequendo ceteri Mundanorum Corporum Globi hac Notoborea directione a Natura instructi sunt, ut, cum Corpora mista sint, et diversis virtutibus foeta, pro diverso solis supra Horizontem illorum adscensu descensuque, diversimode afficeret. et nunc intensos, modo remissos caloris gradus producendo in iis, eosdem, quos in Tellure effectus, produceret, conservationi Globorum consentaneos. Quae omnia in Lunari Globo luculentissime patent: Sol enim sicuti Australi Plaga constitutus, in Borea Terrae Plaga caloris decrementum adducit, sic et in Lunaris terrae, caeterorumque Globorum Borea Plaga: et contra in Borea constitutus in iisdem augmentum caloris efficit. ita quidem, ut quae passiones ex climatum diversitate Terrae obveniunt, eaedem, suo tamen modo et singulis reliquis Globis prout necessitas eorum postulat, obvenire putandae sint; ut sicuti omnia eiusdem Naturae dominio substant, ita principium motus et quietis omnibus esset commune

Visa itaque mirifica Supernarum Corporum Magnetica quadam virtute sibi colligatorumcum Tellure unione et symmetria; iam quandam illa sit Magnetica vis, et utrum per se sufficiat, ad tantam Molem sua virtute stabiliendam. hoc loco exponemus. Dico itaque bae Virtutem nihil aliud esse, quam virtutem quandam directivam Notoboream, qua sesetum caetera Corpora, tum Tellus potissimum ex Austro et Borea inviolibili lege axe suo extendit; unde non incongru Magneticum corpus audit; et luculenter eius a Polo ad Polum compaginatio doce: ut fusissime et variarum tum experientarum, tum Obsevationum frequentia in Arte Magnetica lib I. pab. 2. demonstravimus, quae ne hoc loco reptam, ad ea Lectorum remitto.

Cum itaque Tellus hac virtute ex se indifferens ad quem vis situm sit, indifferentia vero huiusmodi irremediabiles in natura defectus causari posset; virtute quadam directiva, qua inter debitos naturae terminos remaneret, indigebat, quem magnetismum appellamus. Et ne Geocosmus in incertum nutando fluctuandoque confusione omniainvolveret hoc velutifreno indigebat. Nutario vero,titubationisque inconstantia. Successu temporum, ex varia Terreni Corporis intrinseca tumultuatione, frequentibus diluviis, inundationibus terraemotibus, Insularum Regionumque absorptionibus, similiumque eventuum, quibus plena sunt Historicorum monumenta, prodigiis, evenire potuerunt; quibus cum Centrum gravitatis Telluris mire alteretur, et a genuino suo situ distorqueatur, certe virtu haec ad eam in meio semper continendam, et ab omni mutationis titubationisque periculo vindicandam, perquam necessaria erat. Sed Gravitatem Terrei Corporis innatam hoc praestare potuisse. ut proinde superflua haec ei facultas superaddita videatur.

Dico itaque, duplici Terram qualitate conservationi eius apprime necessaria a Natura praeditam, gravitate videlicet, et verticitate Magnetica: istius officium est, Terram in Centro fixam, huius vero, eandem, ad fluctuationem impediendam, polariter directam tenere, quam nos Verticitatem appellamus et nihil aliud est, quam motrix quaedam Facultas seu qualitas, qua peculiaris motus Magneticus efficitur, et quies. Cum vero Tellus secundum maiorem partem Corpus sit homogeneum, et similium partium quoad saxeam structuram, simplicem quoque et per totum corpus aequaliter diffusam qualitatem habere eam necesse erat. Praeterea cum Tellus non confuso sed certo et determinato situ ex Austro in Boream porrigi debeat, eam sane qualitatem merebatur, que in duos eam disponeret terminos; ita ut qualitas caeteroquin simplex in terminis tamen, imperio veluti partito, iuribus uteretur diversis: quod sapientissime a Natura constiturum esse, quis non videt

Si enim utrique Terreno Polo, in unum et eundem Polum aequa esset vis et eadem potestas, non esset ratio, cur Austrinus, v.g. Telluris Polus, Arctico potius, quam Antarctico, et conversa ratione Boreus huic potius, quam illi subderetur. Male igitur Telluri provisum esset, cum ea vi fluctuatio eius nulla ratione impediri posset, ac saepe contingeret, ut altero Polo Telluris in Polum converso alter hinc inde temere aberraret; quemadmodum ex dictis patet.

Ut igitur maxima haec inconvenientia vitaretur, eiusmodi ei qualitas debebatur, quae et diversis frueretur terminis, simulque divisa in totum uteretur dominii potestate; qua quidem efficiebatur, ut certus Polus, certum Polum sibi convenientem et consentaneum incefsabiliter et necessario appeteret amaretque; alium vero, utpote extra iurisdictionis suae limites constitutum, remis velisque fugiens, tanquam naturae suae contrarium inconvenientemque pertinaciter declinaret. Dum igitur quisque plagae fuae iura defendere nititur , fit ut tota qualitate in contrarias partes nitente, totus Globus in utrumque Polum Poto utroque nitens, indeclinabiliter medio fixus haereat Geocosmus.

Hac igitur ratione Tellus in illa a Polo ad Polum constitura compaginatione sua, possidet vim Magneticam et verticitatem, qua se in Polos disponat; et conservet sic dispositam; et habet vim, non in se solum hanc verticitatem sed et in omnibus aliis proportionatis et consimilibus Corporibus, fi intra orbem Magnetice qualitatis fuerint constituta, producendi. Praeterea notum est in homogeneis substantiis, partes non toti tantum assimilari, sed et eiusdem omnino cum toto essentiae esse et naturae; ita ut singule proprietates et accidentia totius convenientia et partibus necessario conveniant. Cum igitur Magnes, totius homogenei vera et homogenea pars sit; quin et genuinus sit e Telluris filius, e semine serre vero et naturali exortus verbo, ei consimilis prorsus et proportionatus; fit, ut totius quoque affectiones participet; unde is aereo subvectus carpento, ac Magnetico illo Terrae vires suas unde quaque disseminantis profluvio congruenter affectus, ad totum se conformando, eam, quam Terra parens affectat, situs motionisque rationem, et ipse affectet, conceptumque a Terra vigorem non, in omnibus aliis capa cibus, proportionatisque Corporibus exerat. Sicuti igitur Tellus ad Polos Mundi ita et Magnes ad Polos Terrae quoque dirigitur; quia ita ad Terram confluit, et a forma totius Globi ita disponitur, ut tota Terrae substantia postulat: quia ergo totius Terrae positio per ordinem ad Polos situata est, ideo haec etiam illius homogenea pars cum toto consentit ideo tam avide omnes Matris virtutes in se exprimere nititur. Cur autem Metalla et reliqua corporara gravia non ita disponantur, causa est, quod primigeni et genuine, veraeque Terrae pares non sint, sed mutatae et spuriis quibusdam materiis vitiatae. Iterum cum omne Ens in bonum suum internum conservationemque naturaliter et necessario feratur: Magnetis autem bonum sit, conformatio sui ad tum et positionem sere sive totius, a quo perpetuo fovetur, et conservatur: dirigitur ergo in Polos propter internum bonum, et commodam conservationem ut videlicet accommodando se ad situm et positionem Terrae, ab ea adiuvetur, et confortetur. Hac quoque ratione levia sursum, deorsum gravia, tanquam in locum, in quo commode cum toto existant, intentum feruntur; hinc partes aque in guttas conglobantur, ut et unitione partium se contra siccitatem hostilem defendentes commodius existant, et toti Elemento insita sibi vi circularem affectantes superficiem , plenius conformentur. Hac de causa omnia Vegetabilia seu germinantias sursum feruntur, quia hic est situs eorum, quem in bonum fui naturaliter appetunt: ergo Magnes dictum situm ideo amat, quia ita fovetur, et conservatur, et non aliter. Quod si is non eo in situ, quem Terra habet, inveniretur, contra naturalem inclinationem maneret. Ne igitur ab hac contrarietate violentiam Natura pateretur sese convertendo ad situm Magnetis conformat; ita propter Mundi concentum, ac partium Mundi perfectarum et homogenearum ad totius analogiam. viriumque praecipuarum in illis convenientiam mutuam, ad continuationem, positionem, directionem, unitatem. ad Terreni Orbis Polos, Magnes vigore illo suo radicali, et formali efficientia disponitur: ita ut remotum huius verticitati principium, ipsam formam seu essentiam Magnetis, proximum autem et immediatum, istam διμορφον, seu biformem qualitatem quae in oppositas partes nitens, Corpus, in situm toti convenientem disponere contendit, statuamus. Unde et pater, hanc verticitatem non ab extrinseco quopiam agente Magnetem immutante, sed per intrinsecum principium et propriam formam fieri, quod bene notandum.

CAPUT XVIII.

Geocosmus sive Corpus Terrenum minime homogeneae sed heterogeneae naturae est. Et demira rerum varietate et panspermia qua Corpus Terrenum constat, quodnam verum proprium Elementum Terrestre sit.

Sunt quidam Philosophi. qui putant. Geocosmum quoad extrinsecam tantum superficiem heterogeneum esse, minime quo ad interiora eaque profundiora Terrae viscera, ubi purum illud Terre Elementum latere putant; sed uti similes omni rerum experientia destituti, solis ab omni materia abstractis contemplationibus distinentur,ita in innumeros quoque eosque per absurdos errores labi, nullum dubium esse debet ei, qui abdita Naturae miracula penitius novit.

Sciendum itaque est, Geocosum sive Mundum Terreum, hoc ipso, quod Mundi nomen possideat, varietate necessario gaudere; non secus ac Mundus major et minor, quem Megacosmum et Microcosmum Graeci vocant. Est enim de Mundi essentia, innumera rerum varietate, tum ad ornatum, emolumentumque Universi, tum ad infinitam sapientiam Conditoris commonstrandam, pollere si itaque Mundus unum et idem semper produceret in se; neque totum,neque partes consistere neque in unionem totius con spirare possent; sed tota haec consipiratio non nisi varietate rerum, et in admirandis consensus dissensus que naturalium rerum legibus a Natura praescriptis, quo unum dum bonum sui procurat, mox sibi noxium quoque atque perniciosum, insito appetitu, omni nisu a se removet, consistit: et dum omnia apertis dissidii et amicitiae vinculis colligantur. Universum una cum partibus suis in perfecta unione et absolutissima ex consonis et dissonis conflata harmonia, uti in Musurgia demonstravimus, conferatur.

Geocosmus itaque ad Maioris Mundi analogiam constructus, minime homogenea quadam substantia coagulatus, uti vulgares et simplicioris ingenii Philosophi arbitrantur, censeri debet, sed innumerabilium rerum panspermia a primordiis rerum sibi indita pollet, adeam rerum varietatem producendam, quam quotidiana experientia docti non sine admiratione intuemur. Nam, uti in Itinerario nostro Extatico ostendimus, tot sunt differentes rerum virtutes Terresri Globi substantiis inditae, quot in maiori Mundo Astrorum, Stellarumque innumerabilium diversae virtutes sunt et proprietates; quae omnes vitium suarum emanationem vel immediate,uti Astra inferiora, vel mediantibus aliis intermediis, ut superiora in Terram diffundunt.

Sed ut paulo propius ad propositum nobis scopum accedamus. Est ossatura seu structura Geocosmi, magnetica quaedam et saxea a Polo ad Polum campaginatio, quae tamen minime homogeneae naturae, ad instar puri magnetis censeri debet sed insuper praeter magneticas fibras innumera corporum, diversissima natura pollentium, miscella constat. Sunt in nonnullis locis corpora metallica et mineralia, at non unis generis, sed magna providentia hinc inde ita distributa, ut sicuti

non omnis fert omnia tellus,

ita in uno loco aurum, in alio argentum, in quibusdam ferrum aut cuprum, in nonnullis plumbum, stannum aut hydrargyrum tantum producat. Sic quaedam Telluris partes diversos lapides pretiosos, aliae diversas herbarum, plantarum, aromatumque species exhibent, aliae diversa marmorum genera, aliae diversas animalium species sibi proprias producunt; quae omnia ex diversos Terrestrium portionum temperamento originem suam nanciscuntur. Sunt in Terreno Globo innumerabiles divers sissmarum rerum venae per universum Telluris corpus diffusae, quarum aliae substantiam terream lutosam, alia argillosam aut pumicosam seu tophaceam, alia metallicis succis plenam, alia pulveribus et arenaceis molibus oppletam producunt. Quid dicam de diversitate substantiarum, quae e fundo Maris extractae e spectandas exhibent? Ausim sanctae affirmare, vix ad pauca milliaria aditum patere, quo non aliis et aliis terrestrium: portionum proprietatibus Tellurem: imbutam videamus. Verum cum haec omnia sequentibus tractatibus reservaverimus, hic longiores supersedendum duximus. Utrum autem haec panspermia rerum, et summa varietas a primordiis rerum Telluri fuenit concreata, an successu temporis hac virtute Solis et Stellarum imbuta fuerit, restat explicandum.

Divina sapientia ab aeterno Humano generi destinans habitaculum, quod ex aeternitatis puncto in temporis plenitudine evolutum, tanto artificio constituit, ut quicquid in universo Mundo rarum et eximium est, quicquid virium et proprietatum Coelestibus Globis, quorum non est numerus. In existit, in hunc Geocosmum derivasse videatur. Cum enim Orbis Terrarum in varia distinctus climata, varium ad Solem, Lunam, Stellas adspectum haberet; ex hoc sane tam multiplici respectu, adspectuque Coelestium corporum, necessario magna et incredibilis rerum, sive Mineralis, sive Vegetabilis sentientisque naturae Oeconomiam spectes varietaset multitudo consequebatur; iverfss enimsolis, Lune te,urumque Globi variis atque reciprocis caeterorum Globorum influxibus impraegnati adspectus , nunc in hanc Terrae Plagam directus iam in illa declivis acutusque, modo obtusus, quid, inquam, non in Terram poterat? Accedit, quod universa Telluris moles iam ante, pro necessitate uniuscuiusque climatis, semina unicuique rei propria sibi concreata habebat, quae caloris obstetricantis virtute fecundata animataque, in innumerabilium rerum sobolem emerserunt.

Telleri vero semina rerum concreta, aperte sacra Genesis docet c. I. v. II. Et ait: Germinet Terra Herbam virentem et facientem semen et lignum pomiferum faciens fructum iuxta genus suum, cuius semen in semetepsis sit supra Terram; Et factum est ita. Terrae itaque Panspermia seu omnium rerum spermatica commistio concreata fuit. Quoniam veto haec Panspermia necdum ex potentia in actum educebatur ante aquarum separationem, Aridae que detectionem, sed virtute indigebat ex alto, cuius influxibus conservata, semina rerum in germina, folia flores, fructus educeret hinc statim subnexuit Genesis, Solis, Lunae, Stellarumque productionem, iuxta quarum influxus luminososque actinobolismos ita Terram disposuit. ut inde pro certa temporum climatumque constitutione infallibilis Vegetabilium effectus consequeretur: atque adeo principium activum passivo, paranympho DEO coniunctum, tum primum totius Vegetabilis Naturae propagationem continuavit.

DEUS itaque ineffabili sua sapientia primum iuxta indigentiam cuiusque Regionis, Telluris Corpori semina diversis plantarum speciebus producendis apta comproduxit, sed Influxus Corporum Coelestium postmodum successu temporis illa in animam viventem et vegetabilem, ad perennem specierum propagationem, exclusit: Sine calore enim luce, torpida et mortua omnia iacebant. Qualia vero huiusmodi semina fuerint, ex quibus coaluerint principiis, sequentibus docebitur.

Pari pacto post Solis, Lunae, Stellarumque productionem , immediate Genesis Aquatilium Volatiliumque productionem subiunxit. Terra siquidem, voce DEI personante, protinus iuxta naturam proprietatem Aquarum, Fluminum Mariumque, varia natatilium genera unicuique Loco propria educta sunt, in sua specie perfecta, quae postmodum cooperante Coelorum influxu per generationem propagata omnes Geocosmi partes expleverunt. Sicuti itaque non omnia Maria, eadem animalia eosdem pisces producunt, sed pro aqueae regionis natura temperamento in diversis Fluminibus,Lacubus,Maribus . diversos: ita et sexto die pari analogia non in omni Telluris parte, eandem terrestrium animantium productionem expedivit. Hinc Indica Tellus Elephantum, Rhinocerotum, aliorumque nobis incognitorum animalium, Subiectum, e quo formarentur, praebuit; Asiatica Tellus Camelos, Leones, Tigres; Africa Struthiones, Dracones, Simias; America omnia a reliquis differentia. Europa Equos, Asinos, Boves, Oves, etc. temperamento suo consentanea animalia exhibuit.

Hinc patet, cur Indica, Asiatica Africana et Americae animalia adeo aegre Europaeo coelo assuescant; contra Europaea reliquis Orbis partibus; quia peregrino celo,et naturae eorum minime consentaneo utuntur; et quia patrium solum ex quo originem suam habuerunt, solum ipsa bene afficit, nutrimentumque naturae eorum conveniens praebet, a quo si divellantur mox veluti a patrio Solo extorre, dum ipsa improportionatam, peregrinamque coeli, aeris, terraeque plagam sustinere nequeunt, mox deficiunt; vel si subinde durent, ita tamen a nativo temperamento desciscunt , ut aliam prorsus formam. indolemque induant. Quaecunque autem de animalis dicta sunt illa de vegetabilis naturae sobole pari pacto intelligenda sunt uti suo loco uberius per inductionem rerum comprobabitur: ubi et fines alii tantae Metamorphoseos indicabuntur.

Ex situe itaque ac terrestrium climatum dispositione et natura diversa, diversa Animantium, Vegetabium que natura dependet; quae quidem ita verificantur, ut vix sit Regio, quae aliquid ab alia, sive natura, five qualitatibus differens producat ; quae omnia ex primodialis seminis miscella, qua Mundus Terrenus imbutus fuit, originem suam trahunt. quae a Supremo Architecto, ita tempori, loco, Coeloque adaptata fuerunt, ut inde incredibilis illa rerum productarum variet, quam miramur, necessario resultarit.

Mineralia vero, uti ex immediatis principiorum Naturae, Elementorumque sminibus, per universam Telluris Molem dispersis emanarunt: ita differentem quoque situm sortita sunt, hinc fit, ut dum nullum respiciunt clima, communis apud omnes Nationes iuris facta, felici suo proventu nullam non Regionem in aliis plus, in aliis minus beent.

Porro unum adhuc dubium explicandum restat, et est, quod sequitur. Si Tellus tanta terrestrium partium diversitate constat, quaeri merito potest, quodnam et ubinam verum et proprium, homogeneumque Terrae Elementum sit? quod ut solvatur.

Suppono primo, Terrenam substantiam duplici ratione hoc loco considerari posse: primo in quantum pura, et ab omni turbida diversissimarum rerum miscella purgatissima substantia est. Secundo, in quantum pro impura substantia, et heterogeneae materiei confluxu varie coagmentata est; accipitur. Priori modo Elementum ex quatuor unum a nobis constituitur, atque nihil aliud esse dicimus, quam Salis substaniam, veluti animam quandam et formam Telluris, quartum et ultimum rerum omnium Elementum; hoc enim omnibus undi rebus necessariam praebet coagulationem, corpusque duum, ac densum, aptumque ad subsistendum producit ita quidem ut nullum in universa Geocosmi oeconomia mixtum reperiatur; quod non ex hoc suam suscipiat soliditatis firmitudinem; quae omnia chymicis experimentis in hoc Operis decursu, DEO dante, comprobabimus.

Impurae vero Telluris portiones, Elementum dici minime possunt sed veluti puri Elementi quoddam excrementum et menstruum,quo Natura ad grossitiem, crassitiemque terrenorum corporum constituendam cumprimis utitur. Et quoniam huiusmodi excrementitiae partes curis non ita pete et firmiter uniuntur Elementis; hine quoque necessario dissolutio unionis partium eas ad interitum destinat; quanto vero res nonnullae firmius uniuntur Elementorum confluxui, tanto a corruptione remotiora incorruptibilis quandam substantiae rationem induunt,ut in auro patet. Dixi superius, puram Telluris substantiam, quam salem diximus, Elementum verum proprium terrestre constitui, non quod aur Elementum ita purum sit, ut nihil prorsum admistum habeat heterogeneum; hoc enim pacto nullum in natura rerum elementum reperitur;st itaque Terrae Elementu proprie nihil aliud, quam purissima Salis substantia per universum Telluris Corpus diffusa, omnium virtutum quae in Geocosmo elucescunt Mixtorum subsistentia, causa, et fundamentum.

Neque putes velim Lector, illud Terrestre Elementum quod purum diximus, Salem illum nostrum usualem, aut salnitrum, vitriolumve aut simile quoddam hisce salinum sensibile corpus esse sunt enim huiusmodi corpora nihil aliud, quam Terrestris Elementi faex, excrementum indumentumque quoddam quo Forma Elementi veluti anima corpori suo involuta admirandas operationes suas perficit; Sed hunc dicimus spiritum quendam, quamvis corporeum, insensibilem tamen incorruptibilemque in Centro salini corporis, residentem, ex quo virtutis. Suae diffusis radiis, singulis Mixtorum speciebus ea emolumenta, quae ad firmam, fixamque Mixti subsistentiam maxime necessaria sunt, modo huius Elementi proprio, concomitantibus tamen reliquis Elementis, confert. Latet enim in hoc, non secus ac in spermate et plasmatica eius facultate, nescio quis Divinus Opifex, qui in imo Corporis recessu operatur absque omni instrumento sine tumultu, operaque producit admiratione dignissima, incredibili rerum dissimillimarum varietate referta, et omnia ex rudi et informi, quoad sensum, materialis substantiae indumento in qua uti nulla dissimilitudo ita nulla varietas sensibus sese oggerit. Quae quidem salina corpora, cum nulli Terrarum loco desint, imo in omnibus Mixtorum speciebus, occultis condita latebris abdantur, et non nisi Spagyrica arte in lucem deducantur, certum alium Corpus materiale Terrestris Elementi recte a nobis constitui vel inde patet; quod uti ad compositionem Mixtorum apprime necessarium est, ita natura illud per universi Geocosmi Corpus in intimarum eius partium fibras diffusum, nullibi deesse voluit. Nemo itaque quaerat in Centro Terrae,nescio quam Terram veri Elementi Terrestris constitutivam; nemo certum cretae, argillae aut gypsi genus; nemo nescio quas arenas aut pulveres substantiis terrestribus adnexas: Salinum Corpus unicam et solum Terrestris Elementi constitutivum esse, divinum illud Empyricae artis studium iam dudum sat supersque nos docuit. Sed de his in squentibus ex professo.

CAPUT XIX.

De interiori Geocosmi constitutione, Officinis, et Analogia ad Humani Corporis membra.

Neminem tam simplicis ingeni Phyilosophum esse arbitror, qui sibi persuadeat, Terrenum Globum tumultuaria quadam luti coacervatione coalitum, perfecta soliditate sine ullis relictis cavitatibus constitisse; esset enim indignum Philosopho phantasma; quinimo certum et indubitatum omnibus sit ternam DEI Sapientiam κοσμοτεχνίαν uti nihil tumultuarium, nihil confusum, indistinctum et ἄτακτον in natura rerum constituit, ita quoque Geocosmum ultimum conditorum operum finem;summa sapienti, consilio aeterno, ordine ineffabili, et ratione quadam humano ingenio incomprehensa constituisse. Ridiculum enim, ne dicam stolidum foret, ingens Regis alicuius palati quoad extrinsecum tantum ornatum, picturas, cymatia, zooglypha, fenestrarum ordines similia decoris et magnificentiae τεκμήρια forinsecus, inquam, tantummodo considerare. reliquum vero internae supellectilis apparatum, conclavium amplitudines, substructionum profunditates, deductiones aularum, officinarum ordines domui recte administrandae necessarias, aut non esse, aut nullius usui esse putare.

AEdificavit Divina sapientia Domum hanc Humano generi destinatam, ea rerum omnium vita humanae necessariarum copia et ubertate instructam, ut sicuti in extrinseca superficie innumera rerum varietate instructa fuit, sic internam huius Oeconomiam iis adminiculis instituit, ut externa rerum facies subsistere minime potuisse. Si non internae Domus abditum Corpus pari apparatu instruxisset. Quemadmodum enim Microcosmum id externum Hominis Corpus, mira quadam varietate membrorum condecoravit : ita non destitit maiori concatenatione membrorum internum. Hominis Corpus adornare.. Vides in hoc principalia membra, Cor, Hepar, Pulmones, Stomachum. Cerebrum, Renes, Lienem, veluti officinas quasdam, in quibus quatuor humores diversimode digesti,ut per innumeros canalium, id est, Venarum ductus, multiplices et Musculorum, Cartilaginumque fibras, membra, mutua sibi digestorum humorum reciproca communicatione auxilio esse possent; ne uno deficiente membro torum destrueretur. Vides, quomodo Stomachus nutrimentum extrinsecus assumptum concoquendo digerat, digestum in chylum convertat. et per Venas mesaraicas in Sanguinis officinam, Hepar, ibi ulterius elaborandum transmandet; Hepar vero Vitae spiritibus imbuendum partim in Cordis fornacem destinet, ut inde actuatum perfecta pericyclosi, id est, circulatione per systolen et diastolen in universas Corporis venas diffusum totam Vitam spiritibus, vitalibusque motibus, quos musculis et cartilaginibus communicat, repleat. Vides id quod in Sanguine serosum, Renes, quod excrementitium, Lienem, sibi vendicare; crassam vero et excrementitiam faecem per sinuosa Intestinorum volumina per secessum sese exonerare. Quoniam vero aura,qua totum Corpus perflaretur, et tum ad respirandum, tum ad cordis sanguinisque inde scaturientis aestum temperandum. necessario indigebat, summa sua providentia Pulmones Cordis penario apposuit, quorum continuo motu tum attractivo , tum exspirativo Naturae intentio completur. Cum vero Corpus humore quodam universali, ne internorum membrorum organa aestu arefacta spiritibus destituerentur, indigebat;ecce tum Stomachus, tum reliqua membra per occultos meatus, Cerebrum veluti fornicem quendam evaporando petunt, ubi nativa frigiditate in humores resoluti, omni membra humore ad functiones rerum recte administrandas necessario, veluti benefico quodam irriguo, perpluunt.

Vidimus, quantum ad propositi nostri rationem sufficit, internam Microcosme constitutionem, officinas lustravimus, officia singulorum membrorum exposuimus; iam, quod eadem prorsus analogi Mens DEI architectonica Geocosmm constituerit videaus.

Microcosmum duobus principiis in suo esse conservari novimus, externo et interno; Eternum, Coelum est, Solis, Lune, Stellarumque influxus; Internum sunt membra vitalia, ita externo principio connexa, ut utrolibet sublato, totum merito destrui censeatur. Gaudet et iisdem prorsus principiis Geocosmus, sive Terrenus Mundus, quorum sublato, totum in operationibus suise desicere necesse est. Coelum, uti suo loco ostendemus, nutrimentum suppeditat uberrimum, quod Tellus intra viscera susceptum actuat, concoquit, digerit, et digestum reliquis interioribus membris per abditos canaliculos distribuit, tum ad metallorum necessariam genesin, tum ad exterioris oeconomiae familiam copioso proventu beandam. Sed haec alimentorum distributio minime fieri posset si Geocosmus aptis ad digerendum, concoquendum, distribuendumque officinis, ductibus que occultis in singulas derivatis destritueretur; uti fuse in Itinerario Exstatico in Mundum Subterraneum docuimus. Qualia autem ista sint, iam tempus est, ut aperiam; quod ut ἐνμεθόδως fiat, in iis exponendis boni Anatomici partes per Paragraphos ordine explebo.

§. I.

De Subterraneorum Receptaculorum Officinarumque constitutione.

Quemadmodum in Microcosmo nonnullae officine seu receptacula, ut Cerebrum, Hepar, Vesica humore exuberant, quaedam vitalis ignis calore aestuant, ut Cor; aliquae aereo spiram ine turgent, uti Pulmones; quaedam, uti Renes, Lien, faeculenta materia opplentur: pari pacto in Geocosmo a provida Natura humoris aquarum que receptacula, apte constituta sunt: qua cum sine calore conservari non possent adnexa sunt alia Ignis promptuaria, quibus aquarum fetura quadantenus animaretur. Quia vero nec Ignium Vulcani officinae sine aere consistere poterant, sapiens Nature Opifex ineffabili Providentiae suae dispositione alia in utrorumque fomentum, Aerea disposuit receptacula, quae occulto meatuum commercio Ignem. ne extingueretur. Aquam vero ne putresceret aut conglaciaretur, ad perennis motus continuationem,conservarent. Quoniam vero frustranea foret huiusmodi Elementarium receptaculorum distributio, nisi esset, in quod agerent; hinc alia constituta sunt Terrestria, omnigena seminalium rationum miscella imbuta Naturae penaria, in quae abida quadam negotiatione Aquarum, Ignim que officinae continuo agentes, innumerabilem rerum feturam educerent.

Exposuimus Officinas; iam ordinis ratio postulat, ut singulas recensitas Officinas ordine, tum ratione, tum ratione, tum auctoritate confirmemus. Verum, ut appropriata harum Officinarum nomina haberemus, Aquarum receptacula, Hydrophylacia. Ignium vero Pyrophylacia, Aerophylacia, Aeris, Terrestris vero miscellae penaria Geophylacia, veluti Aquarum, Ignium, Aeris et Terrae Custodia, recte nuncupanda duximus. Quibus monitis iam ad scopum.

§. II.

De Geocosmis eu Terreni Mundi Hydrophylaciis.

Hydrophylacia Fontibus, Amnibus, Lacubusque producendis, intra Montium altissimorum viscera constituta, sat superque prosecuti sumus supra cap. 6. et in Itin. II in Mundum Subterraneum: quo in loco pariter omnes nobiliores Fluvios Lacus que, quibus Geocosmus veluti fimbriis quibusdam vestitur et quae ex enumeratis Montium penatralibus originem trahunt. Recensuimus. Modo de Hydrophylaciis, quas Abyssos vocant, non superficiei Horizontali vicinis, sed intra caeca profundioris Telluris viscera in eximios a Natura fines conditis, dicendum restat.

Esse autem inter Geocosmi viscera huiusmodi uarum, adeo certum est, ut vel ipse sacer textus Psalmographi eas apertis verbis innuat, Psal. 41. Abyssus abyssum invocat in voce cataractarum tuarum. Ubi plerique Interpretes, abyssos ad sensus mysticos, tropologicos, anagogicos detorquent; literali tamen insistentes sensui, Abyssum in Sacris Literis profundissimam aquarum voraginem, cuius fundus explorari nequeat, appellant, in intimis Terrae partibus constitutam; de quibus vide Lorinum in citatum Psalmi locum. Et sequens Psalmi versus luculenter profunditatem eius explicat his verbis: omnia excelsa,, et iuxta paraphrasin Chaldaicam, omnes Montes tui, fluctus tui super me transseerunt; Ubi per excelsa, terrarum et montium celsitudo, qua ab abysso erutus erat, et per fluctus Maris, immanis aquarum vastitas, qua operitur, connotatur. Unde et Psalmista loco in abyssum abductus, et Divina miseratione ex ea reductus clamat, Et de abyssis Terrae iterum reduxisti me. Abyssos itaque esse, pluribus in locis Sacra Scriptura memorat; ex quibus tanquam horridis et inaccessis Voraginibus, occasionem eas ad moralem et mysticum sensum detorquendi, eius sumpserunt Commentatores. In has enim, Mare per immensa internorum scopulorum praecipitia devolutum ingentes fremitus, fragoresque formidabiles excitat: quod et verba innuunt citati versus, a voce Cataractarum tuarum.

Et huiusmodi Abyssos plurimas esse intra imtima Terree viscera conclusas, ab Effectibus deducimus elucescentibus in nonnullis Lacuum, Marium et Oceani locis adeo profundis,ut omnem bolidis quantumvis immensae facultatem respuant. Inter quae et Gurgites seu Vortice Euripique numerantur; quorum nonnullos hoc loco ad Abyssorum confirmationem adducemus. Quorum cumprimis celebris et maximus in Oceano Septrenrionali adeam Norvegiae partem, qua a Lappia dividitur, spectatur: Nam testibus omnibus fere Geographis tredecim in circuitu milliaria habet, cuius Centrum Rupes occupat, Muske ab Indigenis dicta, cuius ea voracis naturae vis est ut sex horarum spatio omnia quae casu in perpetuo agitatae Voraginis craterem illabuntur, mox ac vel ultimam circumferentiae oram attigerint, vastos aquarum acervos,balaenas onerarias naves, aliasque res veluti vertigine agitatas, absorbeat: totidem vero horis inglutita revomat, et magno impetu, incredibili cum fragore et fremitu,qui non fine formidine auscultantium remotissimis in locis percipiatur. Eructat: cuius causam sequenti libro DEO dante, aperiam.

In Sinu Maris Persici similis spectarur ad Promontorium Mossendam Vortex cuius vim abditam, quia consideratione dignissima est, hic verbis oculati testis in Itinerario suo Orientali recensitam, hoc loco apponam. Est locus, inquit, inquit, in Sinu Persicopericulosissimus, ac ordinarie tempestatibus agitatas: In Promontorio quippe Mossendam sunt plures Scopuli, quo vocant Salemas.. Inter quos unus ita ad Promontorium accedit, ut angustum Mari vix iactus lapidis praebeat aditum. Ibi Mare etiam dum alibi tranquillum est, continuo fervet, ac tam magnos edit Vortices, ut in medo illorum, maxime dum Maris agitatur, per aliquod spatium possit lapis magnus dimitti, absque eo quod aquam tangat. Propterea infestus et periculsus est ibi Nautis transitus; nullusque transit Mari turbato; ipso vero quieto, remis illus decurrunt; rapidissimo siquidem aquarum impetu feruntur; et ita ad Promontorium accedunt, ut pene transeundo attingat. Timent enim ne ad ipsum Scopulum et ad Vortices rapiantur. Alii dicunt hunc Vorticem cum opposito Mari Caspio communicare per subterraneum meatum. Ex quorum relatione, ego certior factus, inveni veritatem in libro Paradiae Persae, utriusque Maris Descriptoris, qui idem asserit: affluxi siquidem Maris Perfici, per fauces ab Oceano agitati, eodem tempore in litoribus Australibus Mare Caspium ingentes volvere aestus, quibus cessantibus vortices sequuntur.

Inter Normandiam et Angliam haud absimilis in Oceano sorte observatur, ad quem mirabili velocitate navigia non tam tendunt. quam aestus ferocia violenter trahuntur. Est tamen et hoc mirum visu; quodeceleritate, qua remote attracta sunt, eadem ea vicina iam Gurgiti repellantur. De Euripa Chalcidico non est quod memorem, utpote omnium Historicorum monimentis celebrato Refert Historia Indica apud Pet. Martyrem ad Introitum Freti Magellanici, Oceanum prorsus formidandis AEstibus procellosum inexplorabilis profunditatis esse, adeo quidem ut multi Mare in utina Terrae viscera hoc loco descendere sint arbitrati. Sunt et Mari Caspio sui Vortices ex relatione P. Riccardi sSocietatis nostrae sacerdotis, qui illud transfretavit; adeoque totum istud Mare ob inexploratam suam profunditate Abyssum putat in intima Terrae viscera penetrantem. Similes reperiuntur ad introitum Sinus Aynam prope Sumatram et Camboiam. In Africe sinu, quem Ferdinandi Poo dicunt, aqua in subterraneos meatus tanta vehementia rapitur, ut nulli navi, cum Currentem illum incurrerit, retrocedendi facultas detur; sed multorum mensium spatio, veluti trabalibus clavis fixi transfretantes, summo navium periculo, haereant, haud dubie interituri, nisi Ventis propriis iis in locis invalescentibus ex angustiis eruantur.

Innumeras hoc loco tum Fluminibus, Lacubus, Oceano huiusmodi Abyssos indicare possem; sed cum partim, in praecedentibus ea insinua verimus, hoc loco ea interim explicasse, et in Mappa universali adnotasse sufficiat: omni videlicet Oceani arium, Lacuum que, inexplorabilis profunditatis loca, uti Vortices, Euripos, Voragines que, Abyssos esse, in intimis et profundissimis Terrae visceribus abdita.

Ad quid autem Natura eas destinaverit, et quomodo reliquis aquis communicent, quanta profunditate verisimili constent, una cum causis Fluxus et Refluxus reciproci, sequenti Libro aperiemus.

Tellurem itaque plenam esse huiusmodi Hydrophylacticis Abyssis, variae Historiae narrant; Huithon de rebus Tartariae loquens. Cryptam reperiri ait inter Montes Caspios multorum dierum itinere perviam, in qua homines passim ingentes aquarum catadupas, et loca amplissima subterranea reperisse se aiunt; de similibus Cryptis pluribus P. Martinus Martinius in suo Atlante Chinico.

§. III

De Pyrophylaciis Geocosmi seu Abyssis Igneis.

Abyssos ingentes in Telluri visceribus reconditas plenas ignibus reperiri. Vulcanii Montes sat superque demonstrant: quas minime, ut vulgus sibi persuadet, fundo Montium inexistere putes; sed habent suas in profundissimis Terrae visceribus officinas, quarum Montes non nisi spiracula quaedam ad fuliginem superfluam, aestus que concepti vehementiam, ne Terram intolerabilibus motibus perpetuo concutiant, exonerandam constituta : ut proinde Abyssorum omnium pyrophylacticarum maximam Sancti Patres Centro Terre non incongrue statuerint, aeternum improbis ad penam destinatum Carcerem.

Et ne forsan nonnulli putent, Ignem Infernalem alterius nature ab Elementari igne esse, illi noverint, quod quemadmodum DEUS utirur Elemento e per potentiam obedientialem , uti Theologi loquuntur, elevatae ad gratiam in Baptismo conferendam ita quoque torquet impios perg Ignem Elemetarem, sed potentiae su immensitate vi Supernaturali ita elevatum, ut infinities maiori efficacia,quam Elementaris ignis, aeternae damnationis reos Divinae iustitiae rigore sic exigente,afficiat. Nihil igitur absurdum dixerimus, si Abyssum Infernalem, simul: pro tempore, naturae necessitati,et animabus modo, post universalem autem ἀνάστασιν damnatorum corporibus animabusque aeternum cruciandis,ex equo destinatum asseruerimus. Idem de Purgatorio sentiendum esse puto: quod forsan haud improbabili coniectura in intimis Terrae receptaculi in uno au pluribus Pyrophylaciis locum obtinet. Sicuti enim valde congruum fuit Divinae Potentiae, naturali Aquae Elemento, tum ad physicos tum ad supranaturales effectus praestandos subinde uti, quemadmodum plerique SS. PP. et Theologi sentiunt: ita quoque quam maxime congruum Natura fuit, in Centro Terrae locum Igni decernere, ut ex hoc veluti ex Centrali pyrophylacio virtutis suae efficaciam aliis Pyrophylaciis superioribus et haec aliis et aliis per subterraneos ductus, usque ad ipsam Telluris superficiem. Communicaret; Cum huic Elemento proprium sit ab infimo ad suptema semper tendere.

Verum quomodo haec Pyrophylacia perenni durent, et quomodo tanta exspirationum dinturnitate non consumpta, in perpetuo vigore conserventur; ei minime mirum videri debet, qui perennia Natur opera corumque indeficientem περιπλοκῶν fuerit contemplatus, Cum enim Geocosmus Terraqueus Globus sit, certe ut ignis ab Aere vitam, et ab Aqua necessarium suscipit alimentum; ita Ignis, robur, vitamque Aqueo Elemento, Aereoque, reciproco commercio communicat; ut potesine quo alterutrum consistere non posset Terrena vero substantia Igni novum mox,uno deficiente, pabulum per subterraneas semitas suppeditat; ut hoc pacto omnia et singula in suo esse perenni conserventur quemadmodum in extima superficie contingere vides:

Sol humidum ex Fluminibus, Lacubus, Maribus sursum per vapores trahit, Vapores Aereae regionis Frigiditate in Aquas pluvias, nives, grandines resoluti, Hydrophylaciis tandem totum id, quod a soleat tractum fuerat restituunt. Exhalationes vero a Terrestribus portionibus attractae in Ignea phantasmata transmutantur; hae Frigoris occurrentis impulsu vicini aeris natura assumpta, in Aerem, et hic in Aquam, aqua in Terram transmutata, miranda Nature metamorphosi tandem revertuntur, etubi desinunt. ibi nova mox fundant pericycloseos molimina.

Pari pacto, Mare per occultos cuniculos occulto Naturae urgentis technasmate intra Montium vastissimas specus coactum; inde tandem in Fontes Flumina, Lacus erumpens; unde digressum fuerat, postliminio revertitur, denuo revolvendum. Aqua vero per caeca Terrae viscera labens una secum et humorem et terrestrium portionum miscellam devectam Pyrophylaciis in alimentum et pabulum subrogat; haec vero spiritibus calidis tumentia, per solitos sibi siphones sublevato calore, Hydrophylacia caeteraque receptacula fovet, animatque, tum ad Mineralium tum ad Vegetabilium genesin, per exhalationes promovendam; sic perenni,et cyclico motu. omnia, quae in Natura rerum spectantur, existunt, et conservantur.

Quomodo vero haec Natura peragantur,ut dixi, sequenti Libro declarabimus.

§. IV.

De Aerophylaciis Geocosmi subterraneis.

Quemadmodum Ignis et Aqua sine Aere subsistere non possunt , ita necessaria quoque fuerunt Geocosmo Aerophylaci quaedam, e quibus utrumque Elementum Aqua et Ignis, veluti e Naturae quibusdam pulmonibus,. necessariam respirationem haurirent; Aer vero iis inclusus vicissim ab Aqua augmentum, ab Igne caloris foecundi robur acciperet. Sunt itaque huiusmodi Aerophylacia ingentes Caverarum recessus, Aereo Elemento referti, eo sine dispositi, ut Aereo per innumeros occultorum meatuum siphones, in alia sive Hydrophylacia sive Ignis receptacula derivatus, in iis quidem Aquarum molem per appropriatos Canaliculos in alia Receptacula elatam in Fontes et Flumina urgeat; in his vero latentem Ignis fomitem perpetuo foveat, et per Sublimationis Chymicae arcanum, Tellurem in ulteriores fines disponat:

Modum vero quo singula operationes suas perficiant. insequenti, uti diximus, Libro exponemus.

Esse autem huiusmodi Specus, innumeris exemplis comprobatum novimus, quorum nonnula hic apponemus.

Refert P. Martinus Martinius in egregio suo Opere, quod Atlantem Chinicum vocat,esse in meio Regno sinarum vastissimum Montem fimbriis suis in remotissimas regiones undequaque exporrectum; qui cum ob salebrosam scabritiem difficulter transiti possit, Natura huic incommodo consultura, tum Montem vastissimis Specubus ita pertudit, ut totus ex uno latere in oppositum pervius sit; in tantam autem huiusmodi caecus meatuum ductus, amplitudinem exporrigitur, ut non nisi semestri spatio illos emeriti liceat; fuisseque. qui hoc subterraneum iter perfecerint, non paucos repertos, qui retulerunt mira et prorsus paradoxa de admiranda partium subterrestrium constitutione. Aquas enim illic magna in quantitate reperiri, in nonnullis locis quoque Lacus ingentes, piscibus abundantes; in multis quoque locis lumina, magna aquarum diffusione, in ingentes planities se dilatare ; gramina, et herbas, et magno in numero animalia subterranea peregrinae speciei reperiti: lumen tametsi obscurum, tamen aperta Montium cacumina fissuras Scopulorum veluti per Caminum quendam, immitti.

Ex qua descriptione sat superque patet,quod in hisce subterraneis locis evenit, id in omnibus quoque aliis subterrestribus regionibus, hisce similibus, reperiri.

Aere plena esse interioris Telluris viscera omnes Geographorum Libri abunde testantur; cum vix ulla sit Natio, quae non Aerophyaciorum spiracula manifestet.

Dicam primo de prodigiosis effectibus huiusmodi Aerophylaciorum in Asia, Africa, America, deinde de iis, quae in Europa inveniuntur dicturus.

In Montibus Tibeth, ubi Ganges nascitur uti ex relatione Patris Balthasaris d'Andrada constat, Montes nonnulli per omnes fissuras horribili sonitu et fremitu ventos, emittunt. Idem habetur in relatione P. Pait, de nonnullis Montius AEthiopia: et in America de Montibus quos Andes vocant, idem contingere, Iosephus Acosta narrat. Quorum quidem ratio alia non est nisi vel ex catadupis subterraneis, vel ex igneis spiritibus subterraneis aerem exagitantibus, vel aliis de causis, quas infra aperiemus: hisce enim Aer circulatus, qua data porta ruens, per fissuras Montium summo impetu, nec non minori cum fragore exitum parat.

Recitat Olaus Magnus in Aquilonari Plaga Montes reperiri, ad quorum radices Antra inveniuntur , ex quibus tantus Ventorum erumpentium fragor percipitur, ut repentino metu approximantes vel interimat statim, vel plurimos ad dies obstupefactos prae capitis dolore sensuum vigore destituat.

Porro inter Marsiliam et Rhodani Ostium ut Strabo refert, Campum esse stadiorum centum, locumque refertissimum silicibus hominis pugno non minoribus, ibi sponte ab ipso eius Campi solo Ventum efflari. cui nomen Metemborio est impositum, cuiustanta vis est, ut eosdem silices per turbinem grandinis more elevet hominesque sternat, quin et e curribus eiiciat, armis quoque denudet et vestibus.

Hunc Campum ego puto eum esse, quem la Crau Galli vocant. Et ego quidem Anno 1633 hunc Campum quatuor leucis Gallicis Arelato dissitum transivi, innumerisque saxis ita seminatum reperi, ut vix pedem ponere quis possit: unde Deorum pugnam ibidem contigisse nonnulli fabulantur: ventum tamen tam vehementem, qualem Strabo describit, etsi id summa diligentia inquisiverim, sive longa seculorum serie meatus fuerint obstructi sive pulvere pluviis misto obliti alibi exitum flatuosi meatus repererint, sive denique alia de causa cessarint, comperire non licuit: neque huius tam prodigiosum effetum Indigenae, quos summo studio examinavi, unquam se observasse contestati sunt Fieri tamen, quod dicitur, potuisse, loci constitutio cumprimis docet. Cum enim Campus hic ad Ostia usque Rhodani sese extendat; ubi dum ingens Fluminis irruentis cum reluctantis Maris impulsu commotio et conflictus accidat, facile fieri potuit,uter in meatibus Continenti insertis concitatus alicubi in hoc Campo exitum sibi cum memorata vehementia paraverit: Nam uti Oceaneae relationes ferunt, in omnibus fere Promontoriis, ubi magna fluctuum ex AEstu Maris Currentium allisio sit, urplurimum ex Montium fissuris vehementissimum Ventum proruentem observari.

Non dicam hic de Monte ventoso in Comitatu Venusino, Carpentoracto imminenti,ex cuius Specubus vehementes Ventorum flatus erumpere notius est, quam dici debeat, Sileo innumeros alios Aerophylaciorum in Europa nullibi non obvios effectus. Addam tantum quae propria experientia in Italia comperi.

Cum Anno 1658 Lauretanam Deipara Domum devotionis causa visitarem, et multa per iter omnibus notissimum, plerisque tamen ignota Natur miracula in eo obvia observarem; inter caetera vero multa de Aeolio Monte Ceorum intelligerem, operae pretium me facturum existimabam, si causas eius occultas et omnium opinione impenetrabiles scrutarer.

Interaomnibus itaque discedens, primo vicinam tota Italia celeberrimam Catadupam quam Velinus Fluvius per altissimas rupes praecipitatus in profundissimam subiecti Motis vallem efficit, ut si quid cum Aeolio Monte occulti commercii obtineret, explorare aggressus sum. Siquidem ibidem Fluvius summo impetu in modum arcus ruens in profundissimam Voraginem altitudine 300 circiter pedum uti ex dimensione rupis ame facta patuit, tam horrendo strepitu, fragore, et murmuris vehementia devolvitur, que si non exanimare adstantes saltem stupefacto aurium sensu illos non secus ac ad Catadupas Nili, surdos redderet.

Horrendum omnino spectaculum, Infernum diceres, spumosis gurgitibus. et confusa undarum aestuantium repercussione formidandum tanto labentium aquarum mugitu, qui vel Iteramnii quinque milliarum dissiti spatio nocturni temporis silentio facile percipiatur. Ex lapsu aqua inter exasperatos rupium dentes ita atteritur, ut in perpetua nebula te constitutum iurares; neque inde, nisi egregie perplutus abeas Est et loc notatu dignum, Sole lucente perptuam, non sicuti ad salientium fontium guttosam asperginem, sed veluti in Coelo eiusdem magnitudinis Iridem exhiberi.

Examinatis itaque omnibus instituto meo opportunis Catadupae circumstantiis, Interamnium reversus postero die ad Aeolium Montem profectus sum, ut que miranda de eo intellexeram, αὐτόπτης explorare, singulorum effectuum cas reddere possem. Caesii itaque summa benevolentia a Primoribus loci exceptus, totius Monti constitutionem propria industria exploratam, partim Incolarum instructione didici.

Situs huius Montis est inter Castellums. Gemini et Interamnium vulgo Terni, ex Ortu in Occasum longa octo milliarium Montium catena protensus; uti ex Mappa hic apposita patet. Mos totus saxeus, ita a natura compositus, ut ingentium molium saxa uni alteri superimposita miroque Naturae artificio et industria compacta cernantur. Montis dorso Oppidum incubat, nomine Caesii, a primis, uti dicunt, antique Caesiae Domus Ducibus fundatum. Hunc itaque Montem iure merito Montem Aeolium, ob Ventorum quos certo tempore volvit turbines,appellandum duxi. Siquidem tempore tio per omnes fissuras et rimas vehementissimos efflat sentos: ita ut in adiacente Oppido, memorati Incolae mira quadam industria Canalium ventos, non secus ac in Civitate aquaeductuum canales, intra cryptas et cellaria hinc inde disponant, tum ac vinumet aquam, tum ad fructus omis generis gratissimo frigore imbuendos; atque adeo ferocientis Nature vim in suavissimas delicias vertant. Spectantur autem in Nobilium domibus atque adeo aptae dispositi atque epistomiis tam aff abre instructi ut Ventorum impetum pro libitu temperare possint: additis quoque ostiolis sportulisque, intra quas repositi vel potus vel esculenta summa frigoris vehementia tantum non in glaciem convertuntur.

Antequam vero ad causarum scrutinium me accingam, primo omnes effectuum circumstantias praemittam, quae ita sese habent:

Primo, Ventorum exspirationes non quolibet anni die neque qualibet diei hora, sed aestivis solummodo mensibus, quatuor ante meridiem, et totidem post horis comperiuntur, quibus peractis Ventoram flatus paulatim, sensim flaccescentes deficiunt; nocturno vero tempore vix ullum enti apparet vestigium: ita quidem ut pro aestus diurni maiori vel minori vehementia, iam plus, minus iam minus sentiatur spirituum inclusorum agitatio et ex sufflatio.

Secundo; Hybernis mensibus oppositos aestivis sortiuntur effectus Spiracula. Nam si quispiam strophiolum, aut aliud quidpiam, orifciis canalium applicet, id. mirum dictu,non iam Vento exspirante protruditur, sed introrsum, nescio qua abdita vi attrahitur, et tanto quidem vehementius quanto frigus fuerit intensius.

Tertio aeris exsufflati aqualitas ea est, quae rigore venti homines in istiusmodi cryptis commorantes in febriles alterationes minime urgeat, uti aliis in locis accidere solet sed quemadmodum siccitate impolluta gaudet, ita hominibus mirum in modum ad sanitatem vitaeque prolongationem conducit.

Atque hae sunt circumstantiae, quas praemittendas duxi, ut iis insistentes tandem veras prodigiosorum huiusmodi effectuum causas venemur.

Dici vix potest, quantum in huius Montis natura exploranda, naturalium rerum investigatores sudaverint; quam diversa placita cuderint; nemine tamen, qui ad eram et genuinam causam pertingeret, existente.

Quidam putarunt causam aquarum catarractas in visceribus Montis latentes, quibus interior aer agitatus, qua data porta foras proruat. Sed hoc dici nulla ratione posse hinc patet, quod tunc Ventus perpetuo durare deberet tam de die, quam de nocte: quod est contra experientiam

Nonnulli existimarunt, Vetto procedere a vicinorum montium cuniculis, intra quos per varia antra extrinseci Ventorum flatus insinuati, atque intra hunc Montem delati, tandem prorumpant. Sed neque hoc subsistere ulla ratione potest: sequeretur enim, hyberno tempore cum Venti potissimum dominantur, Ventos huius Montis magis saevire, quam quovis alio tempore, quod pariter est contra experientiam.

Non defuerunt, qui assererent, Ventos huiusmodi originem suam a vicini Maris eastu trahere; aerem enim in subterraneis meatibus stabulantem, undarum Maris illusione intra hunc Montem protrudi, ibidemque coartatum per rimas violenter tandem extrudi. Sed et hoc solido caret fundamento: sequeretur enim Ventos perpetuo ad perpetuum Maris motum durare, vel saltem confuse et interrupte eos continuare: quod est iterum contra experientiam.

Haec sunt precipua puncta, quibus Physici suas de huius Montis natura opiniones stabiliunt.

Restat itaque, ut et nos ingenii nostri vives in tam intricato negotio tentemus. Dic itaque, nullam aliam adeo prodigiosorum in hoc Monte effectuum causam esse, quam rarefactionem et condesationem aeris; quod ostendo.

Et primo quidem suppono, Totum hunc Montem concavum esse, quod et Indigenae longa experientia docti pro certo habent, et ego indubitata experientia comperi. Postquam enim per occultos maeandros aliquosque processeris, tunc praecipitia hortida primum imminent in Abyssum Montis protensa. et si lapidem inieceris, post plurimum temporis; sonus sicuti in puteis et cisternis echonicus excitabitur, quo quidem cavitatis Montis maius indicium dari non potest.

Secundo, Tota saxei Montis superficies foraminibus, rimis fissuris referta est, non tantum ex ea parte, qua Caesias, sed et ex opposita parte, qua Aquam Spartam Oppidum respicit ubi et eosdem effetas, quos in Caesiis reperi.

Tertio; Concatenata haec saxeorum Montium moles omni terrestri substantia spoliata aestivo tempore per varias solis reflexiones inter Montium crepidines et convalles factas tam immodicam concipit aestus vehementiam, ut sub Zona Torrida te constitutum dicere possis, neque sit, qui calorem circa meridiem tolerare possit, hominibus animantibusque intra domus stabulaque conductis.

His fundamentis innixus dico; Mox ac aer extrinsecus inter saxeo Montes. a Solis multiplici reflexione in tenuissimam substantiam redactus rarefactus que dilatatur, fit ut morem ocum quaesiturus, per Montis fissuras rimasque intra interiora viscera summo impetu insinuetur. Verum dum cum aere intus stabulante consistere non potest, aer tinus stabulante consistere non potest aer introactus ceu peregrinus et advena pressus coarctatusque, denuo per ampliores Montis meatus effugium sibi parans, post longas eluctationes tandem summa violentia expellitur. Atque hoc pacto Ventus ille, de quo loquimur, prodigiosus aestivo tempore constitutis horis nascitur: Cessante vero calore externo, Ventum quoque iterum cessare necesses est. Quae omnia pulchro pilarum Aeoliarum experimento ostenduntur.

Fiat pila ex aere solidissimo fabricata, cum collo arctissimo. in quo foramen sit pariter adinstar puncti acus strictum; hac pila aqua ad mecietatem repleta in ignem proiecta relinquatur, donec summum calorem conceperit: quo concepto mox eam intra aquam frigidam proiectam aliquamdiu submersam tenebis; et videbis aerem ibi latentem in tennissimam substantiam redactum paulatim condensatum retroagi; et cum ali corpus in aeris deficientis locum non suppeditetur, aquam magno impetu intra se attrahere: et hoc pacto vas pilae. quantum satis est, replebitur. Huic igitur si denuo carbones accensos subieceris rarefactam intus aquam mox in vaporem resolvet. apor conclusus dum exitum nisi per strictissimum foramen non reperiat, per id maximo stridore et impetus vehementia erumpet; deficiente vero calore extrinseco, agi aqua naturali suo statui redita nec vapores nec ventos amplius emittet.

Experior et ego id ipsum quotidie aestivis mensibus in Museo meo, quod occulto meatu in hortum domesticum quatuor altissimis Templi et Collegii muris conclusum protenditur. Contingit itaque; ut mox ac aer in horto, Solis meridani fervore, vatiaque radiorum in muros impactorum reflexione accenditur, is nimia rarefactione dilatatus dum effugium quaerit, per meatum magno impetu ruens Museum gratissimo Vento exhilaret: idque non nisi pomeridianis horis aestivisque monsibus contingit, reliquo vero tempore diei, aut hybernis mensibus nihil ex huiusmodi effectius percipitur.

Hanc ego verum et genuinam causam Ventorum ex Monte Caesiano tanto impetu aestivis mensibus proruentium, salvo aliorum iudicio. existimem.

Quod porro hybernis mensibus aerem extrinsecum una cum impositis in orificiis meatuum strophiolis, charta similibusque levioris substantiae rebus, in interiora viscera contrariae viae processu rapiat, istius causam hanc esse dico: Quod hyberno tempore aer condensatus, met acui,semper alium et alim aerem forinsecus intro trahat. Utriusque effectus, repulsus scilicet et attractus causam hoc experimento demonstro:

Fiat ex quacunque materia solidiori, vitro, aere, stanno Vas, cuiusmodi figura A B demonstrat: ex cuius fundo tubus B A C deducatur, et orificium D E ita obstruatur, aer nullibi evadere possit: et Instrumentum erit perfectum. Hoc soli vel igni appositum, mox ac aer intus efferbuerit, is rarefatione dilatatus per tubum B A C exitum sibi parabit, et consequenter ad orificium tubi C, notabilem Ventum exhibebit, qui pluma apposita apparebit. Si vero Vas A B frigida perfuderis, aerem A B condensatum, extrinsecum aerem ad deficientis aeris interioris locum supplendum, cum admiratione attrahi senties; quod apparebit pluma ad orificium C apposita, quae statim intra attracta absorbebitur. Atque ex hoc experimento pulchre sane utriusque effectus causa in dicto Monte patet.

Venti vero, qui perpetuo ex aliquo alio Montis meatu efflantur, illi haud dubie originem suam sortiuntur, vel a subterraneis catadupic, vela Maris affluxu, aerem in meatibus subterraneis sollicitante, uti in nonnullis Aetne locis notatur; vel ex nivium resolutione, ut in Monte Alverniae, et de Antro in Hetruria apud Volaterras, ex quo , Alberto Leandro teste, quandoque spiritus Ventus que adeo vehemens erumpit, ut quaeque obvia,et vel ipsas arbores deiiciat.

De Aeolia Crypta a Montem Testaceum Disceptatio.

Postquam de Aeolio Caesiorum Monte causis que Ventorum ex eo spirantium fuso ratiocinio disceptavimus, restat modo aliud nobis praedicto haud absimile Naturae prodigium intra ipsa Romanae Urbis moenia celebre dilucidandum; quod uti admiratione dignum est, ita quoque hoc loco ad dictorum confirmationem id opportune inferendum censui. Est Romae ad radices Montis Testacei, quem Doliolum Veteres appellant, ex ea parte, qua flumen respicit Hortus praeamplus et ad omnem amoenitatem excultus, sub Illustrissimae Ciantum Familiae dominio et iurisdictione, ad Tyberim usque longitudine mille et amplius palmorum extensus. Ad quem non ita pridem cum Illustrimus et Rev. Iosephus Ciantes Marficensis Episcopus, Vir cumprimis eruditus, nec no Opere D. Thomae contra Gentes in Hebraicam Linguam translato editoque celeberrimus, me lustrandi prodigii causa deduxisset, loci que situ et constitutione quam exactissimme a me examinata, inveni tanden verum esse, quod fama sparserat de Aeolis Cryptis, id est, de Frigore summo et pene intolerabili, quod Venti gelidi, ex intimis Cryptarum recessibus exspirantes efficiunt. Qui effectus uti omnes in admirationem trahunt, ita quoque hoc loco veram et genuinam causam tam insoliti effectus producere tentabo. Quod ut maiori cum methodo fiat, primo loci tum et constitutionem describemus, ut ex eo caeterisque circumstantiis effectuum rationes clarius derivemus.

Mons Testaceus signatus literis A B C, C Porta Horti seu Vinae, F H Moenia Rubis; L M Ambulacrum praelongum: praecelsarum arborum inumbratione ad omnem amoenitatem:excultum; D E Cryptae Aeoliae, non tam natura quam artis industria constructae. Siquidem ad Montis spiracula, Muri Cryptarum non calce aut saxorum coagmentatione, sed antiquis tegularum, laterum, fictilium que vasorum, quibus totus Mons constat, fragmentis, ita adaptati sunt, ut Ventum ex Montis spiraculis erumpentem per transpirabilem murum facile transmittere possint; quem et emittit, utique tanto ex impetu et aeris concitatione vehementiorem,quanto exitum quaerens per angustiores Testacei Montis meatus et tortas interruptasque murorum semitas, maiori violentia per exitum suam libertatem molitur. Hoc itaque posito iam effectas huius causam, omni studio inquiramus.

Notandum itaque hanc Aeoliam vim et vehementiam non semper, neque totius anni decursu durare, sed iis potissimum temporibus aestivis, queis diurno Solis ardore Mons Testacus totus quantus quantus fervet: quod accidit Mensibus Iunio, Iulio, Augusto, usque ad dimidium Septtembris plus minusve pro varia annorum constitutione; neque toto die, aut singulis diei horis, sed iis potissimum, quibus maior ei caloris Phoebei vehementia dominatur. Siquidem mane, vesperi et tota nocte aere ad temperiem reducto ventus omnino cessat; quemadimodum toto reliquo anni tempore.

Unde valde hallucinantur ii. qui huiusmodi ventum non aliunde, quam ex vicini Tyberis Flumine fieri existimant; hoc enim, aiunt, per abditas venarum terrestrium vias continua aquarum volumina in dictos tramites impellere, quorum impulsu mox intus inclusi aeris motio secuta, tandem. Dum in ditis Cryptis exitum quaerit, hunc propositum Ventum efficiat. Hanc opinionem nulla ratione subsistere posse hoc pacto probo. Notum in Scholis est, Eadem causa idem semper agente, enem semper, non impedit Natur lege, effectum consequi necesse esse. Cum itaque aquarum, quas Flumen perpetuo in dicta subterranea gurgustia impellit, agitatio semper totis anni decursu duret, ventum quoque ex dictis Cryptis spirantem perpetuo durare debere quis non videt? quod tamen uti nullo unquam tempore observatum fuit, ita quoque vel ipsa experienti reclamante dicta opinio nulla ratione admitti potest: cum, supra diximus, praeter aestivos menses, et certas diei horas, toto reliquo tempore tantum abest ut vel unicum venti vestigium sentiatur, ut potius hyberno tempore dictae Cryptae sine vento tepide comperiantur.

Alia itaque assignanda est huius Montis effectus, causa, quam ut reddamus, nonnulla nobis prius supponenda sunt. Suppono itaque primo, Montem Testaceum totum ex Testaceis fragmentis congestum coagmentatumque et consequenter totum fistulosum et aeri transmeabilem esse. Secundo, Ex nimio Solis ardore, quo Mons aestivo tempore percutitur Testacea fragmenta in extrema superficie summum aestum concipere; quod, experientia magistra, paulo ante aut post meridiem Mons ita ferveat, ut ob aestuantium vehementiam sine adustionis periculo vix adscendi possit aut circa eum commorari liceat. Tertio, Lateres testasque, quae in intimis Montis visceribus latent, semper solita sua frigiditate gaudere. Quarto, Ex vehementi aestu aerem Monti circumfusum summam rarefactionem concipere.

Queis suppositis, Dico Montem Testaceum aestivo Sole vehementiori Solis aestu exardescentem, conceptum Calorem vicino aeri undique circumfuso communicare; unde aer rarefactus ab alio aere, qui ob distantiam a Monte nonnihil frigidiusculus est, ulterius se dilatandi repulsam patitur; desperata itaque ulteriore extensione; mox dum alio fugam arripere non potest, nisi per fistulosos Montis meatus, rimososque ductus his mox insinuatus ubi aerem frigidum intra profundiora Motis latibula stabulantem offendrit, hi vero ob intercurrentem antiperistasin, ex continuo alterius alteriusque acris exterioris iam in summam raritatem ducti affluentis impulsu, simul consistere nequeant, hinc fit ut frigidus aer itimus cedere coactus, et qua data porta ruens per Montis spiracula et annexos ei lateritios Aeolie Cryptae muros exitum quaerens, in frigidos illos, quos diximus, ventos exagitetur. Noctu vero aut reliquis prater dictos mensibus, dictisque diei horis uti Mons nec sufficientem calorem nec extrinsecus er requisitam ad hunc effectum rarefactionem subeat; ita quoque cessante aeris frigidi cum calido lucta, veluti induciis quibusdam factis, turbinem ventis cessare necesse est. Habes itaque hic causam Venti in Aeolis Ciantianis Cryptis clariori quo fieri potuit, ratiocinio expositam.

Quod vero Borea spirante aliis quoque temporibus huiusmodi in Aeoliis cryptis Ventus percipiatur, huius non aliam causam esse dico, quam Venti istius vehementiam; qui dum impetu summo transmeabili Montis substantiae sese insinuat, aerem una ad spiracula Montis existentem per congestos ex lateribus testarum que fragmentis muros dispulsum in Ventum animat. Atque adeo eandem Venti huius Cryptae causam esse existimem, quam in AEolio Coesiorum Monte exposuimus.

Frigus vero huius Cryptae adeo intensum est, ut vix intra eam dictis temporibus sine tremore consistere quis valeat; et ex consequenti, aquae, vina et fructus omnis generis in ea exposita ad niveum gelu ita infrigescunt: ut sine dentium exacerbatione, haud secus ac in Caesiorum Monte contingit, sumere vix liceat. Cum enim intimae Montis latebrae frigidissime sint, fit frigus summe intendatur.

Postquam mirabilis hic Testacei Montis: effectus Urbi innotuisset, eunduem in aliquod Urbis emolumentum convertendum censuerunt ii potissimum, qui nihil aque agunt, quam ut aestivis temporibus in delicioso liquorum, fructuumque recentium refrigerio Romanarum gulae cupediis hisce stimulandae incumbant; Quos inter Caupones, lucri inde provenientis spe allecti, cum experimento in Horto Ciantiano instructi, Montis alios meatu Montis circumcirca, explorassent, iis inventis mox varias Tabernas,tabulis mensisque, frondibus ramosis, probe instructas, aedificare coeperunt, uti PQRS signatae literis Domus monstrant: deinde et in infimo Tabernarum, angustas Cryptulas, in modum Cellularum, non sine ingenio appararunt: ut in iis rebus refrigerandis impositis, gelidi que venti rigore affectis, quibus Romanis sub ardentis Sirii aestuante calore, nihil gratius acceptiusque esse potest, ad se avidiorum palatorum appetitus allicerentur. Nec spes eos fefellit; siquidem dictis mensibus Montis latera Tabernis circumdata, magno eduliorum apparatu exstructa totam fere Romam ad desideratis deliciis fruendum, magno Rhedarum concursu attrahere solent; insigni, quod intenderant, lucro beatis

Cauponibus.

Sed iam de Antris et Venis Terrae.

De Antis, Hiatibu, innumeris Terrae meatibus.

Iacobus Gaffarellus Cryptas Orbis Terrarum in suo Mundo Subterraneo dividit in quinque Classes: Divinas, Humanas, Brutales, Naturales et Artificiales.

I. Divin dividit iterum in varias species, et sunt sequentes: Angelica Cryptae seu Antra sunt, in quibus Angelorum apparitio contigit; ut est Spelunca in Monte Gargano apparitione S. Michaelis celeberrima.

Ecclesiasticae seu Templa intra rupes incifa: uti de Monte Pagodum in India memorant.

Catacumbae, seu Coemeteria, quae in Agro Romano hinc inde summa celebritate visitantur; de quibus Roma subterranea uberrime agit.

Diabolic seu Infernales, in intimis Terrae penetralibus.

Purgativae, sive Purgatorium, Limbus, et similia, quae fide tenentur.

Ad has revocantut Cryptae magorum, in quibus innumeris superstitionibus magicas operationes peragebant, ubique locorum passim obviae. Item Cryptae Heroum, Idolaltrarum, Srtilegorum, et in quibus Oracula dabantur, cuiusmodi Delphicum et Ammonium Antrum erant.

Ad has revocantur fabulosa Poetarum antra Faunorum, Dryadum, Nympharum,Tritonum, Sirenum, aliorumque Deorum Dearumque.

2. Humane Cryptae: ad quas revocantur primo Cryptae Gigantum, cuiusmodi in Palaestina, Sicilia. aliisque locis ostenduntur, Musarum Sibyllarum Antra pluribus in locis adhuc spectantur, uti Neapoli in Cumano Agro, quem in sequentibus describemus.

Ad has commode revocari queunt Antra Sanctorum Eremicolarum; uti in AEgypto et Thebaide innumera antra spectantur, Sancti Antonii, Pauli, Hilarionis, etc. Melitae Crypta S. Pauli Apostoli; in Sicilia S. Rosaliae in Monte Peregrino; Sublaci S. Benedici. In Francia B. Mariae Magdalenae, vulgo la Sainte Beaume. Iuxta Arelatum: et sic de caeteris. Ad has quoque revocari possunt Civitates subterraneae, aliaque de quibus in sequentibus.

3. Cryptae Brutules: ad quas revocanturntra Leonum Tigridum, Luporum Vulpium, Ursorum serpentum et Draconum, aliaque animilium subterrestrium latibula, volucrumque quae cavernosa loca amant.

4. Cryptae sunt Naturales, quarum innumerae sunt species, iuxta vires naturales iis inditas. Sunt nonnullae medicinali virtute praeditae. Quaedam metallicis vaporibus, exhalationibus aquis scatent. Sunt et glaciales, plenae nivibus et Crystallo, uti in Monte Sorano me vidisse memini. Sunt et Aeoliae quae continuos Ventorum flatus emittunt. Non desunt virtute resolutiva, restriciva, congelaria praedite, de quibus suo loco et tempore.

5. Artificiales Cryptae sunt quae in humanos usus sive delicias parantur. Item subterranei meatus arte facti, uti Neapoli Crypta infra Pausilippum excavata; Syracusis subterranei Layrinthi. Ad has revocantur Cryptae domesticae, hydraulicae, Templa subterranea. Item saine caeterorumque M ie ruimde quibus ex professo in sequentibus.

Atque haec est divisio Cryptarum, quarum tamen praeter naturales, nullas alias in hoc Opere considerabimus.

Naturales autem dicimus, quas Divina Sapientia in intimis Terrae thalamis ad necessarios Naturalium rerum usus constituit quarum nonnullae in extima Terrae superficie aditum pandunt; aliae hominibus inaccessae intimis Geocosmi penetralibus conduntur, in tres species distincta, et sunt Hydrophylacia, Pyrophylacia, Aerophylacia, de quibus iam in praecedentibus dictum fuit, quaeque in sequentibus uberius prosequemur.

Extrinsecae vero ad immensam Specuum vastitatem, Voraginum que abyssos aditum parant, quarum iam nonnullas adferemus.

Si itaque tanta sit Antrorum in Terreni Globi superficie multitudo et varietas, quantam in internis Terrae visceribus eorum multitudinem futuram credemus? Hoc certum est,. omnes Cryptas insigni aliqua virtute pollentes, vires suas non nisi ab aliquo intimo ingentique Antro, sive id Hydrophylacium, sive Pyrophylacium fuerit, per meatus longe porrectissimos derivatas pro ratione complexionis Terrenae substantiae, per quam dicti meatus traducuntur obtinere. Hinc nonnulle Cavernae succo petrifico ex loci conditione propria omnia in saxa convertunt; Aliquae aromatico odore mirum in modum recreant; Quaedam fatidico imbuunt spiritu,ut quidam perperam sentiunt. Non desunt quae ad castitatem. et contra aliae, quae ad libidinem incitare aiunt. Sunt que narcotica quadam facultate somno infestent: aliae quae vigiliis. Multae oleo, sanguineo liquore, bitumine, sale, vitriolo, naphtha similibusque scatent. Quorum omnium rationes in Sexto huius Operis Libro assignaturi sumus: dependet enim ex hisce omnis rerum sensibilium, Vegetabilium, Inanimatarumque compositio. Qui quidem causarum concursus ut effectus Naturae convenientes producat, id non aliter quam per innumeros, quibus Terrenum Corpus perfossum est, et receptacula., tanquam per fibras quasdam et Vasa egacosmi.singula singulis pro conditione Terrenae substantiae apte distribuendo,conficit.

Sed videamus, quae admiranda de Specu Coryciano, et ad propositum nostrum plurimum conferentia allegat Mela l. I.c.6. Solinus c.39. Plin. l. 31. Strabo l. 14. adducunt. Non procul, inquiunt, a Pompeiopoli corycium Oppidum esse, supra quam nomine Conthyos Specus esse perhibetur, supra quam ut describi facile possit, eximius. Nam grandi patens hiatu Montem litori appositum,et decem stadiorum clivo fatis arduum, eximmo statim vertice aperit, ampliori semper et ampliori descensu: viret umbrosis et undique pubentibus lucis, totumque se nemoroso latere in orbem complectitur, tanta pulchritudine, ut mentes accedentium primo adspectu consternet ubi contemplati duravere non satiet. Unus in eum descensus est, angustus et asper, quingentorum et mille passuum per amoenas umbras et opacas sylvas quiddam agreste resonantes, rivis hinc inde fluitantibus. Ubi ad ima deventum est rursus Specus alter aperitur, terret ingredientes, deinde aliquandiu perspicuus, mox introgressos, quo magis subitur eo obscurior alto veluti cuniculo admittit. Ibi ingens amnis ingenti se fronte extollens tantummodo se ostendit, et ubi magnum impetum brevi alveo traxit, iterum demersus abscinditur. Intus spatium est, magis quam ut progredi quispiam possit horribile, atque ideo incognitum. Addit Plinius, stillantes Antri huius guttas statim in lapides indurescere.

Huic non absimile est illud, quod Aelianus lib. 16.c.16. Describit: Apud Arrianos Indos Hiatus Pluton is dictus est, in cuius profundo occultae carvnae et recessus immensi et hominibus incogniti; quomodo autem in tantam profditatem sit depressus, neque Indi explicant. Amplis tria millia diver sorum animalium, ovium, caprarum, boum eo agunt Indi, superstitioneque multa animalia praecipitant in profundum eius barathrum, a quo nullu datur egressus, nequeunquam videri possunt, Boum tamen mugitus, ovium balatus, caprarum vox, equorum hinnitus exaudiuntur; ac si quis aures illius facibus admoverit, diutissime eiusmodi audiet: neque enim promiscuus sonus cessat resonare, quoniam quotidie eo praecipites bestiae aguntur.

Quae confirmat alterius Antri exemplo Seneca l. 5. Nat. Qu. c. 15. Asclepiodorus est equit, aud remotum huic, aliud antrum, in quod demissos quamplurimos a Philippo, ut metallum anttiquum olim desititum explorarent, quae ubertas eius esset? Qui status? An aliquid futuris reliquisset vetus avaritia; descendisse illos cum multo lumine, multossque durasse dies, deinde longa via fatigatos vidisse flumina ingentia et vastas aquarum congeries, conceptus pares monstris, nec compressos quidem terra supereminente, sed liberae laxitatis non sine horrore visos. Unde ex tanta rerum mirabilium compendiosa narratione sapienter tandem concludit: Non tota, inquit, olido contextu Terra in unum usque finditur cava, et caecis suspnesa latebris, habet inaniasine humore. Sed et lib. 3.c.16. Sunt, inquit, sub Terra minus ora nobis iura Naturae, sed non minus certa. Crede infra, quicquid supra vides; Sunt enim illic Specus vasti, sunt ingentes recessus ac spatia, suipens hinc inde montibus saxa, sunt abrupti in infinitum hiatus, qui saepe illapsas urbes receperunt, et ingentem in alto ruinam condiderunt. Et cap. 8 sic habet. Quemadmodum in exteriore parte terrarum vastae paludes iacent, magni et navigabiles lacus, quemadmodum ingenti spatio Terrae Maria porrecta sunt, infusa vallibus: sic interiora terrarum abundare aquis dulcibus, nec minur illas stagare, quam apud nos Oceanum et Sinus eius, imo eo latius quo plus Terra in altum paret. Quae sane verba Senecae instar anacephalaeoseos esse possunt omnium eorum, que hucusque dicta sunt.

Vari itaque sunt Antrorum Subterraneorum formae, quae aut casu, aut natura fiunt; quedam enim late patent excavata; quaedam altissimam continent cavitatem; quaedam in longum porrecta, in imum profunde demissa; nonnulla multiplices habent aditus et recessus omnes tamen eo ab AUCTORE NATURAE artificio condita iis proprietatibus dotata, quales conditio locorum cumprimis et iure suo veluti postulare videbatur.

Strabone te, iuxta Metarum Siciliae, Antrum est, per quod ingens Fluvius diu longoque tractu alveo subterraneo percurrens, tandem in apertum campum devolvitur. Eodem teste, aliud esse traditur in Sinu Emporico Mauritaniae, adeo excavatum ad Mare, ut Fluxum et refluxum admittat intus ad septem stadia. ad Hierapolim et Laodiceam, de quo videas Strabonem: et lib. 13. ait prope Andiram Antrum esse, tantae dimensionis, utusque ad Paleam perducat, videlicet ad stadia 130: idque inde patuit, quod cum inhiatum hircus illapsus fuisset, repertus a pastore fuerit in altera eius parte, posteriori die

Non dicam hic de vastissimis et immensis Specubus Aethiopiae, quos fuse describit. a, per quos Nilus et Niger ingentia Flumina per subterraneos meatus longitudinis inexplicabilis, altitudinisque incredibilis submersa devolvuntur. Non dicam hic de Tauri Montis seu Jamai Specubus et antris omnem fidem humanam excedentibus; de quibus vide Ramusium Tom. 1. Mira sunt, quae Americana Historia narrat de Montibus Andium: in quorum visceribus, supra quam dici potest, horrida Antrorum receptacula tantae capacitatis inveniri asserit, ut integris Regionibus in Terrena superficie non cedant: in hisce quoque ingente ingentium Fluminum Catarractas, quae tanto fragore et sonorum diversitate suas praecipitant aquas, ut nihil in Mundo terribilius se audisse Fossores testentur. Inter alia memoranda naviculam ibidem fuisle inventam, unde et quomodo in hoc intime Terrae receptaculum, nemo fuit qui coniecturare potuerit. Compertum tamen postea fuit, Flumen hoc ex adversa Montis parte centum quadraginta fere leucis in profundissima valle exitum invenire. Sed cum Fluvius per ingentia praecipitia hic se exerat, non video, quomodo haec navicula contra naturam per subterraneos lucos a nautis agitari potuerit in hanc inaccessam subterraneam regionem;Verisimilius est, eam ceani Pacifci aut Atlantici Vorticibus haustam per continuatum aquarum in suberraneiis meatibus fluxum, huc transportatam, inque litus subterraneum eiectam fuisse.

Verum de huiusmodi admirandis Andium recessibus, fluminibus, Catadupis, caeterisque Naturae ostentis, fuse et curiose tractantem P. Alphonium d'Ovalle Chilensis Historiae scriptorem, a quo plura oretenus hic Romae accepi,alibi producenda, Lector consulat. Videat et miretur, quae Olaus Magnus in sua Septentrionali Historia de similibus subterraneis Specubus seu potius Regionibus narrat.

Innumera hoc loco alia adducere possem;verum ne us in immensum excrescat, hic calamum sistendum duxi, plura in hoc peris decursu suis et locis et tempore opportunius adducturus.

Verum hoc loco haud importune iungendam cenfui admirandam novae Subterraneae regionis in Insula tiaro Archipelagi paucis ante annis detectae exegesin, quae ita se habet. Octo iam labuntur anni, cum Praenobilis ac Pereruditus D Cornelius Magni Patritius Parmensis iam magna Europae parte perlustrata non contentus , in ultimos Orientis terminos adoriturus iter, de conficiendi constituti sibi itineris modo et ratione Romae mecum transegisset acceptaque instructione, datis quoque Commendatoriis literis ad Viros commercio literarum mihi per familiares, tum Constantinopolim, tum in Alepum, et Montem Libanum ad Maronitas, quin ad Indiam vel ad ipsam Chinam: quibus instructus iter tandem occepit. Ac perlustrata magna Ottomannici Imperii parte, ubi in Mesopotamiam appulit, omisso ulteriori itinere Italiam ac Romam ad Sd. Iubilaei currentis anni solennitatem spectandam anhelans petiit;ubi et statim me tanquam necessitudinis foedere sibi quam coniunctissimum invisere, ac de rebus in itinere observatis rationem reddere non est dedignatus: et potissimum de Regione quadam subterranea in Archipelagi Insula. quam Antiparos vocant, a se detecta, stupendis Naturae miraculis confertissima. Quam, quia opportunum Mundi subterranei, cuius Cl Vir Ioannes Ianssonius a Waesberge iam secundam parabat editionem, argumentum admiratione dignum censebam, quam obnixissime ab amico contendi, ut totius rei seriem scripto mihi conferret: quod perlibenti animo per Epistolam iampridem in itinere conceptam, et occasionis defectu hucusque reservatam, Italico idiomate descriptam, authenticisque testimoniis confirmatam praestitis; uti sequitur:

Admodum Reverendo Patri, .Domino ac Patrono meo in Christo colondissim, Patri Athanasio Kirchero Societatis JESU.

Admodum Reverende Pater

Cum aliis meis literis. tanquam novis igniculis resuscitare volui meam, quam Rev. Vestrae profiteor inalterabilem servitutem, referendo quaedam Itineris mei cum exercitu Ottomannico Kamenicium versus instituti particularia amico calamo non praetereunda, oblata est mihi occasio prosequendi ceptum. serviendo D. Marchioni de Nointhel ablegato a Maiestate Christianissima Oratori in Oriente: Viro. in quo Natales conspicui, et praesignis literarum in quocunque demum genere eruditio mire singulariterque triumphant:preter eximiam aliarum singularium, innumerarumque dotum pompam, quae eum quam plurimis sane titulis commendant, decorantque: praecipue vero illa semper prompta, nunquam aliena sed domestica in concinne tractando, negotiisque omnibus prudentissime dirigendis ubique per se satis elucescens dexteritas, praesertim in renovatione Tractatuum Regis sui cum Porta Ottomannica haud leve momentum conferente in rem bonumque Regiarum partium, cum insigni et Religionis Catholicae, et Commerciorum inde emergente emolumento: quae omnia cum luce sua eum sat reddant Orbi Christiano clarum: et dignitatis eius, virtutumque praeclarissimarum sufficientissima sint encomia; haud opus est, ut ego me in emendicatas diffundam periodos laudum illarum, quas opera ipsa abunde contestantur atque depraedicant. Vir iste tot titulis eximius pro sua humanitate me invitaverat ad iter praefixum institutum que suum per lustrandi res quasvis rariores totius Archipelagi: quam vis satisfactio, qua illectus. Vir ille Excellentissimus ardet desiderio pascendi ingenii sui eruditissimi talentum pabulo doctarum curiositatum mihi persuadeat,quod nequaquam illam mentis suae capacissimae amplitudinem restricturus sit ad paucos hos desertos Scopulos, sed potius evidenti mihi argumento est, quod ad maiora examinanda invitatus iam inceptum peregrinationis suae cursum plus ultra sit extensurus.

Mensibus fere duobus relicta iam Constantinopoli, provecti expeditis itineribus lustravimus Insulas Tenedum, Lesbum sive Mytilenen, pulchram et magna sui parte Catholicam deliciosamque Scium Myconenque: inde mox duos Scopulos Delos, nominis sui fama, et Graeci olim Ethnicismi inclytum Sacrariumin Mari Aegaeo fertilem deinde et abundantem Naxum, ac denique Parum, quae portus sui sat capacis commoditate tutam opportunamque praebet nautis stationem, soletque invitare Piratas quam plurimos ad tenendas ibidem in anchoris naves subductas desaevientibus brumae tempestatibus, et post tot Maris labores ibi commorandum in hybern is. Supersedeo hic, ne taedio sim Rev Vestre, recensere ea quamvis curiosa, que in dictis nobis Insulis occurrerunt; ea enim sat superque nota esse Rev. Vestrae nullus dubito. Unum hic praeterire non debeo: cum delati essemus in Insulam Parum, pervenit ad aures Excellentissimi Oratoris fama Statuae cuiusdam Gigantee ad ingressum Antri non ignobilis in Insula Antiparo, Scopulo perexiguo duobus circiter milliaribus distante a primo; quae vix delata excitavit in animo eiusdem pruriginem cupiditatemque videndi incredibilem. Quo circa 22. Decembris eo se conferre instituit,fecitque. Devecti in Antiparum contendimus ad domum quandam amplam muris bene solidis cinctam ubi ingressi fuimus per portam, cui imminere animadverti arma gentilitia nobilis familiae Loredanae, marmori incisa ; receptique sumus omnes a Graeco quodam sacerdote intra cubiculi unius angustias Interea temporis Excellentissimus Orator expedivit suum Bibliothecarium, iuvenem valde eruditum, studiosumque, ac imprimis Linguarum Orientalium cognitione non leviter instructum, ut decantatae huius lacertosae Statuae ideam capiat oculis, referatque; ipsius committens iudicio relationique, utrum currenti famae res ipsa consonet, mereaturque illuc iter suum commoliri Abiit; rediitque plenus stuporum mirabiliumque, tot tantaque Naturae miracula reportans, ut animum Oratoris facile induxerint eo confestim se transferendi. Itum est extemplo, et post quatuor circiter milliarium iter per planities collesque deliciosos, conscendimus Montem sat humilem in cuius mox descensu se dedit inconspectum Os vastissimi Specus, qui obscuro suo lateque hianti ingressu recessuque oculis tenebrosum ac horribile proscenium obiiciebat.

Ubi viginti circiter passibus promoti offendimus dictam Statuam Giganteam; cuius molis alia non erant membra sive compages Architectonica nisi quam aquarum per Montis huius viscera Secus que fornicem desuper guttatim protuberantium, et vi petrifica condensatarum congelatio, seu impetrita stillicidia coagmentaverant; et hoc eodem ut sic dicam, Naturae nutricis late ea temporis progressu incrementa acceperat. ut viginti circiter palmos altitudinis occuparet, eamque pro certo intuentium situ prae se ferret simulati Gigantis imaginem cuius vertex quasi scalpello artifice caelatum Caput humanum, cum iusta frontis spatiosae dimensione, concavitate oculorum, nasi prominente ductu, grandissima sylvescentis barbae propagine, colli cum reliquis omnino membris proportione. ad normam artisque regulas exactissime conformata, referret: reliquam vero corporis partem dissimilibus longe rudimentis incultam, scabritieque horrentem tanquam male conceptum abortum destituerat Natura Hisce non ingratis praeludiis ad penitiora sua adyta scrutanda et intimiores, thesauros rimandos invitabat Natura; cuiu ductum secutis, modicumque hinc ultra progressis occurrebat spectantium oculis Columna eiusdem omnino operis crassissima rotundissimaque,cuius perfectioni quid deesset,vix desiderares. Ulterius deinde in certa locorum magis magisque recedentium distantia apparebant congelationes admodum concinnae in formam arbuscalarum, alibi viridium, cinerei coloris alibi,quae cum diminutione proportionata fecundum distantiam explicabant compositam quandam scenam variorum prospectuum locorumque ad leges Perspectivae formatorum; quae vario unde quaque oblectamento ad sese mirifice invitabant detinebantque oculos in sui admiratione defixos. Quae omnia Mundi Subterranei prodigia eo erant observatu iucundiora, quod essent non laboriose parturientis Artis sed feliciter ludentis Naturae partus,qui simplicitate sua mire ludentes illudentesque oculis, pro diverso intuentium situ videbantur semper variare figuram. Scenasque Obiectorum.

Erat in recessu huius cavernosi theatri angulo foramen obscurissimum palmis circiter tribus largum. Incessit Excellentissimum Oratorem cupido sciendi, quid rerum hic ultra lateret reconditum, quaesivitque ex incolis loci, siqua forte notitia ad quempiam pervenisset huius ergastuli: cui senex quidam octogenarius respondit, se semper intellexisse has tenebrosissimas fauces in lacum quendam profundissimum desinere; in cuius rei experimentum illuc iniecit saxa nonnulla, quae post longum resonantis praecipitii tumultum videbantur revera in cavernosam quandam voraginem devoluta absorberi. Non acquievit his animus Oratoris, sed accensis variis luminibus intromisit eo quendam e nautis (qui vulgo Leveti dicuntur), qui, quemadmodum hoc genus hominum piraticam exercentium ex vitae suae desperatae instituto iam occalluit ad quaevis pericula, impavidus quorumcunque eventuum se audacter cum accensa in manu candela intromisit, ibidemque per horae fere quadrantem moratus, postliminio redux ad ingressum, retulit, se per quinquaginta circiter passus penetrasse ad interiora, observasseque congelationes huiusmodi ac portentosa multa stillicidia; in quorum specimen secum extulerat quaedam fragmenta,quae revera invidiam facerent Arti, et tanquam inferiorem pudore confunderent.

Iam nox erat in procinctu, reditumque suadebat ad eandem, unde discesseramus, domum Graeci: sed non permisit me studium desideriumque ante hinc digredi,quam eo, quo prius alter, penetrassem. Alligato igitur ad ingressum foraminis fune, tentavi huius fiducia iter ambiguum ; ubi sub ipsum statim initium opus erat saltu ultra humanam altitudinem: descendi audacter, et sex passibus superatis, sublatis in altum oculis animadverti vastam situs amplitudinem cavitatemque Specus, quae totum hunc Montem vacuum exesumque mihi persuaderet, uti etiam reipsa magna sui parte erat. Tenebrae, obscuritasque loci augebant omnia: edidi bis terve voce alta clamorem, quiplus quam milliaris unius spatio excipi, repondereque e longinquo videbatur. Deinde fixis pressius oculis observavi circumcirca aquas has lapidescentes, stillicidia que petrosa tam mira varietate protuberantia mereri scrutinium quoddam exactius, quam pedum oculorumque levis ille transcursus concederet Pendebant undequaque aqueae illae congelationes in modum tapetum adeo concinne mensurateque format, ut licet amplissimae, non tamen in partibus subtilioribus excederent crassitiem folii chartae, et ad minimum quemque tactum campanarum instar resonarent Reddebat descensum perdifficilem latus unum nimis declive et in profundissimum praecipitium declinatione sua procurrens, prout ministerio luminum accensorum haud obscure poterat animadverti: quamvis densitas tenebrarum in hac vasta noctis habitatione haec omnia poterat oculis offerre iusto grandiora Praeceps resonansque saxorum a me eo iactorum fragor remorus tardusque prolapsus sufficienter mihi dictabant huius praecipitii profunditatem : nihilominus fiducia funis ducisque nautae innixus. quinquaginta circiter passus semper descendendo processi ingens assiduaque praecautio, qua necesse erat in hac ignota locorum, regione procedere, gravis admodum mihi accidebat, tum ob lubricum loci tum ob continuam animi perplexitatem, qua distentus non poterat plene satisfacere genio in observatione rerum semper novarum admirandarumque in hoc Naturae architectae aquatumque in saxa obrigescentium lusu ad portentum usque.

Ventum est sub finem ad breve planumque spatiolum, ubi ab ipso solo usque ad fornicem cavernosum se attollebat columna quaedam vitis in modum flexibus canaliculisque circuducta et tam exacta symmetriae conformitate suae insistens basi coronataque epistylio ad leges proportionis,ut non Natur, fed Artis caelique laudatissimi opus iurassem si alibi inter antiquitatis rude,. et non in hac Naturae officina, in eam incidissem. Erat haec suis aptae locis multiplici ornamentorum congerie investita, et inserpentium hinc inde foliorum fructuum que minuta delicata anaglypha, variis invicem intricamentis vinculata, speciem referebant festivarum fasciarum, quae ad pompam solemnem densa errantium foliorum pampinatione et fructuum textura studiose componuntur; ita ut haec Lithoglyphiae naturalis prodigia oculos animosque perpetua admiratione merito inescatos. Semper magis magisque nova oblectatione irretirent.

Oculis iam Regno tenebrarum aliquantum assuetis, praefixi ulteriorem mihi progrediendi campum; sed vix paucis post tergum relictis passibus me reperi constitutum in crepidine periculosa abrupti praecipitii, palmorum circiter triginta alti: ex quo reditu mihi indicto retorsi iter per relicta paulo ante vestigia, non sine difficultate pristino redditus ingressui Excellentissimum Oratorem iam mei non sine anxietate quadam avidum, de omnibus, quae occurrerant, edocui, et non exigua tenui attentione suspensum.

Iam nox ingruens receptui canebat, suadebatque reditum ad pristina; dilata in diem subsequentem ulteriori meliorique indagine. Dedimus nos ergo itineri, egoque devius a recto, credo quatuor milliarium compendium, plus quam duodecim errore compensasse. Hospitio demum prisitino exceptos excepit quies, sed inquieta, plus desiderio Specus prodigiosi, quam somno occupata.

Exorta ergo die postera Excellentissimus Legatus iussit eo conduci scalam grandem portatilem: parteque alia misit in Parum, ubi appulerant naves aliae Piraticae, pro recentibus hominum funiumque accersendis suppetiis, aliarumque rerum necessariarum, veluti taedarum, candelarumque, provisione. Redditi iam Specui ego inter primos accommodavi scalam portatilem, prout ratio necessitasque suadebat: et praemissa nautarum decade cum accensis in manu candelis, ut illustrando Regionem obscuram brevitati securitatique itineris consulerent subsecutus est ipse met Excellentissimus Legatus et partim funi, partim ducentibus succollantibusque nautis innixus, subiit intrepide. Superavitque timorem, quem sub initium tenebrae illae vastissime ingerebant, penetrando usque ad praedictum spatium ubi descripta superius Columna sese obiicibat. Resedit hic loco non incommodo ad observanda omnia ea Naturae opera, quae nequaquam erant aliena ab exspectatione concepta, sed continuae oculorum indagationi admirationique semper novam novamque materiam suggerebant. Interea temporis nautarum quisque accensam manu candelam praeferens variis sparsim viis descenderant, qui in diversis remotisque partibus inter illam tenebrosae caliginis profunditatem luce sua illustrati haud aliter comparuere, quam doemunculi illi in Infernalis Perspectivae longissimo retrocessu depingi soliti.

Accinxit se Excellentissimus Orator ad lustranda singula. et posteaquam per scalam portatilem viritim descendissemus, paucis interiectis passibus constitutos nos deprehendimus in vastissimo quodam theatro, alto largoque, quantum oculus se extenderet. Hic enim vero mirandam ducebat pompam festiva Natura, ludebantque tam copia, quam forma admirabili aquae hae saxeae, stillicidiaque congelata. Dividebant se in remotioribus huius theatri partibus, quasi in bene suis regulis et ordine commensuratum proscenium quadrum, suis circum vestitum sipariis in modum tapetum naturaliter concinneque adumbratis, quales insimili festorum rerumque solemnium pompa studium humanum solet affingere zoophoris, trabibusque et columnis: ac demum in proportionata rite distantia multiplices adeo dictarum congelationum diviti explicabat Crypta quaedam sinu suo profundissimo, ut ad singula exacte recensenda non sufficerent folia quam plura, potiusque exaggerationi Poeticae, quam sincerae Veritati, quam nudam minimeque fucatam Rev. Vestrae ob oculos statuere semper est animus consentanea viderentur. Tenuit haec rerum facies ita attonitum Excellutum Oratorem, ut statuerit confestim non solum horis aliquot. Sed diebus noctibusque integris ibidem demorari. Reduxit igitur huc omnem suum comitatum voluitque occasione imminentis Sanctissimae Noctis, quae Natalis est Christo, hic devotionis suae agere solennia. Quem etiam in finem expedivit in Parum pro quin gentis candelis cereis, taedisque viginti, et non exiguo lampadum numero, ad illustrandum undequaque luminibus spatiosum istud theatrum, quod omni ex parte singularis admirationis argumenta porrigebat.

Exsurgebat qua si e medio Soli huius theatris congelata quaedam moles altitudinis circiter palmorum r. quae suis aequaliter proportionibus decrescens basi usque ad apicem videbatur formare quoddam Pyramidale Tabernaculum, mille circum circa raris adornatum coronamentis, ut quis putaretur peccare in Naturam artui in hoc artificio manu temeraria quidquam violaret Ad cuius pedes Excell. Orator iussit erigi altare ad operandum ibidem sacris Nocte illa sanctissima. Circumstabant hinc inde sua per intervalla in modum coronae sive cancellorum alia quam plura columnata stillicidia, que ministeria supplebant candelabrorum, sustinendisque facibus subserviebant. Pendebant e tabulato seu laqueari altissimo alia longitudinis et molis immensae quae se invicem in vinculando formabant texturam seu nexum variorum fructuum foliorumque concretione feliciter compaginatum, ad non mediocre loci ornamentum et spectantium admirationem.

Non capiebat oculus sua tot gaudia, nec satiebatur intellectus tam varia Obiectorum scena. Sed quod, meo quidem iudicio. erat admirabilius, adhaerebat in quodam huius amplissimi theatri angulo e fornice suspensa in aere congelatio alia rotundissima crassissimaque, quae subtus plurima volantium defluorumque velaminum adumbrata imagine effingebat solium sive thronum arti pictoriae non absimilem, cuius limbi fimbriaeque deforis suis floccis Phrygiisque modice modo turgentibus modo subsidentibus hinc inde tam apta dispositione defluebant, quasi circini ministerio fuissent omnia secundum leges proportionum commensurata : cuius diameter octo circiter palmos latitudinis complectebatur: unde Rev Vestra argumentum capiat circumferentiae, quae omnino erat exactissimae rotunditatis.

Fecerant interim exscensionem in Parmulti Melitensium Equitum, aliique armigeri, qui eo appulerant ad hybernandum: qui omnes sua delaturi obsequia Excellentissimo Oratori transmigrarunt ad nos, ita ut Noctis illius solennitas et numero et devotionis pompa valde increverit. Erant nobiscum duo Patres Galli societatis Missionarii, quorum unus P. Suge, alter P. Camberlan; et praeter hos quidam alius Pater Capuccinus Excellentissimi Legati Eleemosynarius, qui loco praedicto adornavit altare cum sua Capella portatili. Stupori fuit omnibus Regio haec subterranea suis illustrata luminibus; siquidem naut, utpote assueti ad omnem casum per funes sarcinasque. per transtra, maloset antennas navium saltu celerrimo percurrere reptabant saliebantque per omnes angulos ad collocandas ubique lampades candelasve. Quorum unus reperto quodam stillicidio alabastri instar candido diaphanoque, intus totaliter vacuo in modum concavi alicuius coni chartacei: eidem veluti lucernae imposuit candelam; quae inter tot oculorum oblectamenta omnibus e re nato et a proposito praesentis festivitatis non abludente Obiecto ob oculos posuit Stellam illam trium Magorum prodromam, cuius luce duce verum solem, id est, recens natum Celestem Infantulum adoraverunt. Cui accedebat non mediocris devotionis ac stuporis illecebra alia quaedam compages stillatitia humo levata, quae instar scrinii cuiusdam quadri, duabus sustentata columellis, gremio suo conditam recludebat copiam delicatissimorum foliorum, fructuumque, quos inter duae lampades accensae repraesentabant parvulum quoddam praesepium: ita ut omnia in huius Sanctissimae noctis devotionem conspirarent.

Sed necdum perventum est ad fundum huius regni cavernosi. Ex una parte huius praegrandis theatri dehiscebat in praeceps descensus; cuius loci naturam ne ignoraret Excellentissimus Orator, statuit pari studio eius abdita claustra indagare. Funis igitur, luminumque beneficio descendimus eo, plus quam passibus quinquaginta, ad spatiolum quoddam planum, cuius solum,non uti reliquum duro ex marmore, sed molle, facile cedebat prementi, infixumque baculum ad sex septemve palmos recipiebat in se, ob aquarum copiam, que huc undique defluentes absorbebantur. Scatebant omnia prodigiis aquarum congelatarum, et delicatissimis stillicidiorum, lactis instar nitentium , artificiis. Ac in primis tres quatuorve lapides amplissimi in hoc genere erant praesignes, qui sibi invicem incumbentes quasi mensam exhibebant stratam exiguis hinc inde excrescentibus fungis, qui ad minimum quemque tactum instar glaciei rumpebantur; quorum aliquam sibi copiam Excellentissimus Orator iussit reservari. Inde reversi ad campum tot luminibus illustratum dedimus initium devotioni Matutini, quam deinde excepit mediae noctis Missa: ac demum post interpositam duarum horarum quietem, sed occupatam in novarum semper rerum scrutinio, subsecuta sunt sacra Aurorae ; cui haud multo post successit ortus diei solisque praesentia, qui aurea radiorum suorum diffusione, feriens ingressum prodigiosi huius Specus, modico tempore, magnam eius partem videbatur deaurare. Res sane visu periucunda.

Qui erant nobiscum Nautae, apportaverant secum copiam ignium machinarumque bellicarum, non quidem grandium, quae tamen rumorem ederent Martialibus mortariolis non inferiorem: quibus ad Gloria in ecelsis, tam sub noctem quam auroram, repetito explosis resonabant tonabantque omnia in hoc cavernoso umbrarum ergastulo, ad instar tonitruorum bellicorum quibus grandissima quaevis tormenta solent reboare.

Denique tametsi nunquam tot rerum curiosarum saturi almae tamen lucis per cupidi, remeavimus cum quadam difficultate e nocte in diem, celoque demum libero restituti ac novis aliquantisper spiritibus reanimati, deprehendimus ad ingressum ntri Inscriptionem Graecam exesis iam literis sat mutilam, quae quantum licuit colligere sensu suo manco docebat quendam Antipatrum, tempore Alexandri: ucusque pervenisse; at vero penetrasse etiam Antri huius interiora, nihil penitus docebat. Ordinaverat Dominus Orator certas inscriptiones in expeditionis huius subterraneae memoriam , qua novam hanc incognitamque hactenus Mundi caliginosi regionem potius detexisse primus, quam perlustrasse dici poterat: Egoque non cai0, quo modo per tot annorum decurum quibus bellorum tempore Classess Venetae hac locorum regione stabant in hybernis, neminem omnino invaserit curiositas similia Naturae prodigia investigandi.

Altitudinem profunditatem que huius vatstissimi cavernosi que vasis, quantum licuit, desumpsi a commensuratione funis illius intus usurpati; deprehendique se extendre ultra sexaginta passus nauticos, quorum quilibet modicum omnino differet ab una Canna Romana.

Semper habueram in votis promptam aliquam fidelemque occasionem in Italiam, qua Rev Vestrae particulas aliquot sive fragmenta harum raritatum curiosarum, pignoris loco et in signa symbolaque meae dudum devotae servitutis, transmittere non intermisissem; sed voluntati promptae nonque prompta adfuit occasio. Mihi vero qui ulteriora longioraque praemeditor itinera nunquam neque mens neque consilium opportunitasque fuit ut cum simili rerum genere mihi iter redderem impeditius onerosiusque, cui non raro corpus ipsum sat oneri foret, vitaque ipsa esset permolesta; adeo ut verissimum sit, eum qui longioribus se itineribus accingit, debere se omnibus quibuscunque spoliare impedimentis, et quasi semetipsum abdicare. Neuque tamen ex hoc ullatenus sibi persuadeat Rev Vestra sive argumentum desumat ullius diminutionis in me sui sublimis meriti , cuius saepenumero me facta est mentio cum Domino Paneotto Nicosio supremo Interprete Port Ottomannicae, ac primo Ministro Grandis Vezzierii, Viro nemini eruditiorum totius Orientis secundo , ex cuius discursibus abunde collegi, amplum eius singularemque quem de Revr Vestrae ingentibus meritis et Pansophia nutrit conceptum. Quin etiam subiunxit, Interpretationes Hieroglyphicas Egypti a Rev Vestra in Oedipo suolucidatas iam pervenisse ad aures multorum potentium curiosorumque Turcarum et iam sibi timebat ab onere illo fastidiosissimo eas e Latino in Turcicum idioma traducendi ex mandato irrefutabili superiorum, si vel sibilus famae horum librorum afflaret aures fratris Magni Vezzierii. iuvenis admodum studiosi nec ineruditi; quemadmodum iam fuerat insinuatum de Corpore integro Atlantis Geographici in Linguam forumque Turcicum traducendo.

Vivo non sine pena ob incertitudinem an aliae meae Reverenti Vestrae sint reditae: modo dum Naxus me detinet, et oportuna Constantinopolim occasio se exhibet, volui committere fortunae inclusas erum notitias: speroque Excellentissimum Legatum brevi perrecturum in Coum, fortassis etiam Rhodum: ubicunque demum fuero , nullo modo praetermittam, quantum ingenii mei suggeret imbecillitas, ceptam semel meis in Itineribus rerum successuumque curiosorum telam continuato pertexere; uti etiam ardentibus anhelare suspiriis , votisque expetere omnem occasionem, quae me queat re ipsa contestari talem, qui vivo cum omni desiderio Reverentie Vestrae.

Devotissimus. et Obligatismus

Servus Verus

CORNELIUS MAGNI PARMENSIS

M.P.P.

MUNDI

SUBTERRANEI

LIBER TERTIUS

HYDROGRAPHICUS,

SIVE

DE OCEANI NATURA,

Origine Montibus que tum externis tum inter; item de perpetua eiusdem Pericyclosi, ceterisque miris in Natura rerum Effectibus.

SECTIO I.

De Natura Elementi Aqueisve de Mari Motibusque continuis, quibus id nullo non tempore agitatur, de miris Effectibus, quos in Mundo Subterraneo praestat.

Dicetur in hac sectione, in quem Finem Matura hosce Marinos motus circa Terrenum Orbem constituerit. Item de varietate et mutatione AEstus Maris, quae in variis Regionibus Fluminibus, Insulis, Fretisque occurrit; De aur singulorum et ominum; de Fundi Oceani mira constittione; De Circulatione Oceani per utrumque Orbis Terreni Polum; et mira constitutione et communicatione omnium arium per occultos Terrae maeandros.

CAPUT I.

De diversitate Motuum, quibus Mare nollu non tempore agitatur.

SUPPOSITIONES.

Tametsi in Arte Nostra Magnetica fuse celeberrimum hoc Naturae Opus, Acceesum dico, et Recessum Maris, quam et Intumescentiam et Detumescentiam Maris vocant, exposuerimus; quia tamen hoc unum ex maximis Mundi Subterranei arcanis est, cuius virtute omnia conservantur et sustentantur ideo quantum fieri potest, id hoc loco quam exactissime describendum duxi, ceu aptissimum Naturae instrumentum, quo mediante omnia, ut dixi, in Subterraneo Mundo, veluti in utero quodam et panspermatico Naturae penario, ad generationes rerum perficiendas, ur ex discursu patebit unice disponuntur.

Suppono itaque primo, Oceanum, quod commune omnium aquarum sublunarium Receptaculum est unicum habere Motum naturalem, quo omnes et singulae eius partes in Sphaericum se superficiem nobis quidem, insensibiliter, sensibiliter vero in superficiem planam componunt, quo peracto quiescunt;quod experimento constat:

Si enim Ventus Lacum quempiam huc illucque fluctuare facit, hoc cessante, aquam ad suum aequilibrium sub aequabili superficie lacus redire notum est: Cum enim fluxilis nature Elementum sit feri non potest, ut una pars altera altior aut profundior subsistat; ergo ad aequilibrium ut tendat necesse est: hic enim finis est appetitus huius Elementi.

Si vero universum Oceanum attendas in suo naturali statu, ille laud dubie ad Sphaeryricam se superficiem componit, ut singulae eius partes. sint a Centro Terrae aequidistantes; et pulchre probat Archimedes lib. De iig quae vehuntur in aqua.

Suppono secundo, Mota una parte Oceani per impulsum vehementiorem, totum successive Oceanum moveri , necesse esse. Cum enim sit Corpus continuum, mota pars A, mox partem sequentem E extollet in B et B partem F in C, et C partem G in D, et sic deinceps in circulum, usque dum restituatur suo principio. Tanto tamen semper motus debiliores esse putes, quanto a principio sunt remotiores. Quae omnia dicta sint de Motu Maris nullis Ventorum flatibus, qui ubique passim dominantur, exagitato, sublatis que obviis litorum promontoriorumque impedimentis; hisce enim orum non impediri duntaxat, sed et destrui necesse est.

Hinc patet, si Canalis quispiam cuiuscunque tandem longitudinis fuerit a repleatur, subereis que obtura culis claudatur: aquam exempto obtura culo vel leviter pistillo pressam eodem temporis momento in altero extremo una motum excituram tantum quantum intra canalem pressa locum reliquerat.

Suppono tertio Singulas aquae partes superficiales, aquas sibi subditas usque ad fundum ad perpendiculum premere naturaliter, per accidens vero sive per impulsum violentum, oblique premere. Sit Vas quodpiam LMNO aqua repletum. Dico partes aquae A in superficie aquas sibi subditas premere non oblique versus M aut O, sed ad perpendiculum sibi infra positas aquas, iuxta lineam AB, partes vero C aut D non oblique versus B, sed in E, vel I, recta prement: Et patet ex iis, quae subtili ratiocino

demonstrat Archimedes in citato Libro, ad quem Lectorem remitto. Patet et hoc experimento: Si enim in B fundum Vasis perfores, aqua non in D aut C sed in A puncto ad B perpendiculari vorticulo facto ret descendet. Idem intelligi debet de quocunque loco in fundo V a sis aperto:v.g. sit apertus fundus in E vel I, et mox comperies, aquam in D vel C per vorticulos descendere ad perpendiculum, et per E aut I se evacuare.

Suppono quarto: Maris esse vel directum, vel Vorticem vel Concussionem.

Motas directus Maris est, quando versus plagam aliquam ab exstinseco mus concitatur.

Motus vortiginosus Maris est, quando Mare in gyrum agitatu et et hic plurimum fit vel naturaliter, vel per accidens. Naturaliter, quando aqua abdita in fundo loco fusius. Per accidens movetur in gyrum, quando Ventis contrariis Mare in turbines agitatur.

Praeterea Motus directus universalis est duplex, prior constans perpetuus:auter perpetuus quidem est ex contrariis tamen motibus compositus. Motur directus perpetuus et universalis est ille, quo Mare seu Oceanus perpetuus et iuxta motum Solim ex Oriente in Occidentem agitatur. Motus alter gernalis compositus ex contrariis motibus est propie is, quem nos Fluxum et Frefluxum alii accessum et recessum, quidam Intumescentiam et detumescentiam Maris dicunt, et fit Motu Lunae ex Ortu in Occasum.

Reperiuntur et in Mari alii quidam Motus proprii singulares, alii contingentes. Motus proprii et singulares, alli contingentes. Motus proprios et singulares, illos speciales sive proprios vocamus quibus aliquae tantum Oceani partes moventur; Suntque iterum dupieces; perpetui et anniversarii. Illi nunquam cessant infestare Mare: Anniversarii, qui certis anni mensibus vel diebus in aliquo ari deprehenduntur. Sed omnium horum divisionem in sequenti resolutoria Tabula contemplare.

CAPUT II.

De Motu generali Maris, qui est ex Oriente in Occidentem.

Motus generalis Oceani est ex Oriente in Occidentem, et experientia diuturna iis qui per immensa Oceani spatia ultro citroque in Novum Orbem suscepta navigatione innotui enim solvunt ex Inda versus Occientale Bonae Spei Promontorium atque ex Lusitania aut Hispania in Mexicum solvunt multo breviori temporis spatio conficiunt istiusmodi iter, quam vel ex Lusitania in Indiam, vel ex Mexico in Hispaniam. Praeterea qui ex Portu Acapulco Novae Hispaniae in Insulas Philippinas navigare solent, ex dicto Portu, ubi perpetua fere malacia est ad decimum gradum Latitudinis Borealis contendunt, et iuxta dictum decimi gradus parallelum, tam feliciter in Occasum navigant, ut immotis velis spatio 85 dierum 3000 milliariorum spatium conficiant; nec vela mutant, nisi ad Insulas quas vocant Ladrones, ubi derelicto parallelo decimo ad decimum tertium navim dirigunt, ut Os Insularum (la bocca de las Islas vocant) recta ingrediantur, sicque vitatis periculis Manilonum tandem Portum tute obtineant. Tertiam itaque Terreni Orbis partem non nisi septimestri, hoc Orientali vento, qui nunquam nautas fallit, conficiunt.

E contra vero ex Moluccis sub decimo parallelo Novam Hispaniam petere non possunt, utpote Vento Marique semper ipsis contrario; unde necesse est, ut ex Insulis Philippinis in Novam Hispaniam navigaturi quadragesimum gradum Latitudinis Borealis adeant, sub hoc enim a Ventis Borealibus, qui perpetuo in ora illa Americae Septentrionalis regnant, impulsi, brevi tempore Portum Californieae obtinent. Ita oretenus mihi retulerunt P. Simon Cotta et P Didacus Bobadilla, Insularum Philippinarum Procuratores, qui dictum Mare iam bis sulcaverant.

Notatur et hic motus in Freto Magellanico, ubi Oceanus ex Oriente in strictissimas huius Freti fauces irruens ingentibus aestuum ebullitionibus susque deque convellit omnia donec sibi in Pacifcum Mare aditum inveniat. Sic per Fretum Manilanum et Oceanum Gangeticum per Canalem Promontorii Comorini ex Oriente in Occidentem incitatissimo motu feruntur. Ad Sinum Pariae tanta ex Ortu vehementia rapitur; ut inde Os Draconis dictum sit. Observatur et hic motus ab iis, qui ex Europa versus Canadam navigant. Oceanus quoque Tartaricus per Fretum Weigats summo impetu fertur, quod tum ex ipso mota, tum ex copiosa glacie, quam dictus Oceanus in illud Fretum evolvit, constat. In Mari pariter Pacifico are movetur versus fretum Anian; A Iapone incitatur versus Chinam, pari modo in Freto ad Iavam concitatur. Verbo, in toto passim Oceano huiusmodi motum ex Ortu in Occasum observari, adeo certum est, quam certa est multorum annorum experientia unanimi omnium Nautarum, qui dictum Oceanum saepe saepius triverunt, consensu approbata.

Huius itaque tam luculenti effectus causa inquiritur. Peripatetici, more iis solito, statim ad primi Mobilis raptum, quod utrum in rerum natura sit necdum constat, confugiunt. Alii Magneticam virtutem fingunt in Sole, qua are trahatur. Alii Metaphysicis speculationibus intenti, tantum abest, ut causam tanti effetus assignent, ut potius obscurent. Nos reiectis remotissimis istis speculationibus ad viciniores et proximas causas procedimus.

Itaque melius philosophabimur si huius Marini motus causum Solis ex Ortu in Occasum devolutionem dicamus: Cum enim maxima Oceani pars Zonae Torridae subdatur, Sol sque perpetuo fere hanc Plagam alicubi normaliter radiis suis feriat, atque adeo ingentem aquarum molem quotidie radiis suis attractam attenuatamque vel in aerem, vel in vapores nubesque convertat, necesse estut in consumptarum attractarumque aquarum locum, aliae ab Ortu aut ab utroque latere substituantur: cum vero haec aquarum attractio semper continuetur effetum hunc fluxus Maris in Occidentem pariter duraturum nemo est qui non videt. Magnam autem et incredibilem aquarum copiam Solis virtute ex Oceano attrahi, quotidianae et copiosissimae pluviae iis in Regionibus, quibus Sol verticals est, abunde testantur, constatque ex relatione Nostrorum Patrum, qui in Collegiis Zonae Torridae subiectis habitant; siquidem Sole ipsis in vertice constituto, circa meridiem tanta quotidie imbrium diluvia experiuntur, ut et camporum planities stagnare videantur, et portus litoraque abrasa e montibus arena caeterisque argillaceae materiae quisquiliis compleantur; atque hoc pacto Mari, quod per Solem ablatum est postliminio restituatur.

Cur vero sub quadregesimo Latitudinis gradu Venti plurimum Boreales dominentur in litoribus aris Pacifici, causa est rarefactio vaporum, qui sub Zona Torrida elevati, et in Borealem Plagam longe lateque diffusi,a superveniente frigore, aereque condensato denuo repulsi etos memoratos efficiunt. Cur autem Ventus in Mari Pacifico perpetuo sit orientalis, causa est, quod ole Sole surgente vapores Oceano imminete a frigore nocturno arctati, subsequenti Solis calore rarefacti in Ventos degenerent,

qui cum anteriores Oceani semitas perpetuo sollicitent, mirum non est, causa eadem perdurante, et Motum Maris ex Ortu in Occasum, iuxta Solus motum perpetuari. Accedit, quod ex Borea et Austro Vapores repulsi, aquas utrinque perpetuo quoque intra Oceani Euro-Zephyreum Currentem cogunt. Est autem hic otus tanto vehementior, quanto Sola Oceano fuerit normalior. Unde quamvis in Oceano Zonae Temperatae subiecto, vim suam Sol quandantenus exerat, quia tamen oblique tantum superficiem Maris radiis suis ferit hinc motus Maris ex Ortu in Occasum minime hic tam violentus observatur, quam in Zona Torrida, aut locis eidem vicinis.

Tandem Lunam quoque hunc motum 0ceani Euro-Zephyreum multum promovere, hinc constat, quod in Coniunctione aut Oppositione Solis et Lunae otus hic Euro-Zephyreus multo concitatior vehementiorque a Nautis comperiatur; dum in Coniunctione vacuatas a Sole Oceani semitas potenter premit, ex qua pressione semper in anteriorem partem, iuxta Lue Solisque motum pellitur, ut infra fusius demonstrabitur. In Oppositione vero Luna noctu pariter in Occasum premit; unde unda trudens undam perpetuo quaedam fit ex Ortu in Occasum Oceani fluctuatio qua defectus aquarum Sole attractarum: per subsequentes aquarum a Luna compressarum concitationes resarciatur. In Quadraturis vero, uti Lu Mare non perfecte respicit. ita minorem quoque compressionis effectum praestat Et experientia docet, Motum huunc fere semper in quartis Lunae oppido debilem esse.

Atque ex hoc Motu generali Euro-Zephyreo alii duo motus Oceani nascuntur; quorum est ex Austro in Boream: alter ex Borea in Austrum. Constat enim Oceanum ex Boreali Mundi angulo, vehementi quodam impetu versus Australem Plagam prorumpere in Oceano Atlantico; quo fit ut qui ex Lusitania au Insulis quas Azores vocant versus Bonae Spei Promontorium iter faciunt, id citius, quam contra conficiant: durat autem huius fluxus. et efficacia semestri pene spatio, a Septentrione quidem in Austrum, et contra. Quod quomodo fiat, aperiam.

Cum Sol, uti supra dixi, perpetuo Zonae Torridae immineat ingentemque aquarum molem ex Oceano sibi subdito extrahat fit ut huius Oceani Tractus aquis evacuatis veluti decliviores reddantur; Septentrionalis vero Oceanus, utpote extra normales Solis radios constitutus humidissimo suo temperamento plerumque circumvicinum aerem in se convertendo continuum aquarum incrementum suscipiat, seque in consumptarum aquarum locum , provida rerum dispensatrice Natura hac ratione ordinante, substituat fit ut Oceano sub Zona Torra, aquarum defectu laboranti, Septentrionalis incremento suo subveniat, ut dives egeno, omnibus partibus ad Totius conservationem conspirantibus. Idem dicendum est, de Oceano Australi Boreali opposito Unde Torrido et macilento semper ex alterutrius Oceani ditioris penario, singulis semestribus alternatim, veluti annona quaedam a provida Natura ne in necessariis deficiat, deputatur, ad defectum unius, excessu alterius supplendum. Dicta hac experientia confirmo

Si supra oblongum quoddam Receptaculum aquis repletum, globum ferreum igne prius candefactum forcipe apprehensum sensim ex A in B. ducas, ita tamen, ut aqua superficiem non tangat; invenies quod dixi, aquam globi motum mox secuturam, in medio veluti Canali quodam relicto et si prius confinia aqua et receptaculi notes, videbis cessante motu globi et frigefacti, aquam luculenter in vase defecisse, utpote calore globi in vapores resolutam.

Atque haec de Motu generali Euro-Zephyreo, seu Noto-boreo sufficiant.

CAPUT III

De Motibus, quos Currentes vocant, sive repercussos, aut reflexos.

Continuit hic Motus multipliciter; vel ex generali motu Euro-Zephyreo contra imminentia Regionum litora impulsus, et hinc deinde reflexus, quem Currentem Nautae dicunt; vel ex Ventorum flatibus; vel denique ex Motu Fluxus et refluxus reflexo, vi Lunae causato.

Qui ex Canariis Insullis in Mexicum solvunt, Currentibus Oceani maxima parte vehuntur, qui intra Cubam et Hispaniolam et Continentem Novae Hispaniae adeo vehementes sunt, ut Fluminis impetum referre videantur; navibusque semel in huiusmodi fauces coniectis, nulla recedendi facultas datur; imo ex Mexicano Sinu in Hispania soluturis. Litora Virginiae et Floridae tenenda sunt, ut navis cursum suum tenere possit. Cuius rei ratio alia non est, nisi quod Oceanus partim ex Borea in Austrum maxima vehementia ruens in Capite seu Promontorio Candido (quod Cabo bianco vocant) illisus reflexus que, et hinc iterum es Ortu in Occasum motu generali, cursum suum versus Insulas Cubam et Hispaniolam dirigat, ubi inter fauces conclusus constrictusque vehementes fluctuum commotiones excitat. Cum vero in Sinum usque Mexicanum continuatus, ibi exire vetetur, ad Litora Viriniiet fori cursum decircinans, ibi summo impetu Oceano libero denique restituitur,denuo circulandus. Quem Motus, ut dixi, generalis Maris egregie iuvat. Cum enim ab hoc sub Zona Torrida violentiam patiatur, neque omni ex parte are concitatum perrumpere valeat, hinc reflexo Currente effugium quaerens, intra dica circulatus, suo restituitur principio. Verum de hisce in sequentibus uberior dabitur discurrendi materia.

CAPUT IV.

De Motu generali Maris, eisque circa Orbem Terrenum Effectibus.

Lector primum scire debet, quod sicuti Flumina diversos in extima superficie sortiuntur effectus; ita et in Mari. Siquidem in AEstibus, Currentibus Syrtibus, Absorptione et Regurgitatione Maris, Flumina inter Montium parietes conclusa, longisque ambagibus decircinata caeteris celeriorem motum, ut experientia docet, acquirunt, et tanto quidem celeriorem,quanto alveos habuerint decliviores; In late vero patentes diffusa campos, dum suam explicant amplitudinem, tanto tari progrediuntur moto, quo alvei eorum planiores fuerint. Est et Oceani universi unus haud secus ac in Terrae superficie, prorsus inaequalis; iam enim ingentibus Montium catenis, Scopulorumque multitudine cinctus, profundissimas alicubi valles et angiportus; modo in vastissimarum regionum planities exporrectas suas explicat undas; subinde in occultas et abditas voragines intromissus una secum aquarum molem abducit nonnunquam ex coecis Terrae abyssis regurgitatus saevas concitat tempestates.

His ita constitutis, non possum non mirari nonnullorum imperitiam, qui dicunt are semper quoad motum, eodem modo se habere, neque celerius in uno, quam in altero agitari. Quod uti contra experientiam est ita temerarium esse iudico id asserere; uti paulo post inductione Motu universalis Maris ostendetur.

Certum est, Oceanum Mota generali ex Oriente in Occidentem, virtute Solis et Lunae cieri. Constat autem ex superius allatis, Aestum sive intumescentiam et detumescentiam Oceani virtute Lunari concitatam, non superficietenus tantum, sed totam Oceani massam molem que a fundo usque ad superficiem commoveri. Et ego horum omnium auritus testis esse possum, qui dum Freti ic miracula scrutarer, non semel in summa Maris intumescentia, ingentem strepitum audivi. Et cum ex nautis quaererem, quisnam istiusmodi sonus esset; responderunt, hunc sonum semper percipi, Mari in summo AEtsus gradu existente; fieri autem hunc sonum et strepitosum fragorem ex collisione lapillorum, conchyliorum, similiumque rerum fundo inhaerentium, quae rapiditate Maris agitatae et identidem inter se collisae hunc strepitum efficiant. Unde collegi primum, non superficiem tantum Maris sed et totam aquarum molem Lunari moveri. Si enim haec virtus conchylia in ipso fundo adhaerescentia, crustacea et mollia omnis generis, tum nova tum plena Luna crescere faciat, certe vis motrix Lunae in corpuscula nitro sale, alumine, vitriolo, bitumine composita, quibus universum Mare refertum est, non minori virtute aget, quam in alia. Maria quippe virtute Lunari rarefacta et attenuata; dum omnes simul locum maiorem quaerunt, et hae subsequentes, et aliae alias vehementer sollicitant; magnam inde intimi quoque Maris commotionem et intumescentiam nasci, nemo nisi harum rerum imperitus negare poterit. Atque hoc primum est.

Altera opinio eorum est, qui sentiunt, Mare iuxta declivitates vallium submarinarum non velocius, quam in submarinis planitiebus moveri ; quod experientiae plane repugnat. Cum enim iam ostensum sit, universam molem ceai oeri certum est, indeclivitatibus vallium illud maiori impetu ruere, quam in iais fundis; et diversi Oceani una moveri, certum est, in declivitatibus vallium illud maiori impetu ruere, quam in planis fundis; et diversi Oceani perpetui Currentes nunc in hanc,nunc in illam Plagam velocitate sua ruentes, qua naves etiam onerarias, non obstante secundo Vento, secum rapiant etiam invitas; quod non fieret nisi dictae in Mari declivitates darentur hisce enim moles Oceani inclusa et coarctata diversaque, nonsecus ac inter Montes Flumina cursum suum promovent, donec planioribus locis restituantur.

Sed dices, occurrere quotidie diversos et differentes in Oceano Maribus que Currentes, .qui tamen non durant sed extemporanei sunt. Resp. huiusmodi Currentes non immediate a virtute Lunari, neque a dispositione fundi Maris, sed a Ventis aquas nunc in hanc, illam partem superficialiter agitantibus provenire; unde non perpetuantur, sed cessante Vento Mare tranquillitatem nanciscitur: Currentes vero sive are entis tempestatibusque obnoxium sive tranquillum ab omni agitatione fuerit, semper tamen durant. Si itaque Mare istis, quos diximus moriu tam generalius, quam specialibus moveretur sed semper consisteret,tunc verum quoque foret Mare semper eodem se habere modo sive fundus eius planus sive declivis fuerit; sed cum Mare perpetuo iam ab Oriente in Occidentem, modo ex Septentrione in Austrum, et contra; nunc intra valles submarinas Curretis suis agitetur, illud eodem semper modo se habere impossibile est. Sed iam haec omnia apodictica et Geographica demonstratione comprobemus.

Explica ante te Mappam Geographicam, quam data opera ita delineavimus, ut quaproposito nostro opportuna fuerint, ex ea luce meridiana clarius elucescant. Diximus in praecedentibus, Motum Maris generalem esse ab Ortu in Occasum: quod tamen non ita intelligi velim, quasi Mare continuo fluxu semper recta feratur ex Ortu in oppositam Plagam, sed subinde obliqu reflexu, nonnunquam circulari, interdum fluxus et refluxus motum pro occurrentium impedimentorum constitutione cieri.

Sole itaque existente in vastiissmo omnium Oceanovirtute Luminarium,utpote in campo amplissimo se potissimum exerente, Oceans percussus iuxta motum Siderum longe lateque se explicat, et potissimum per Archipelagum Indicum 11000, uti referunt, Insularum foetura turgidum. Observatum itaque, Mare in tanta Insularum frequrentia veluti carminatum, ob varias in sequentes Insulas obvias repercussiones et insultus, insolitos prorsus Estus movere.

Tria tamen loca potissimum recensentur, in quibus huiusmodi Maris ludibria potissimum spectantur. Primus inter Iaponiam et Chinam; Alter in Freto Malacam inter et Sumatram; Tertium inter Celetes, Borneo, et Terram Astralem.

Inter Japoniam et Chinam Mare nunc ex Occidente in Orientem, iam in circulum abiens tam saevas causat tempestates, ut, quemadmodum Historieae Nauticae narrant, Naves involute vix sese extricare valeant, Impetus enim Maris iin in locis tantus est, ut ex contrariorum fluctuum concursu vel ipsas Naves in altum elevet a Maris superficie semotas, et praesertim accedente Vento Caecia per aerem in vicinos scopulos illisas in mille partes distringat. Vide de his P. Furnerium in sua Hydrographia lib. 6. c. 8.

Causa huius est: Quia Mare Australe summo impetu in Litora ime repulsum ex Occidente in Ortum repercussum cursum suum aliquousque tenet et novis semper et novis aquarum accumulationibus K (vide Mappam) Mare urgentibus dum id repercussi fluctus superare nequeunt, per Litora Chinae XYV, accedente pressura ad Litora Iaponiae facta, in circulum abire necesse est et supervenientibus ex altera Iaponie parte Australis Maris fluctibus, dum Mari ex Boreali parte circulato occurrunt, turbines saevi ingentesque procellarum tumultus ibi nascuntur, unde navium hominumque interitus.

Porro Maris fluxu ex Oriente in Occidentem continuato, dum inter Insuluas Hilippinas et Litora Conchinchinae paulo profundius sese intra Fretum Malacense insinuat, in huiusmodi gurgustiis, M, tam insolita ciet tempestates aestus que, quales saepe cum rerum omnium iactura nautae experti sunt; neque mirum est, cum Mare per dictum Conchinchinae Canalem, tanquam per profundissimam vallem intra angustias, M, Freti sese insinuet. ubi tantae molis aquarum sustinendae impotens partem in circulos agitat, partem in Litora Sumatrae reverberat: Unde Mare contrarios generali Motui motus mentiri necesse est.

Idem evenire dicitur inter iave, Borneo et Terrae Australis Freta: Mare quippe ex E Australi Oceano sollicitatum, tum propter innumeros Insularum occursas incursusque,similem apra descriptis aestuum faciem induit;donec ab Insularum expeditum fastidiis, liberum in Occidentem cursum prosequatur. Ex faucibus ergo Fretorum O et P summo impetu labens cursum suum primo dirigit versus Promontorium Terrae Australis B, ubi reflexum Currentem suum dirigit in Septentrionem versus num Camboiae R tanto impetu, ut, quemadmodum Itineraria nautica referunt, fluminis rapidatas videri et existimari possit. In Gangetico vero Litore fluxus et refluxus huius torrentis tam velox et impetuo sus fertur, ut ad 300 milliaria Litus nunc obtegat, nunc detegat, tanta velocitate, ut eum vix eques validissimo cursu evitarepossit.

Quaeritur causa huius. Resp. Mare dum per Currentem P Q, ad Litus Terre Australis O repercutitur, fluxum suum aliquousque, verbi gratia, in C continuare, ubi Currens denuo supervenientibus Currentibus, qui ex Insularum circum iacentium angiportibus ruunt, obversans, una cum iis in ultimam Sinus oram P dirigitur Velocitatis vero Marinae hoc in loco causam esse dico, Vallis submarinae praecipitem declivitatem, per quam Mare summo impetu ruens, descriptos paulo are effectus in Litore efficit. Cum vero Mare hoc loco tot Vorticibus refertum comperiatur ut Nautae eos vix superare possint, causam esse dico, quod Mare hoc in loco, , per quendam subterraneae Voraginis meatum in intima Montium Imai et Parapanisi Hydrophylacia ad Fontium Fluminumque origines constituendas sese exoneret; hoc autem ita esse, profunita Maris nulla hoc loco bolide explorabilis satis testatur, et in Itierario fuse deductum fuit.

Porro dum Mare eo impetu quo affluxit hoc loco refluit fit ut currentem suum, prior Currente relicto,utpote ipsi contrario partim versus partim per Canalem F, Zeilnam inter et Promontorium amorinum constitutum, dirigens, non minor impetu quam quem in supradictis Fretis descripsimus, impellat; ubi dum novos Currentium ex Terra Australi re percussorum occursus reperit, fluxum suum partim in Sinum Camboiae, partim in Maldinarum Insularum exercitum dirigit; ubi a firma statione, nec non multiplici armorum defensione praeoccupatum receptui canens, versus Indiae Litora fuga sibi consulens veluti circulatum in interiora Sinus Indici rapitur; hic vero concursu cum priori Currente facto, ingentes pariter fluxus et refluxus excitat, tum arque ad quinque, vel,ur alii, ad septem orgyias in dicto Litore excrescit. In o vero ex ex Ostiis Indi, fluxus et refluus ari prae caeteris omnes in admirationem trahit, tanta est currentis et recurrentis Mari tum magnitudo tum velocitas, ut multi putent prodigiosi hisce Aestus incrementis Alexandrum Magnum quondam territum ab ulteriori expeditione destitisse.

Causam eandem esse puto cum ea, quam in Sinu Camboiae descripsimus, fundi videlicet maritimi declivitatem ceu abyssum quandam, per quam Mare sese in interiora Montium ad lacus et flumina constituenda exonerat:hanc autem submarinam vallem divaricari ex una parte versus Ostia Indi, ubi cum valle Terrena fluminis continuatur; Indum enim per profundissimas vales inter praeruptos Montium scopulos currere notius est quam ut dici debeat: ex altera parte, uti Mappa monstrat, ex G in E, usque in Sinum Persicum secedere, quod etiam ex Fluxu Maris perpetuo in dictas Plagas nitente, innotesci. Sinum Persicum abyssis refertum, et per subterraneum meatum iuxta Lossandam Promontorium Mari Caspio correspondere, in Secundo Libro fuse ostendimus Certum est Oceanum Indicum uti impetuoso motu intra hoc Mare irruit, ita saevissimas quoque et inevitabiles tempestates ex fluctuum inconstantia varia Currentium nunc huc nunc illuc re percussorum circulatione excitare, quotidiana pene naufragia sat testantur; uti mihi oretenus tum Nostri Patres, tum aliqui hoc Mare non semel sulcarant, narrarunt. Hi unanimi consensu dicunt, Mari tum ob inscrutabilem profunditatem abyssum potius quam Mare dici debere, tum ob vortices , quos continuo agitat, subterraneis meatibus refertum. Accedunt hisce Tygris et Euphrates Amnes vastissimi, qui iuxta Babylonem amico confluxu iuncti dum iuxta Bassoram sese in huc Sinum summo aquarum incremento per multiplicia Ostia exonerant, fieri non potest, quin ingentes commotiones suscitent. Sed de hoc Mari alibi in hoc Opere pluribus Quare ad instituti nostri filum revertamur

Do deinceps novi in hoc Indico Oceano Currentes occurrunt, unus ex Camboiae angulo aresultans iter suum dirigit versus Litora Africe ubi torrentis instar partim in Mare Rubrum, partim ad Litora Africae continuato fluxu per Canalem, Africam inter et Insulam S. Laurenti i interiectum, veluti ex Monte quodam in profundam vallem labens, eos ibi tum Aestus tum procellas excitat, quales nullo non tempore suo damno Nauta experti sunt: be enim Plaga uti scopulis et syrtibus intricata est, ita naufragiorum frequentia non exiguam sibi infamiam peperit,ver Horror Nautarum.

Alter Curren ex Sinu Camboiae ruens versus Terram Australem tanto impetu fertur, ut vix Navis hunc Currentem secuta, redire visa sit; apertum signum, novam ibidem Maris declivitatem, Mare in nescio quos Australis Terrae, X, meatus subterraneos abducere.

Porro ad Promontorium Bonae Spei prior Currens cum posteriori concurrens iunctis copiis novas suscitant tempestates cum maximo Aestus incremento; atque hinc laxiori spatio restituti, atque in immensas Occidentalis, id est, Africani Oceani regiones longe lateque diffusi, bipartito quodam fluxu universam Americam infestare videntur; parte Oceani ex S in D currente et hinc a Currentibus Borealis Oceani supervenientibus inhibita intra Isthmi angustias et Mexicani Sinus intricatissimas semitas deflexa; ubi eos excitat Fluctuum fervores effectus que, quos infra in Disquisitione septima describemus. Pars vero altera, Americae Australis Litora irruens reflexamque a supervenientibus Oceani undis intra Magellanici Freti angustias coarctatur, ubi occurrentibus ex Oceano Australi Currentibus, dum de transitu inter utrumque Oceanum pertinacissimo praelio concertatur, aqua in Montium cumulos agglomerata susque deque fert omnia, nisi Luna, Marium arbitra, decremento suo refluxu que inter alterutrum Mare pacem et inducias aliquantisper constituerit. Vide P. Iosephum Acostam, qui huiusce loci tempestates et pericula quam exactissime descripsit;ubi et expressis verbis asserit Oceanum veluti ex alto Monte intra fauces, veluti intra vallem angustam scopulisque rupibusque intricatissimam, summo impetu irruere: Idem Australi Mari contingere, dum intra dictas angustias Aestus incremento impellitur.

Itaque Mare ex tantis Freti angiportibus tandem eluctatum veluti de victoria triumphans, longe lateque in immenso et in inexploratae adhuc vastitatis Oceano Australi exporrectum, communi generalis Motus ductu quiete et pacifice progreditur, usque dum termino a quo hanc narrationem incepimus, restituatur; quae uti in Mappa luculentissime monstrantur, ita ea fusius explicanda non duxi.

CONSECTARIUM I.

Hinc sequitur primo: Aquas superficiales Maris, nisi a Ventis impediantur, semper cursum suum ex Ortu in Occasum suscipere; In vallibus vero submarinis pro eorundem constitutione nunc in has nunc in illas oras derivari. Secundo, Maris cursum tam superficialem quam intra valles decurrentem impediri ubi terrenarum Regionum Litora et Promontoria impegerit; ut proinde ex hisce recte intellectis, omnium Aestuum diversitas in aliis et aliis regionibus occurrens dependeat.

CONSECTARIUM II.

Ex hisce quoque sequitur, non ubique locorum recensitos tum Currentium tum Aestuum effectus eosdem semper esse sed pro Luminarium in Zodiaco situ; alias enim mutationes subeunt in Tropicis, alias in Aequinoctiali constituta; alias quoque in Coniunctione et Oppositione Luminarium maximas; in mediis vero a Coniunctione et Oppositione Lucis minimas; quemadmodum fuse sequentibus docebimus.

His ita constitutis, iam ad proximas horum effectum causas explicandas calamum convertamus.

SECTIO II.

CAPUT I.

De secundo Motu Maris generali, ex duobus contrariis Motibus composito,quem AEstum Maris, sive Fluxum Refluxum, Accessum quoque et recesssum, aut Intumescentim et Detmmescentam Maris vocant.

Aestu Maris uti nihil passim notius, ita ipsismet Philosophis caus euis nihil hucusque ignotius fuisse totactanta placitorum, quae inde exorta sunt,monstra abunde testantur.

Alii siquidem hunc motum in respirationem terreni nescio cuius Animalis ridiculo sane figmento coniiciunt; alii in motum Terre diurnum circa suum Centrum, uti omnes, qui Terram circa Solem immobilem Sisyphi labore versant: quidam in Terrae motus subterraneos; nonnulli Lunam Magnetem faciunt, Mare nunc attrahentem, nunc repulsantem.

Tempus me deficeret, si omnium nugas hoc loco recensere vellem. Qui plura desiderat, is adeat Meteorologiam Fromoni et Furnerii Hydrographiam, Conimbricenses, Cabeum lib. De Meteoris, Rheitam in Oculo suo Enoch et Eliae; ubi ea fuse refutata reperiet.

Plerique tamen melioris notae Philosophi in hoc conveniunt, Aestum Maris aliunde provenire non posse ni si a eta: Sed et hi disparibus rationibus mirifice inter se digladiantur.

Nos neglectis eorum placitis, nostram de mirifico hoc Marium motu sententiam adstruemus, et tanto quidem exactius, quanto inde in Terreni Orbis intima intima anatomia, maiora nobis emolumenta, maioraque rationum momenta emanatura confidimus Et quoniam Estus huismodi unum ex illis Naturae secretis est, in quo penetrando Sapientissimi quivis se caecutire profitentur; Certe ipsos Iurisconsulotos imitari nobis constitutum est qui prius in facto concordant, antequam de fare disputent. cum ex ipso facto ius oriri certum sit apud Legum Doctores. Hoc pacto, ut luculentius casa tam prodigiosi effectus nobis constet effetum prius,sive rem ipsam liquido testatam certamque nos habere necesse est, cum causam rei inquirere philosophando antequam certo nobis constat, rem vere sic e auere, ridiculum ne dicam stolidum foret, et a ratione alienum institutum.

Asserimus itaque, principalem causam tus marini, quem fluxum et Defluxum vocamus, aliam non esse quam Luam unacum Sole concurrente, sine quo Lunam operari impossibile foret; cum Sol radiis suisLunam perpetuo illustret, virtutem Lunae effectricem Aestus suscitet, et sic tandem effectus infallibiliter, de quo tractamus, consequatur. Dicimus itaque Lunam proximam efficientem causam esse Motus huius: Solem remotam et dispositivam; utrumque Sidus adaequatam omnium motuum causam: materialem vero ipsum Oceanum una cum alia et alia Montium, Litorum, Regionum, Insularumque obviarum constitutione.

De proxima causa prius dicemus, deinde de causa formali et materiali, et tandem de finali.

Luam proxime et principaliter Aestus marini causam esse ita ostendo. Illa proprie causa proxima et efficiens alicuius effectus dicitur, quae in fluit in effectum per influxum ex se formaliter defectibilem; adeoque essentialis quaedam connexio sit causam inter et effectum. Sed hanc connexionem Lunam inter et Oceanum reperiri, notius est. quam dici debeat. Ergo.

Quod ut ostendatur, notandum, duplicem motum Maris hoc loco considerari posse; unum Diurnum; quo motus Maris motum diurnum Lunae sequitur ex Ortu in Occasum usque ad eum a quo mota fuit locum, Spatio fere 25 horarum. Alter est Motus Maris Menstruus, eo quod Defluxus et affluxusMaris sequitur motum Lunae proprium, contra Signorum successionem, integro Mense Lunari, quo Mare bis paulatim crescendo ad summum incrementum circiter oto dierum patio pervenit,et is bis decrementum totidem diebus patitur.

Sed prius Diurnum Maris motum exponamus Irrefragabili experientia innotuit, singulis Diebus ad Ortum ad Ortum Lunae Maris incrementum incipere, et 6 horarum spatio emenso maximum incrementum obtinere; ut plurimum fit Sole in Verticali seu Meridiano existente; Luna vero a Meridiano declinante aqua in derelicto Quadrante per totidem ex horas decrescere, ita ut in oppositis Quadrantibus semper aquae sex horis vel crescant vel decrescant uti postea per Instrumentum nostrum ad oculum demonstrabimus.

In Motu vero Menstruo Aestus ita se habet. Tempore Novilunii Mare omnium maxime tumet fervetque usque ad quartum fere aetatis Lunaris diem inclusive; Nam a quarto usque ad septimum notabiliter aquae incipiunt decrescere, ita ut circiter die a novilunio octavo sint humillimae usque ad undecmum; et ab hoc usque ad decimum septimum incrementum resumunt; ad decimum: et ab hocusque ad decimum septimum incrementum resumunt; a decimo septimo vero usque ad vigesimum secundum decrescunt usque ad vigesimum quintum et hinc usque ad Conuinctionis tempus continua incrementa denuo suscipiunt, durante perpetuo alterna hac Incrementorum Decrementorum que vicissitudine.

Estque hoc primum argumentum Lunae cum Mari consensus.

Alterum argumentum deducitur ex situ Lunae; siquidem Luna in Aequinoctiali constituta omnium potent influxu in Mare utpote ad ipsum normaliter sita agit, non item in Solstitiis constituta : ita ut quemadmodum in diurno Lunae motu, tunc maximum Mare incrementum acquirit, ubi Meridianum attigerit, ita in menstruo maximum Mare iure merito ecquirit aquarum incrementum, ubi ad Aequinoctialem pervenerit Luna, quorum causa postea assignabitur: qui tunc quoque omnium maximus et potentissimus est, quando Sidus utrumque vel Coniunctionis, vel Oppositionis tempore i constiterit.

Atque uterque paulo ante expositus Maris motus Lunae cosentiens semper eodem modo se haberet, ab extrinsecis impedimentis, de quibus poste, suo itinere non detorqueretur. Sed iam ad causam veram e genuinam enodam procedamus.

CAPUT II.

DISQUISITIO I.

Quandam virtute ut qualitate Luna Mare moveat.

Dixumus in praecedentibus esse proximam Aestus marini causa, quam et innumeri alii Scriptores una mecum assignant.. Sola itaque difficultas in hoc consistere videtur, quanam scilicet virtute aut qualitate tam tam mirificos effectus praestet, quam uti nemo hucusque recte exposuit, ita mearum partium esse ratus sum, eam, quam fieri potest, luculentissime demonstrare

Suppono itaque primo Esse Lunam inter et Terraqueum Globum mirum quendam consensum et sympathiam reciprocam, ortam ex similitudine et proportione quadam temperamenti utriusque Globi; siquidem sympathiam ex militine nasci notius est, quam ut dici debeat. Quemadmodum autem nulla in Naturalium rerum ambitu Substantia est, quae non cum alia quapiam sympathiae atque antipathi consensus dissensusque iurgialitesque exerceat: itaCorpus Lunare cum Terraquei Globi Humido prae caeteris Sideribus miras consensus leges exercere notum est, non ex Inanimatis solum, sed et Vegetabilibus Sensitivisque Substantiis, quin vel es ipsis Humoribus in Corpore humano existentibus, qui ad Lunae incrementum mirifice alterantur: Lunatici furunt, podagrici plus solito torquentur catarrhis obnoxii rheumatis replentur; In Inanimatis Lunares species, uti varii lapides et mineralia; In Vegetabilibus herbae a mirifico consensu, quem cum Luna habent, Lunariae dictae; In Sensitivis animalia Lunae subiecta domino, miras humorum vicissitudines experiuntur, quibus cum plena sint Physicorum monimenta supervacaneum esse ratus sum , iis commemorandis diutius inhaerere; ut vel hinc admirandus Lunae insublunaribus consensus pateat.

Suppono secundo, Hanc virtutem Lunae influxivam esse speciscam qualitatem a tota Substantiea Lunaris similitudine promanantem, subtilissimam, et mire (quibusvis etiam obstaculis positis) penetrativam. Siquidem conchyla in fundo Maris virtutem Lunarem, incremento suo sat superque testantur; catarrhis obnoxii etiam inter densissimos parietes concluas; auque nonullae vitreis vasis arctissime munite ad Lunae incrementum ita concitantur, ut bullire videantur.

Suppono tertio, Corpus Lunare iuxta analogiam quandam proportionem eodem constare temperamento, quo noster Terraqueus Globus; sed hic una cum universo Oceano ex salinis corporibus, v.g. sale nitro, alumine, vitriolo, bituminosis que scaturiginibus maxima ex parte constare, iis constat, qui Chymicae peritiam habent, qui omnia haec se in Auquae Marine distillatione, tanquam in Corpore,quo omnium caeterorum origo observatur,testantur. Cum vix ullum Corpus sit in hoc Sublunari Mundo, quod salinis nitrosis, vitriolatis, aluminosisque spiritibus, salibus tum fixis tum volatilibus non turgeat, et fixi sales, qui in ultima Chymici Magisterii consummatione remanent, abunde monstrant, sale nitro que omnia pieu esse et titutionis Corpous Lunare esse, non nisi experientia convicti asserimus. Constat quoque, salina corpora ea virtute imbuta esse, ut, sive ob inclusos iis aereos sive proprios et innatos spiritus, simul ac luce Lunari simili virtute dotat, ex his Mare tangitur. illud mox ob flatuosam, qua pollet. qualitatem extenuet, tumefaciat x mirifice undequaque dialatet

Unde concludimus, Maris intumescentis detumescentis que causam unicam esse, qualitatem quandam flatuosam et secudum analogiam ad Corpus Telluris nitrosam vel salinam, Lunari Corpori ab initio rerum concreatam, lucis Lunaris tepore ita temperatam, ut mox ac are radiis suis tetigerit, illud ob similitudiem naturae et proportionatissimum temperamentum tanquam sibi connaturale et συνγείειον agitet, tumefacit, et longe lateque dilatet hinc spiritus nitros, qui corpusculis aqueis includuntur, tepore Luari resoluti, dum maiorem locum quaerunt, necessario vicinas undas trudunt, et hae alias consequentes et sic deinceps: donec Luna ad vicinum Vertici locum pervenerit, ubi pondus aquarum non amplius sustinens, aquas in priori adscensus sui Quadrante accumulatas ascensu sui ad vicinum Vertici locum accumulatas dimittit, in secundo Quadrante novum accumulatura aquarum incrementum; unde quot horis aquae in priori Quadrante paulatim per Fluxus sui adventum creverant, totidem successive horis decrescunt, donec pristinae quieti restituantur.

Haec itaque specifca qualitats a Lunae Corpore effusa diffusaque hanc prae caeteris Astris dotem adepta est, ut humorem non Elementarem duntaxat, sed nitrosa salina que Corpora Mixtorum tam Inanimatorum quam Vegetabilium Sensitivorumque potissimum alteret, nitrosa sua et salsuginea facultate. Verum ut res ad oculum pateat, hic nonnulla experimenta adducam, quae opinionem nostram ita stabilient, ut nemo nisi insensatus iis contradicere valeat.

EXPERIMENTUM I.

Accipe pelvim seu catinum latiorem, quem au nitrosa una cum sale communi mixta replebis; hanc pelvim deinde si loco patulo Lunae randii et serenis noctibus exposueris videbis cum admiratione, aquam statim incipere ferere et bullas agere, et tanto quidem vehementius, quanto Luminaria viciniora fuerint locis tum Oppositionis tum Coniunctionis; quod non comperies si aqua fontana pura catinum repleris, quia sale et nitro sufficienti caret; et quamvis subinde eidem commixta sint, ex aquae tamen dulcis praedomino suffocata suppressaque nullum commotions effectum demonstrant. Hinc ii quoque qui humoribus salsis, nitrosis tartareis que defluxibus obnoxii sunt; Luna vim prae reliquis potissimum sentiunt, uti Podagrici Arthritici, Lunatici, Hypochondriaci.

EXPERIMENTUM II.

Fiat Vitreus Annulus AIBV cuiuscunque magnitudinis, in oppositis locis AB nonnihil latior, deinde in hoc latiori districtu fiat alius quidam Canaliculus AO, supra apertus. ut in Figura e regione posita patet; hunc annulum ini B Mercuriali atque una Marino liquore impleas per foramen S, clausoq; stricte foramine annulum Horizontali situ subtilissimis fulcris innixum Lunae radiis tempore plenilunii expones ita ut media pars IAV intra murum aut fenestram, reliqua pars IBV Lunae radiis exposita sit extra murum aut fenestram; et videbis, Mercurialem liguorem Lunae radiis percussum paulatim ex B moveri versus A, ubi cum nullum exitum reperiat, per canaliculum A O sese exonerare, adeoque in ipso canaliculo, incrementi decrementique portiones ostendere. Quod idem experieris in aqua ex Bismutho et stolonibus olivae tempore plenilunii, extracta. Sed de hisce uberius suo loco.

EXPERIMENTUM III

Experimentum hoc fecisse se scribit sepissime ab aliis observatum fuisse refert Ganzalus Fernandus d'Oviendo, in sua Historica Universali Americae lib. 13. c. 6. Si quis Corium Lupi marini sive Phocae Lunae radiis exponat, is videbit pilos huius animalis ad incrementum Lunae dies surrigi, et, quod amplius, Fluxus et Refluxus Mari leges perfecte servare. Verum ne quicquam addidisse videar, eius verba hic allegabo. Sic enim ait citato loco: Est preterea res notatu dignissima , quam de Lupo marino (quem et Phocam seu Vitulum marinum Plinius nominat) modo referam, et, sec se habet: pellis huius animalis, uti et cingula, ligulae, et marsupia ex ea parata hanc insitam sibi virtutem habent, ut Mari tranquillo et sine increment pili huius animalis etiam planissimi sint, et Mari existente in altissimo sui incremento, et pili huius animilis recta quoque se surrigant: Estque res frequenti experimento a me cognita, et in dicta pelle singulis diebus spectatur, adeo ut quas mutationes in suo fluxu et refluxu facit Mare, has et subeat huius animalis pilosum corium. Quae eadem confirmat Olaus Magnus in l. 6. Septent. Histor. Cap. 6. de Lupo Marino sive Phoca.

Similia exempla in variis Animalium oculis, quae incrementa aut decrementa crescunt et decrescunt, Auctores producunt; De quibus omnibus cum uberrime in Libro III de Arte Magnetica, Parte V. C. IV. egerimus, eo Lectorem remittimus, ubi admiranda quaedam arcana. quae ad nostrum propositum plurimum faciunt, tam in Lapidibus, quam Plantis et Animalibus Lector reperiet.

Exposita itaque qualitate Lunari, qua miros illos Affluxus et Defluxus effectus praestat in Mari, iam quoque, quomodo Luna dum premit Mare, dicta incrementa et decrementaperficiat, tempus estur demonstremus.

Sit Horizon Astronomicus in Figura. Linea Meridiana seu Verticalis X H; st praeterea Aquae globosa superficies TA VO Quadrantes Terre AV et OT Orientales, ille quidem Nocturnus hic Diurnus; Quadrantes vero Occidentales AO, et TV, Luna vero in punto Indicis quacunque hora Terraquei Globi superficiem feriat. Dico Duperficiem maritimam EQVY in ovalem Figuram E VV abituram, et consequenter laxum in Quadrantibus Terre fixis V et OD, Reflexum in Quadrantibus VT et AO secuturum: dimissis enim radiis Lunaribus in superficiem Maris QEY mox illud Luna qualitate sua salinitrosa, unacum facultate sua attenuativa et dilatativa iuncta, id tepore illo Lucis Lumari in omnem partem tumefactum extendet, et haud secus ac lapide quodam in tranquillam aqua superficiem in circulos se ampliabit maioremque locum quaerens pressa superficies cum eum non inveniat, undis undas trudentibus, resolutisque ex tepore Lunari nitrosis corpusculis violentam quoque Maris extensionem et tumorem versus Y et Q efficiet. Mare ergo radiis Lunae nitrosa illa et salina qualitate imbutis pressum versus puncta Q et Y, tanto intumescet violentius, quanto potentiori illud adspectu Luna verberaverit: Coacervata vero aqua in punctis Q et necessario illa in E diminutae decrescent, eo quod aquae iam affluxu suo evacuatae in tumores O et recesserint; sed et cue contractae in V pariter deficient, oppositae puncto E, eoquod aqua partim ob Lunaris luminis absentiam a virtute tumefactiva Lunae remotior, condensata, partim a Solis radiis attracta diminutaque in naturalem sese statum receperit; atque adeo non secus ac in puncto T, paucior minorque appareat; et uit haec duo opposita puncta cursum Lunae perpetuo sequuntur, ita necessario quoque duo aquarum circa globosam Maris superficiem tumores successive et perpetuo consequentur.

Hinc ut modus in Mari concitando Lunae exactius appareat, Terraqueum Globum per circulum A O V minimum immobilem et fixum indigita vimus, Ovalem vero Figuram E V VQ. que umores Maris exhibet, brachiolo N, Lunae X exhibuimus,quem si circumduxeris, videbis oculari quadam demonstratione, quomodo in diversis Regionibus Mare paulatim crescat, paulatim decrescat in oppositis locis. Apparet quoque, quomodo tumore aquae Q et Y Lunae motum circa Terraqueum Globum sequantur.

Quae ita clara sunt, ut ulteriori expositione non indigeant. In gratiam tamen Lectoris uno atque altero exemplo id declaremus.

Circulus intimus Terram exprimens semper sit immobilis, in quo si ad datam horam Meridianum Maris per Romanum clima transeuntem. Luna Horizontem subeunte applices, Index XT, supra consequentes horas promotus, ostendet in Quadrante QE aquas continuo crescere respectu Meridiani Romani, uti et in opposito Quadrante VY, in reliquis oppositis duobus Quadrantibus EY et QV, continuo decrescere inis locis, quos omnia Meridianorum indicant; post sex vero horas, aqua, quae in Quadrantibus, EQ et UR creverat, paulatim deficiet, et in Quadrantibus oppositis aqua incrementum sumet per totidem horas. Vides itaque spatio viginti quatuor horarum aquas bis affluere, et bis defluere.

Atque haec quoad Motum Diurnam Lunae sufficiant.

CAPUT III

DISQUISITIO II.

Cur Mare potissimum vim suam tempore Novilunii et Plenilunii exerat.

Irrefragabilis experientia docuit, tum Mare potentissimis motibus agitari cum Luna Soli opposita aur cum eo coniuncta fuerit, non ita, quando in Quadratura constiterit. Quaeritur huius cusa Verum antequam ad ipsam declarationem accedamus, prius rem ita sese habere ex variis variorum observationibus docebimus.

Sciat itaque Lector, Motum Lunae verum in Zodiaco oppido anomalum seu irregularem esse ita ut medium hoc loco Motu supponere coacti simus, qui tamen non ita aequalis est ut non constitutum tempus subinde ab eodem deficiat. Nam Luna in perigaeo constituta multo celerius (uti patet ex Theoricis) a Sole recedit, quam cum in apogaeo est, atque tunc longius summum Incrementum protrahitur quam horis sex et 12 min. Quae omnia probe consideranda sunt. Accedit hisce inaequalitas Mensum Lunarium, quorum aliqui superant 30 dies, alii minores sunt 29; alii medii sunt, videlicet dierum o. Horar 12. 44 minut. Quicquid sit, in re Physica, Mathematica praecisio attendenda non est; sive enim Novilunium aut Plenilunium dimidio horae praecedat sive sequatur, dico curandum non esse; cum nobis sufficiat, Maris agitationem ante et post Luminarium coniunctionem aut oppositionem nonnullis diebus, maximum autem in ipso Novilunio aut Plenilunio Maris Aestum incrementumque contingere: Cuius rei causam quaerimus.

Notandum itaque, quod etsi Luna ex se sua natura frigidi et humidi temperamenti sit, sit tamen ut communicatis a Sole radii ipsa humiditas et frigiditas ita temperetur, utnec frigore nec calore excessivo, sed tepore quodam imbuatur; ex tepore vero qualitas illa Lune nitrosa, quam stus marini causam

supra diximus. suscitata, tanto in are agite efficacius, quanto luminis, quod dictae qualitatis veluti vehiculum quoddam est, maiori copia Mare verberaverit. Cum ergo Luna circa Plenilunium lumine communicato a Sole ,rectioribus radiis Mare potentius feriat, vehementiorem quoque indeo Motum consequi necesse est. Quod ita ostendo.

Sit Superficies Maris five Globi Terraquei I, Circulus Lunae excentricus ovalis figurae ABCD, hanc enim figuram singulis mensibus Luna bis in apogaeo, et bis in perigaeo constituta describit, uti ex Theoricis patet, quam etsi hic non expresserimus, Lector imaginari sibi poterit, Sit autem Luna tempore Coniunctionis in puncto A, Oppositionis vero tempore in puncto B tempore vero Quadratae configurationis in punctis DC. Dico Lunam in punctis C et D, Mare minimo quo potest gradu movere in punctis vero A et B, maximo. Ducantur ex Centro Solaris Corporis per phases Lunae AODCFG, etc. quae signant aetates Lunares, 29 dierum unius mensis Lunaris; nos hic phases tantum posuimus quae lineae radios in Lunaris Corporis superficiem incidentes referant ex his autem punctis Lunae lineae ad Centrum Terrae ducantur AI, SI, TI, VI , etc. quae radios Solis Lunari tepore et nitros aqualitate imbutos, et ex Luna in Terram reflexos designent. His positis, Dico tanto radiosam qualitatem reflexione sua effectum sortituram potentiorem, quanto reflexi radiii, uti ex Catopticis patet directo plus appropinquant , five quanto reflexus ad perpendiculum magis accesserit.

Cum itaque radii Solares quanto propiores fuerint Diametrali Lunae oppositioni AB, tanto quoque radium efficiant reflexum normaliorem; potentiorem ergo Maris commotionem hinc effici necesse est; cum Mare dicti radii recta feriant, et ad perpendiculum tota Lunaris facies Mari obversa sit singule quoque Lunaris faciei, sive radiosae Lunaris disci proiectur qualitate nitrosa praegnantes operabuntur, quod nisi in Oppositione, eique vicinis punctis nullibi contingit. Siquidem in quadraturis Lunaribus (praeterquam quod Solares rui tunc obliquissimo situ Lunarem Discum feriant, ipsa Luna quoque medietatem tantum aciei suae Terre obvertat) uti tumefactiva Lunae vis hinc inde Solaribus radiis in diversas plagas dissipata non integra Terrae influit: ita are quoque immotum, ex inconvenienti scilicet adspectu Lunae deficiens,veluti inducias quasdam cum eo constituisse videtur.

Accedit et illud, quod cum na tempore Dichotomias in apogeo, id est, in remotissimo a Terra excentrici sui punto, constituta sit, virtute Lunari quasi languescente, effectum in Mari desideratum praestare non possit; Luna vero contra in perigaeo, id est, proximo et vicinissimo Terrae puncto constituta, quod in 8 et 6 fit, necessario ex hac approximatione vivacissimum in Mari virtute sua effectum producet. Ex his patet, cur Mare tempore Plenilunii, ceteris temporibus sit, magisque increscat. Vide quae uberrime de reflexi radii natura scripsimus in Arte Magna Lucis et Umbre in fine primi Tomi.

Sed iam secundam partem difficultatis excutiamus: Quomodo videlicet tempore Novilunii, dum toto suo vultu a Terra aversa, nec Terraqueum Globum respiciat, nec lumen ullum ei communicare possit tante in Mari commotionis effectum producere possit.

Nota itaque, quod uti Sol tempore Coniunctionis Lunae est vicinior: ita radiis in Lunarem faciem recta dimissis Lunari qualitate Maris tumefactiva, quam Corpus Lunae perpetuo exspirat, totus imbuatur. Haud secus: ac Solaris radiatio per coloratum transiens vitrum in obviis rebus, adeoque toto interiecto medio spatio, eum colorem cuius vitrum est:: refert, parietesque rubro, si vitrum rubrum fuerit, viridi si viride, si puniceum puniceo colore imbuit : Ita dico Solares radios tempore Coniunctionis immediate sibi subiectam Lunam ferientes, eadem qualitate qua Luna affecta est imbui. Nam cum hoc Syzygias sive interlunii puncto facies Lunae Soli recta obversa, in nullo praeterea excentrici sui loco, Soli vicinior fit; certe ingentem tunc tum Luci Lunaris intensionem, tum qualitatis nitrosae concitationem fieri necesse est; quam undiquaque diffusam radii Solares mox attaque attingunt, nativo vigore Lunae tinguntur ac veluti impraegnantur, atque adeo intermediae diffusae qualitatis virtute foeti, dum in Maris incidunt superficiem, ceu Vicarii quidam Lunae, eundem in Terraqueo Globo effectum quem Luna et multiplicato quidem foenore praestant. Atque hoc experimento ostendo:

EXPERIMENTUM.

Fiat oblongus Cylindraceus Tubus A B, in cuius orificio B ponantur odorifera quvis non confertim, sed quantum fieri potest, rare compacta; hunc tubum intra cubiculum quoddam dirigas, ut orificium odoriferis rebus refertu Soli recta obvertatur, alterum vero, A, intra ditum vergat cubiculum: et experieris, mox ac tubus oi ret fuerit oppositus, Solis radios B odoriferam materiam transeuntes in cubiculo suavissimum odorem, si rosae roseum liliaceum, si lilia, si viole,violaceum excitaturos;quod non fit, Sole odoriferam materiam non illustrante. Solenim virtutem in floribus latentem calore suo excitat, eiusque radius quasi qualitate odorifera tinctus percolatusque, hoc pacto illam extra tubi orificium intra cubiculum derivat

Ex hoc experimento squet quomodo Soltempore Interlunii qualitate tumefactiva Maris tinctus, et per Lunare effluvium quasi percolatus, dicta qualitate imbuatur. Et quoniam totum Corpus Lunare dicta virtute imputum est, hinc obsuriorem partem Lunae et a Sole aversam, qua Terram respicit, dum ambientibus Solis radiis aliquo modo exitatur atque rerescit, reliquo iunctum profluvio, effectum quadantenus congeminare necesse est. Atq; hanc ego causam esse existimem, cur Mare tantopere concitetur Sole Lunae coniuncto.

Sit Sol A, Corpus Lunae B, Atmosphaera qualitatis Lunaris CCC undique diffusa. Vides igitur profluvium luminosum Solis per Atmosphaeram virtutis Lunaris C colatum, cribratum, carminatumque copiosa foetura tingi, conceptamque tincturam D per luminosum radiosi profluvii vehiculum in Mare tandem derivari; Unde illud potentissime triplici de causa concitari necesse est: Primo quia Sole qualitate Lunari imbutus fortius et efficacius operatur quam ipsa Luna. Secundo, quia Sol magis estt penetrativus, acutius Mare radiis suis quam Luna ferit. Tertio, quia radii Solares hac qualitate imbuti maiorem globosi Maris superficiem stringunt quam Lunares, ut ex Theoricis patet, et consequenter, uti maiorem aquarum molem, ita motum efficaciarem praestant. Accideit huic, quod dum Solis ex Luna reflexus radius Mare ferit tempore Novilunii normaliter, omnium fiat actio efficacissima. Cum vero Luna in punctis reliquis constituta, radii Solares semper plus aut minus ea qualitate imbuantur, fitt, ut Mare Solaribus radiis Lunae vicariis percussum tanto maius sumat incrementum, quanto Luna puncto A fuerit vicinior, et tanto maius decrementum sumat, quanto punctis XH fuerit vicinior; in his enim ob omnium obliquissimum situm, Terraqueus Globus omnium minime de virtute Lunari participat, ob causas supra insinuatas.

Incipit autem Sol tingi, tribus diebus ante Coniunctionem, in puncto L, unde et Mare crescere incipit, usque ad punctum Coniunctionis B, ubi Incrementum maximum est et hinc paulatim decrescit tribus aliis diebus, donec Sol extra Lunaris profluvii radios in puncto R constitutus vicariam operam suam Luna restituat; quae tamen uti lumine debili deinceps are verberat, ita minime quoque id concitat, donec a Quadratura paulatim emergens, in dies maius maiusque incrementum, pro magnitudine luminis, quo are ferit, producat

COROLLARIUM

Hinc patet, tribus aur quatuor diebus fere ante Novilunium Mare tantum Solari lumine, Lunari tamen virtute tincto agitari; at totidem diebus ante vel post Plenilunium, Lunam propria sua virtute are immediate concitare tanto potentius, quanto ipsa puncto Oppositionis B, fuerit vicinior; reliquis vero diebus ante vel post Quadraturam, Mare ob exilitatem communicat virtutis Lunaris veluti quiescere videtur. Hoc pacto M N Luna ex H progressa in puncto v. gr. V tribus ante Oppositionem diebus vires acquirit maiores usque ad F Oppositionis punctum, ubi maxime urget;et ex hoc paulatim diminuta vigore usque ad S punctum, tribus post Oppositionem diebus, ibidem deficere incipit, usque ad punctum. ubi minimi in concitandis aquis vigoris est.

CAPUT IV.

DISQUISITIO III.

Cur Mare non semper sex horis fluat aut refluat in diversis Orbis Terrae partibus, une tam irregulares Maris motus proveniant

SUPPOSITIONES

Ex Observationibus factae.

Suppono primo: Si totus Terrenus Globus aqua. uti in Cataclysmo Universali, tegeretur, nullum tunc Fluxum Refluxum que vi Lunae causatum appariturum;sed tota Maris fluctuatio Ventorum flatibus in hanc vel illam partem Mare dispellentibus sine dubio adscriberetur et ratio in propatulo est, quia Fluxus et Refluxus ratio in alto Mari non advertitur, sed tantum in Litoribus, in quibus tantummodo Accussus et Recessus Maris notatur.

Suppono secundo: Si tantum unica in ceao Insula sub Equinoctiali linea constituta existeret. v. g Insula S. Thomae, dico Fluxumet et Refluxum Maris ad istiusmodi Insulam semper constanti et invariabili ordinis lege vi Lunae ex Oriente in Occidentem mote sese habiturum; si quae tamen foret motis diversitas, illa entu potius, quam Luna, Maris affluxum aut defluxum vel impedientibus, vel in alias et alias partes divellentibus adscribenda foret.

Sit Insula A sub Equinoctiali posita, et unica in Mundo: Luna vero, sit in vel, ibique normaliter premat subiectam sibi superficiem Maris, quae in tumores undique et undique accumulata, haud secus ac in Stagnum quodpiam lapis coniectus, maiores semper et maiores undarum diffusione usque ad Litora BCDEF explicaret. Et aqua quidem ad Litus D, recta illisa incrementum sex horarum ostenderet; In Litus vero C et E oblique illisa, ibidem totidem horis incrementum faceret; in Litoribus vero concavis B et F, obliquissime illisa circulares faceret reflexiones. Pari pacto Luna in Tropicis O et N constituta alias et alias illisiones aquarum causabit in Litoribu, uti ostendunt lineae OG, OC, OD, OE, OF, quae undarum cursum indigitant. Simili modo Luna in Tropico NF constituta, in dictis Litoribus FEDCB, alias et alias illusiones produceret, quod et de omnibus et de singulis parallelis Zonae Torridae, in quibus Luna pro tempore existit, intelligendum est. Luna iterum in loco X constituta, Mari intermedio ad Litora Q prioribus opposita dispulso, ibidem novum incrementum ostenderet, in oppositis vero Decrementum moliretur et hoc semper ex horarum spatio, constanti et immutabili Naturae lege, nisi a Ventorum Flatibus, uti dixi, impediretur. Si enim Boreas spiraverit, Currentes Maris a Luna concitati versus Austrum dispellerentur; e contra Austro spirate versus Boream. Luna vero in L et S constituta versus Litora YZQ, novos aquarum incremento assultus parabit, et qua proportione crescet hic Mare, ea in oppositis Litoribus decrescet.

Vides igitur in hac Figura, aquas se dilatare ad pressione Lunae, iuxta Ventorum Rhombos in Pyxide Magnetica dispositos, et iuxtar respectum quem Figura hic posita luculenter demonstrat.

CONSECTARIUM I.

Ex his patet, Affluxum et Defluxum Oceani ex se et sua natura semper esse similem; impdiri tamen et retardi variis de causis: primo vel ex dispari Continentium Terrarum, Promontoriorum, Insularum obviarum, Sinuum, alia et alia constitutione. Secunto, ex differenti Oceani fundi dispositione, cuius uti magna est enaequalitas, ita diversimode Mare ea concitatur. Tertio, ex subterraneorum meatuum partim ingentes aquarum moles ad instar fluminum non ex fundo tantum sed et ex lateribus subaqueis evomentium, situ; partim ex spirituum subterraneorum violenta eruptione, quo generalis Maris motus mirum in modum impeditur. Quarto, ex Ventorum nullo non tempore Mare nunc in hanc, modo in illam partem agitantium flatiubs.

CONSECTATARIUM II.

Quantitatem Fluxus et Refluxus ex se et sua natura inconstatem esse in quolibet loco, et diversam ad diversos dies, eoque maiorem vel minorem, quo Luna remotior, vel propinquior ei loco extiterit; quoniam Luna singulis diebus locum suum in Zodiaco mutat, atque aliis diebus, aliis locis fit verticalis, et per consequens a quovis loco remotior, vel eidem vicinior.

Hoc posito concludimus, quod diversa sit ad diversos dies in eodem loco quantitas Fluxus et Refluxus, sive insensibilis. Quod itaque tam dispar Fluxus et Refluxus ratio in diversis Litoribus observetur, id non tam Lune nunquam in certo loco stabili, quam diversae Continentium Terrarum, Sinuum, Insularum, Ventorumque conditioni adscribendum esse putes, uti postea ostendemus.

Observatum enim per irrefragabilem experientiam omnium eorum qui Litora Oceani aut caeterorum Marium adhabitant: Primo, maximam Mari intumescentiam tunc primum fieri cum Luna Meridiani eius loci supremum vel imum punctum occupat: sed in multis aliis locis intumescentiam illam fieri alio Lunae situ, observatum fuit.

Secundo: Observatum fuit, Mare ad pleraque litoras sex horis cum 12 Minut. affluere, et totidem horis defluere; in nonnullis tamen locis oribus horis affluit, paucioribus, uti postea dicetur; ita tamen. Ut tempus Fluxus et Refluxus nempe inter duas maximas intumescentias, simul faciat 12 horas cum 24 minut. vel, ut alii volunt, fere 25 horas. Atque adeo tumor Maris singulis diebus integra fere hora serius accidit; quia Lana integra fere hora, scilicet 48 minut. tardius ad eundem Meridianum vel verticalem redit singulis diebus

Tertio: observatum fuit, in aliquibus locis Affluxum esse maximum et vehementissimum, in nonnullis minimum; in quibusdam nullum, vel vix sensibilem contingere. Quaeritur itaque ratio omnium harum diversitatum. Quae ut quam luculentissime ostendatur, hic Hydrographicas Figuras apponendas duximus, ut per eas, tanquam in proto typo singularum adductarum hucusque observationum ratio liquidius appareat.

QUAESTIO.

Cur i nonnullis locis summa Maris Intumescentia contingat Luna Meridianum obtinente; in aliquibus vero locis, Luna intermedium inter Cardinalia puncta locum obtinente?

Respondeo: In omnibus istis Oceani locis, ubi nullum impedmentum intervenit, Fluxum sex horis et Refluxum totidem horis Luna Meridianum obtinete, durare observatum est: uti fit in Freto Magellanico, in Canali ad litora inter Africam et Insulam S. Laurentii interiecto: in Freto Manilano, Javae et Malaccae: in his enim locis Mare veluti carminatum suum motum versus Occidentem rect et constanter tenet, uti ex Mappa patet: si tamen a entis et Currentibus Maris, de quibus postea dicetur, non impediatur aut interturbetur, uti passim sit, et de hoc apud neminem controvertitur: Difficultatis cardo in hoc versatur, Cur in nonnullis locis summa accidat Maris intumescentia antequam Luna Meridianum attingat, id est, Cur tempore Novilunii aut: Plenilunii, tum tandem summum are robur et incrementum sumat, cum in Plaga Austro Zephyrea, aut Euro-Borea constiterit Luna. Siquidem Londini maxime heteroclitum se monstrat tare: aqua enim tum primum altissima est, cum Luna pervenit ad Plagam B vel A. In China in Portu Portu Maccan, uti refert P. Martinus Martinii in suo Atlante, aqua diversis temporibus diverso Lunae situ, suum obtinet incrementum. Circa Septembris vigesimum diem, Luna nova maximum incrementum sumit lora fere sesquioctava ante meridiem, Luna tribus horis adhuc a Meridiano dissita. Tertia die Februarii, tertia die Novilunii maximus affluxus Maris sit post duodecimam; unde colligitur primo die Februarii, summum sive maximum Affluxum aquae fuisse post horam decimam Minuto quadragesimo et deinde 16 Febr. ipso Plenilunii die observatum suit incrementum maximum Maris fuisse fere circa meridiem. Secunda Iunii, quarto a Novilunii die altitudinem maximam Maris pariter fuisse fere circa duodecimam;unde colligitur primo die Novilunii fuisse circiter tribus ante meridiem horis incrementum summum. Addit observatum tempora et horas maxim attitis et ecrementi aqu non convenire cum illis horisque ex Lune motu supputantur, nisi quinque dibus ante et post Novilunium: Affluxum tamen in hac parte non nisi horis ut plurimum novem durare, tribus Defluxum: adeo ut semper tempora Affluxus et Defluxus simul sumpta conficiant 12 horas cum 24 minutis circiter, uti supra diximus.

Sed ut perspicacius de singulorum Motuum diversitate philosophari possimus, Observationes primo adducendae sunt.

In Belgio, Francia, Anglia, Hollandia Mare ad dictarum Regionum litora, tempore Novilunii et Plenilunii, ita se habere, uti sequitur, perpetua experienti observatum fuit.

Observationes Aestus Maris in Belgio, Anglia. Francia, Hollandia, ex variis collectae.

Hora 12 Plenilunii aut Novilunii incipit Mare intumescere ad summum in Litoribus Flandriae, Enckhusae in Hollandia; In Frisia, Zelandia. Doremberniae in Anglia. Minut. 45 post duodecimam Flissingae in Zelandia.

Hora 1 1/2, post duodecimam in Occidentali latere Insulae Wicht, Caleti, ad Ostia Fluvii Tamesis Angliae, ad litora Zelandiae in Ostiis Scaldis.

Hora 2 1/4 post 12. ante Ostia Scaldis et Mose.

Hora 3 post 12. Amstelodami, Roterodami, Dordraci, Novi Castri in Anglia, ante Pulvinos Flandriae. in Ostio Garumnae in litoribus Britanniae Galliae. Hispaniae. In Occidentali litore Irlandiae ad Hollandiam usque.

Hora 3 1/4 post 12. Rhotomagi in Gallia, ad Cupellam, in Fluvio Garumna, caeterisque finibus litoris Hispanici, Lusitanici, Gallici.

Horaa 4 1/2 post 12 a Texelia ad Australia litora Irlandiae.

Hora 5 1/2 post 12. in omnibus partibus Australis litoris Hyberniae. Plimuthi Angliae.

Hora post r2. ante Hamburgum in Albi; in Canali inter Angliam et Brabantiam.

Hora 6 1/4 post 12. inter Bavick et Vaelmuyam.

Hora 7 1/2 post 12 in statione navium (op de Heede) ad Texeliam Kilduinae

Hora 8 1/4 post 12. iuxta Insulam Wicht, usque ad Bevesier.

Hora 9 post 12 ante ostia Amisis Fluvii Frisiae, et ad omnia eius litora

Hora 10 1/2 post 12 ante Ostia Tamesis Fluvii Angliae, ad litora Normandiae et Picardiae

Horac 11 1/2: in Fluvio Tamesi, aliisque Angliae locis.

Observationes factae a Nautis in Oceano Occidentali circa Estum Maris, in Noviluiis

In Freco Gaditano Luna nova, aqua plena est postmediam noctem hora – 1 1/2

Eodem tempore in Portu Calessi, et in tota illa Plaga maritima a Tarifa, et S. Luca.

A Promontorio Rutae usque ad Caput S. Mariae, Mare plenum est post mediam noctam - - - 2 1/4

A Capite Mariae usque ad Caput S. Vincentii et hinc usque ad Caput Finis Terrae et hinc per Litora Biscaiae et Franciae aliquibus locis excepto Ostio Garumnae, aliisque nonnullis locis . quas Boglienas et la Ollona vocant Mare plenum est post mediam noctem - - 3

In citatis vero exceptu plenum est post med. noct. - - - - 2 1/4

In Litoribus Franciae ad Pondavid, Coradum Blancabum, et quem Furuum vocant - - - - 3 1/4

A Forno usque ad Insulam Hebas Mare plenum. - - - - 4 1/2

Ab Insula Hebas, et quas Caschettas vocant,usque in Carnesul ad litus. - 5 1/4

In Continenti Franciae, quae respicit dictas Infulas - - - - 6 1/4

In Normandia et Picardia, Caleti, Neoporti. - - - - 9

In medio Canali Franciam inter et Angliam - - - - 12

A Caleto usque Neoportum in Mari 13 milliaribus a litore. - - - -1/4

A Caleto usque ad Gravelingam in Mari alitore dissito - - - 1 1/2

A Gravelinga per totum Flandriae Litus Zelandiam - - - 3

Et in Mari a Litoribus dissito. - - - 3

Cur itaque tanta divertas contingat in supra citatis locis nec uniformiter fiat Maris commotio, Rationes sive causae partiales plurimae concurrunt.

Prima et radicalis causa est Motus Maris generalis a Luna in alio et alio Zodiaci Dodecamorio constituta, concitatus.

Secunda ratio est, diversus Oceani ad Litora Americae appulsus et repulsus, ex qua multimoda reflexione ad litora disparatae constitutionis nascitur maxima tum quoad tempus, tum quoad incrementum Maris diversitas.

Tertia est, fundi Maris alia et alia dispositio. Neque enim quispiam sibi eum ubi queaequalem imaginetur; sed uti in Itinerario Extatico Submarino ostendimus, disparatissimae conditionis. Quemadmodum enim in Terreno Globo ubique ingentia Montium cacumina assurgunt: ales profundissimae in alia set alias valles discriminat, longissimo spatio in innumeras regiones deducuntur; Flumina ex montibus evoluta innumerisque aliis ditata per immensas terrarum ambages sinuosis voluminibus decircinantur: Idem intra sare contingere tibi persuadeas velim. In quo ssas praecelsis suis verticibus Montes altissimos esse putes imo Maris fundo insertos; spatia vero Mari intra Insulas et Insulas fretorumque submarinorum gurgustia, profundissimas Valles esse scias; neque deesse putes Flumina submarina, quibus subinde Fluxus generalis tum rectus tum reflexus mirum in modum impeditur. Iterum, quemadmodum experientia docet Flumina inter Montes coarctata semper velociora iisque in planis locis lento passu intra Mare devolvuntur, et inter angustias tum montium tum planitierum Flumina velocius moveri. In medio quam in litoribus, nisi fundus Currensque Fluminis in terram magna aquarum mole aggravatus irruat, quod sine exesione corrosioneque litorum obviorum fieri non potest : Idem in fundo Maris contingit. Cum enim tota aquea Oceani massa virtute Lunae usque ad fandum concitatur; in fundo vero innumeri ubique locorum immensi scopulorum pectines, et profundissimae valle in submarinas regiones longe lateque exporrectae occurrunt; hinc Aquarum moles huiusmodi vallius five profunditatibus supraeminens virtute Lunae concitatur Motu Maris generali ex Ortu in Occasum; quae vero inter altissimorum Montium sive Insularum litorumque vales concavitatesque conclusae sunt aquae, hae impetum iuxta Vallium ductum sequuntur, atque hos nos Currentes naturales vocamus. Hi enim ubi obstaculum terrenorum Montium Insularumque offenderint, tunc ecce repercussi aquam vel in oppositas partes, vel obliquitates, vel pericyclosi quadam seu circulatione alia et alia agitant. insultibusque suis infestant Litora, uti supra demonstravimus. Quae cum non eodem tempore contingant, sed serius aut tardius pro vario Fluctuum Maris tum rectorum tum in alios et alios tum Currentes tum litorum tractus varie reflexorum concursu certe Aestum Maris generalem iis in locis non eodem tempore contingere vel ex dictis luculenter patet. Accedit quod hi Currentes varie pro vario in Zodiaco Lunae situ mutentur varientur que. Luna siquidem in Tropico constituta, et longe a vertice nostro dissita, Mare diverso modo agitat; diverso in Aequinoctiali; diverso in Tropico nobis viciniori; diverso, Soli; iuncta, eidem opposita, alio et alio in Quadraturis posita.

Ratio quarta est Ventorum diversitas, quae superficiei Maris potissimum dominatur; quibus Currentes Maris tum recti, tum reflexi oppido aut retardantur, aut concitantur velocius.

Ratio quinta est, Ingentium Fluminum in Oceanum evolutio ubi ex continuo undarum conflictu naturalis Estus Maris mirifice impeditur, Fluminisque impetus non nisi ingenti Oceani irruentis ponere tandem superatur,atque adeo Affluxus tardius, citius Defluxus contingit; uti videre est in Garumnae Gallici Fluminis Osti, et in Africano Flumine, quod Senega vocant, uti postea docetur.

Ratio sexta. Cum Maris fundus, quemadmodum in citato Itinerario Extatico Submarino ostendimus, sit innumeris Canalibus perfossus, sit ut ex subterraneis Aestuariis nullo non tempore ingentes exsufflentur exhalationes, quibus Mare mirum in modum tum redditur, iisque Motus generalis Maris non parum turbatur.

Atque ex hac causarum conglobatione omnes heterocliti Maris aestuantis Effectus solvuntur; in quibus producendis nunc una iam plures, subinde omnes concurrunt. Sed iam ordo postulat, ut nonnullos propositos nobis casus per rationes praemissas resolvamus.

CAPUT V.

DISQUISITIO IV.

Cur Londini in Fluvio Tametsi tunc maxima Maris intumescentia accidat, quando Luna in Quadrantis Austro-Zephyrea parte constituta fuerit; Contra, Luna in Borealibus Signis in Euro-Borea plaga constituta, tunc maxima intumescentia contigat, tribus videlicet horis antequam ad Meridianum Londinensem pertingat.

Dico itaque, Cum Luna in Australibus Signis constituta ab Oceano Germanico quam ut eum radiis suis attingat remotior sit hinc fit, ut per ambages id praestet quod rectis aut obliquis radis non potest. Mox enim ac la Meridianuem Londinensem attigerit, tum simul etiam Londini in ameMare crescere incipit ; hoc autem init incrementi non provenit a Lunari virtute immediate, qua Mare Germanicum premitur, sed per Oceani reverberationem quandam ex Litoribus factam, ut sequitur: Siquidem Luna in Meridiano per Londinum transeunte constituta, dum virtute sibi propria subditum sibi Oceanum Indicum normaliter premit hic pressus et sensim intumescens. perque Aethiopicum Oceanum longe lateque dissusus, cum ad Americae Borealis Litora exitum non inveniat, is mox repercussus exinde duplici via aditum sibi in Germanicum pandit Oceanum; primo ex Occasu in Ortum per Mare Angliam inter et Franciam constitutum secundo per Oceanum Septentrionalem circa Scotiam circulatus, ubi ad Borealis Litora appulsus, repulsusque inde dum se in Germanicum Mare violentius insinuat, interim prior Oceani pars per Anglicum sive Britannicum Mare fauces que Ictias irruens dum longe lateque se pariter in omnes Germanici Maris plagas explicat, fit ut utriusque Oceani fluctibus concurrentibus ingens lucta in Mari nascatur et uti inferius are superius superare nequit, ita illud Borealis Oceani pondere pressum, qua data porta fugiens, recta obvio sese Temesis Ostio committit, unde paulatim aqua usque ad maximum incrementum exuberat, quod fit hora circiter tertia post meridiem, Luna in plaga Austro-Zephyrea constituta; et statim cessante Oceani fluctuatione, una etiam paulatim aqua Fluminis decrescere videtur.

Sed Figura melius omnia docebit; in qua ad Litora Americae A, sit appulsus Oceani a Luna concitatus; hic ex A repercussus partim in C et B, partim, in F circulatus et ad Insulas M L allisus repulsusque: denuo Currentem suum vel per O: aut per P orditur. Qui obviis Litoribus C et H repulsus Mari Germanico D impetuose insinuatus, eum in Currentem . offendat, tanquam ad sibi resistendum impotentem insufficientemque, partim ad circumvieina Angliae, partim ad Flandriae Daniae que aquarum, tribus horis potissimum in obvium Tamesis X Ostium depellit unde ibidem incrementum maximum contingit aquarum tribus horis postquam Luna a Meridiano Londinensi discessit tanto enim tempore, uti ex nostra AEtus marini Rota patet, dicta Maris circulatio ab Americae Litoribus usque in constitutum ocum durat.

Sed iam ad alteram difficultatis partem progrediamur, qua dictum fuit Lunam in Borealibus Signis aut e Tropico constitutam,tunc primum maximum incrementum :turum Londini causare cum ea constituta fuerit in opposita Euro-borea plaga. Dicimus itaque hoc ideo fieri, quod Luna tunc Mari dicto proxima ut superemiet, ita virtute sua id potentius quoque feriat. Unde Luna oriente Mare D paulatim pressum, mox intumescere incipit, dumque liberum in Faucibus exitum non reperit, hinc Aqua ad Ostium Fluminis X conglobata, intra tres horas summam intumescentiam Mari efficit, quod alias si liberum in patenti Mari exitum reperiret, intra sex horum spatium contingeret, uti in reliquis Litoribus Angliae. Luna itaque in Euro-Borea plaga constituta ob ditas causas tribus hori anticipat incrementum. Interea Oceanus Atlanticus ad Americam appulsus retropulsusque, uti per Britannicum Mare ruens, aversum a se Tamesis Ostium reperit, ita illud praeteriens vel in Boreales vel Ortivos Maris tractus diffusum una secum tumidas in Ostio dicto stabulantes aquas rapiens abducit, unde et decrementum contingit ab hora 9 usque ad 12 et ultra.

CONSECTARIUM I.

Ex his patet, quandocunque Currens Maris recta sibi obvium vel Sinum vel Litus habuerit in illud quoque vim suam maxime exerere; uti fit in Litoribus Z Hyberniae, Scotiae, Insulis que ML. Contra vero, si Litus aliquod oblique tantum raserit aut illud prorsus aversum: habuerit, in illo quoque incrementum nullum fieri uti in Litoribus B B Maris Britannici, nisi obstaculum aliquod, aut Insulam , aut Promontorium post illud invenerit; in, illud enim illsus Maris Currens reflexusque, tandem in loco quem prius praeterierat, aliquo post tempore, incrementum causat. Atque haec causa est, quare in diversis litoribus tam inconstans sit tempore horae incrementi. Quia Mare primo recto cursu illud litus praeterins, dum in aliud litus reflectitur, illud repulsum in loco derelicto tandem Consect. quod primo neglexerat, reflexo cursu repetit.

Multum quoque iuvat ad irregularis temporis rationem tumescentia aris quae sit per Motum generalem a Luna concitatum; vel enim in Ortivo quadrante Mare crescit et in Occiduo decrescit, vel contra in Ortivo decrescit, in' Occiduo crescit; vel denique in utroque decrescit vel in utroque decrescit;ex qua combinatione nascitur ingens Marini aestus quoad tempus diversitas. Contingit enim, ut Mare in cuiuspiam Promontorii Ortiva parte decrescat, in Occidua crescat,et contra,ut fit in in Sinu Gallici Maris W litera signato; ubi in Occiduo Litore Promontorii X aqua, Maris Britannici aestu crescente ob illisionem in dictum Caput factam crescit; in opposita vero parte Ortiva decrescit cum Maris aqua generaliter praetereunte et defluente; post aliquot vero horas hic in Litoribus X crescere incipit, eo quod Mare decrescens in curvum Maris Litus iuxta Fauces impulsi, aquas in Litus oppositum + retroagat; interim in opposita Occidui Promontorii parte aqua decrescente.

Quod itaque de uno dicimus, de omnibus aliis dictum esse intelligas.

Possem hoc loco omnes heterocitos Maris in diversis litoribus tum Regionum tum Infularum effectu describere, eorumque rationem dare; sed qui hucusque dicta penitius intellexerit, in huiusmodi solvendis nullam difficultatem reperiet:cum ad unam semper vel plures aut etiam ad omnes concurrentes supra memoratas rationes et causas, exoticus Maris aestus revocari possit.

CONSECTARIUM II.

Patet quoque, cur in Freto Weigatz Aestus Maris ex Occasu in Ortum contingat. Dico, eam ob causam id fieri, quod illisus Oceanus ad Litora Americae F, Currentem suum per EO et P ex Occasu in Ortum uti Mappa monstrat, ducat, atque ibi inter st Novam Zemblam et Weigatz, Continentemque Finmarciae et Biarmiae strictum summo impetu in Oceanum Orientalem sese exonerando, devehat decrescente vero ari E O P, Aestum quoque ex Ortu in Occasum remeare necesse est. Cur quoque inter Angliam et Hiberniam, tam insolentes K Maris motus observentur, causam dicimus esse circulationem Currrentium ex Mari Deucalidonio et B Britannico in K refelexam, ubi Mare inter varios Sinuum Insularum que anfractus, variisque gurgustiis fractumiss, undarumque diversa recta, obliqua aac sinuosa repercussiot conturbatum heterocitos stis efecfr caufare,nil mirum est. Accedit hisce subterraneorum Canalium utriusque Insulae ultro citroque aquas suscipientium eructatio; quibus concurrentibus nil tibi in tu marino stabile promittas

Eadem causa adscribitur inconstantiae Maris in Insulis Hebridibus.

CONSECTARIUM III.

Cur in Litoribus H Occiduis Norvegiae et Fluxus et Refluxus nunquam sensibilis observetur; Respondeo, cum Curres Maris EOP, a Glaciali Mari, et Litore Finmarchiae repulsus viam suam versus H et V, in Germanicum Oceanum decircinet, atque adeo dicta Litora H, recta appellere non possit, sed ex H versis V defluat, decrementum quoque ibidem singulare non notari; accedit, alterum Currentem EMH per L obvias Insulas tum Habridas et Orcadas, tum per Insulas H Norvegiae adiacentes veluti carminatum, virtutem suam Fluxu Maris paulatim languescente, deperdere.

CAPUT VI.

DISQUISITIO V.

Cur in Ostio Galliae Flumine aqua septenis horis crescat, quinis vero tantum decrescat; Contra vero in Senega Africae Fluvio aqua Maris quaternis horis crescat, octonis decrescat.

Respondeo ad primum: Quia cum Oceanus ex Americae Litoribus repulsas recta Cantabricum Sinum C ingrediatur rectaque Garumne sibi Ostium obvium habeat fit ur Currentes Littora etet radentes, atque in C concurrentes magna lucta decertent, atque adeo Ostium Garumnae C obsepiant. Quoniam tamen Fluxus directus A C, recta Ostium petit, fit, ut priores Currentes reluctantes impetu Currentis A C, fracti, una simul Ostium penetrent; sed hic nova lucta undarum Garumnae sese Fluxui Maris opponentium accedente, dum potentiori Maris Currenti resistere non possit, cum tempore praevaleat incrementum que una hora tardius, septenis videlicet horis, quam generalis Motus Maris postulat ob bores in evincendis Fluvii undis exantlandos perficiat. Detumescente vero Maris Fluxu, et Fluvius veluti liberiori aurae restitutus facilius breviorique tempore, videlicet quinis horis, decrementum suum conficit; ut hoc pacto tempus Fluxus et refluxus, quod 12 horarum Natura constituit, uti septenis horis in laborioso affluxu insumsit, ita illud in defluxu brevitate temporis, quinis videlicet oris recompenset.

Ad Senegam Fluvium, quem et Geographi Nigrum vocant, quod attinet. Cur is quaternis horis affluat, octonis defluat, dicimus hoc ideo fieri, quod generalis Motus Maris in Indico Mari concitatus et per Ethiopicum Oceanum longe lateque diffusus, cum Insulas Hesperidum primum sibi obvias impetat, sit ut inde repercusis versus Ostium Fluminis Sengae, caeteroquin lenti tardique, illud tamen intrans, incrementum paulatim ordiatur; cum vero interim Oceanus ad Brasiliae Litora appulsus repulsus que inde recta dictum Ostium petens, quaternum horarum spatio mire augmentet, it ut interim alius ex Borea Maris Currens, impetum prioris Currentis infringat, alioque divertat; hinc detumescente paulatim ad Fluminis Ostia Aestu, Mare quod in interiora FLuminis quieti et tranquilli sinuosa volumina irrepserat sensim una cum lentitudine Fluminis decurrens suo tandem, detumescente iam Currente qui Fluxum Fluximis cohibuerat, post octonas horas alveo restituatur.

CONSECTARIUM.

Hinc patet, tanto Mare plus temporis, caeteris paribus, in Affluxu atque incremento alicuius Fluminis insumere, et tanto facilius Defluxum contingere, quanto Flumina, quorum Ostia intrat, fuerint rapidiora declivioraque; contra Mare tanto minus in Fluminibus Affluxu laborare, et plus laborare in Defluxu, quanto flumina fuerint planiora, quietiora, tranquilliora; haec enim irruente Mari facile replentur; contra in declivioribus Fluminibus Mare plurimum ad eorum undas superandas laborat. Patet quoque, Currentes sese mutuo impedire, et naturalem Affluxus motum ita resecare,ut quod ex horarum spatio Affluxu suo Mare praestare debebat incrementum, id non nisi quaternis aut paucioribus horis pro Currentis alterius impetu intercedentis anticipatione aut posticipatione perficiar, ut ex dictis patet. Atque hanc ego causam esse putem, in differentibus Fluminum Aestibus.

CAPUT VII.

DISQUISITIO VI.

Proposuit non ita pridem Perillustris Generosus Dominus . de Moray Eques Scotus, insigne de exotica Aestus marini constitutione, quod in Orcadibus et Hebridibus se observasse scribit, Dubium; quocum multis aliis peritis frustra proposuisset tandem ad me confugit, sperans futurum ut tam inexplorabilis effectus causam redderem,lumenque aliquod adferrem tam impenetrabili difficultati. Verba dicti Equitis, prout ex literis eius ad me datis excerpta sunt, sunt sequentia;

Rei nautice, inquit, perutile esset, historiam tam Maris aestus et motus omes tam regulares, quam anomalos ubi vis occurrentes fuse explicantem condere. Quicquid hucusque de hacre vicere contigit, mancum puto. Te dignum sane facinus esset, hoc muneris suscipere. Mirae sun in quibusdam locis Fluxus et Refluxus alternationes. Ego hic narrabo, quod in Insulis Hebridum partim propriis oculis observavi, partim ab incolis fide dignis didici. Est locus in Freto Insulis minusculis, rupibus et syrtibus frequentibus consperso inter maiores vulgo Eust et Herres Insulas sito.

Aestus maximi, id est; tempore Coniunctionis Oppositionis Solis et Lunae, quo plemmyra fit hora sexta, ordinate procedunt; Fluxus ab Oriente in Occidentem sex horarum spatio, sicuti et Refluxus ab Occidente in Orentem pericitur. Hoc duobus diebus ante Plenilunium eiusque Oppositum, ac totidem postea, semper sic se habet;

Tertia autem die et deinceps longe aliter, toto enim tempore diurno sive fluat, sive refluat, cursus aquae semper Occidentem versus dirigitur, nocte vero in Orientem vergit. Hoc ego ipse deprehendi; sed ferunt in super Indigenae, aliud ad huc magis mirum hic accidere.

Tota scilicet die, dum Sol Signa Borealia perlustrat, Cursus aquae dictos in Occidentem tendere, tota autem hyeme in contrarium; quorum causam mihi non est concessum penetrare. Hactenus verba supra citati Equitis.

Tria itaque in hoc proposito Dubio consideranda sunt: Prius ur duo as diebus ante et post Coniunctionem et Oppositionem Solis et Lunae, Mare semper sex horis fluat et refluat. Ethic Aestus, uti ex generali Motu Maris Lunae vi concitato provenit, uti supra fuse ostensum fuit, ita ulteriori expositione non indiget. Alterum maiorem difficultatem habet; Cur tertia die a Novilunio aut Plenilunio, Mare diurno tempore semper Occidentem versus, nocturno vero tempore Orientem versus Mare diffluat? Tertium est, Sole Borealia Signa transeunte Mare Semper Occidentem, in Australibus vero Signis, hyeme videlicet, semper Orientem versus currere. Verum cum dicta Observatio non omnibus numeris fecundum omnes circumstantias sit expressa, meum in hoc negotio iudicium inconsultius interponere, quum esse non iudicavi; cum non sciam utrum post tertiam a Coniunctione et Oppositione diem tam exoticam mutationem subeat, an vero reliquis quoque subsequentibus crescentis aut decrescentis Lunae dibus, quod in Dubio non exressum fuit. Secunda ratio maiorem adhuc difficultatem patitur, idest, quod Mare in aestate semper Occidentem, hyeme vero semper Orientem versus currere dicatur; quod pariter concipi non potest; eoquod praecedenti observationi contradicere videatur. Debuissent itaque omnia quam diligentissime specificari; utrum videlicer exceptis Noviluniis et Pleniluniis Mare in aestate tantum in Occidentem, aut in hyeme tantum in Orientem vergeret. Quod si ita accidit, necessario sequetur, Mare semestri spatio semper Occidentem. et altero semestri, Orientem petere, quod absurdum est; cum iam extra Coniunctionis et Oppositionis tempus, noctu tantum Orientem, interdiu vero Occidentem Mare petere observatum sit; unde uti nihil in hoc dubio determinatum est sed confusa quadam ratione perscriptum, ita quoque iudicium de iis praecipitantius ferre non hominis prudentis, sed infensati foret. Ut itaque genuina tantarum mutationum causa quam exactissime eruatur, oportet primo a peritis hominibus Observationes fieri quam praecisissimas, videlicet,

Quis et an sit otus ille exoticus tertio ante et post Coniunctionem et Oppositionem Solis et Lunae.

Utrum illo tantum die duret, an sequentibus quoque diebus a dictis Lunae locis remotioribus.

Deinde, quo tempore incipiat noctu versus Occidentem Mare currere:

Quo tempore interdiu in Orientem. An istiusmodi Contrarii Fluxus praecise sub duodeno horarum numero comprehendantur.

Deinde, quomodo hic Fluxus semestri spatio in Occidentem aestivo tempore duret:

Quomodo in Orientem tempore hyberno.

Utrum hoc de singulis semestris spatii diebus intelligendum sit. Utrum tantum in diebus extra Novilunium et Plenilunium constitutis.

Iterum an id quovis Lunae in Zodiaco situ contingat.

Tandem recte describendus foret Litorum Insularum que profunditas Mare exploranda, et similes Circumstantiae sine quarum combinatione ut ad intentum propositumque nobis scopum pertingamus, fieri non potest.

Dici enim vix potest, quantum in diversis Maris Fluxibus oculi nos subinde fallant, non dicam imperitos sed rei nautica a iuventute assuefactos; dum putant Mare in hanc vel illam partem currere, cum tamen nihil aliud quam Maris quaedam fluctuatio, qua illudimur, existat. Unde, quemadmodum superius quoque diximus, nil difficilius sit, quam in alto Mari Fluxum et refluxum Maris observare; in locis quoque Insularum multitudine intricatis, in summa Maris nunc in hanc nunc in illam Insulam impacti, multiplici reverberatione, et perpetua undarum circulatione, Maris constantem in Orientem aut Occidentem motum observare quam difficillimum iudico.

Sed ad alios casus exactioribus Observationibus, et nulli non, qui huiusmodi Oras accolunt, quotidiana experientia notos progrediamur.

CAPUT VIII.

DISQUISITIO VII.

Cur Mare Australe, vulgo del Zur, ixta Panamam tam insolitos incredibiles Fluxus et Refluxus faciat; Contra, in Mari Boreali, vulgo del Nord, iuxta Portum Nombre di Dios, caeterisque Continentis Americae Litoribus, vix sensibiliem Aestum causet.

Tractat hanc Quaestionem Franciscus Gonzales d'Oviedo in sua Universali Historia Americae l.2.c.10 aitque, omnibus Philosophis et Literatis se prodigio sos huiusmodi aris effectus proposuisse at nullum fuisse, qui in causa assignatione aliquam dederit satisfactionem. ac proinde propriam confessos ignorantiam, Quaestionem hanc tanquam insolubilem reliquisse;nec fieri posse putat, causam huius rei dari posse, nisi a viro Divinitus illustrato. Nos vero non tantum ingenium requiri, solo lumine naturali tam mirificos effectus si non intime saltem aliquousque penetrari posse censemus; et ne tam insignem exercendi ingenii occasionem neglexisse videremur,omnibus primo effectuum utriusque Maris circumstantiis rite examinatis, Terreni quoque seu utriusque Mari, dispositione et proptietatibus exploratis tandem in veram tam exoticorum Motum cusum Deo dante devenimus; quam tum primo exponam ubi prius Effectus, quos in Affluxu, Defluxu que dictum Mare patitur, descripsero. Res ita sese. habet.

Cum Mare Australe a Boreali, sive Occidentale ab Orientali, si lineam rectam attendas non nisi 12 leucis distet, Isthmo videlicet,inter Panamam et Nombre di Dios interiecto utrumque Mare terminante, mirantur omnes et capere non posse videntur, cur in tam exiguo terrenae intercapedinis spatio, tanta tamen Motum maritimorum differentia comperiatur. Nam in Litoribus Panamam tam excessivo Recessu deficere videtur, ut in Litore stantibus omnino oculis tangi non possit, atque omnino disparuisse videatur; in lux vero incrementoque, tanto in Litora impetu fertur, ut omnes obvias suas Sinus suis contegat primo, deinde domus ipsas in Litore una cum arboribus obvias obruat: in Insulas Sinus S. Michaelis fluctibus suis contegat primo, deinde domus ipsas in Litore una cum arboribus obvias obruat: in opposito vero Mari Orientali seu Boreali, vulgo del Nord, eodem prorsus tempore vix sensibilis Maris Motus comperitur. Huius itaque effectus exotici rationem ut assignemus.

Suppono primo, Currentes Maris in Mari Atlantico versus Litora Americae, et potissium inter Fauces Novi Regni, et Insulas Cubam et Hispaniolam, uti alibi ostendimus, esse potentissimos, et tanta aquarum mole sese insinuare intra dicta gurgustia, ut naves ibidem non secus ac rapidissimo Flumine, autex Montis alicuius declivitate non tam vehi quam ruere videantur; adeoque ex Mexico aut Peru in Europam soluturis impossibile sit hunc Maris impetum superare sed variis circuitibus versus Litora Virgini et Floride cursus tenendus est, ut sic circulatione, quam ibi Mare circa dictas Insulas efficit, tandem concupitum Europae portum consequantur.

Suppono secundo: Ex observatione Nautarum, in dicto Freto, Mare inexplorablis profundatis esse; apertum signum, Maris fundum in Abysso aliqua ibi latente terminari.

Suppono tertio ex meo Itinerario Terrestri Exstatico Sect. 2. de Itinerario Submarino, ibidem ingentem subterraneum meatum eese, quo Mare Boreale cum Australi communicet, uti communis Indigenatum opinio fert, et occulta negotiationis commercia in utroque Mari sat patefaciunt. Huius autem meatus Isthmum veluti pontem quendam esse, infra quem Maris Boreali Currene summo impetu transmeet. His itaque suppositis.

Dico, dum Luna radiis suis Mare ferit Atlanticum, Mare huius virtute concitatum, summo, ut iam dictum, impetu, intra idictas Fauces ruere; et quoniam ibidem exitum non reperit, sese intra dictum Isthmi maeandrum, magna undarum conglobatione insinuare. Cum vero nisi in Mari Austraki ad Panamam exitum non reperiat, ibidem sese intra Mare eodem tempore decrescens exonerare; unde are Litoribus repulsum, eo praesertim tempore quando Luna a Meridiano suo declinat, et tumor Maris in Oceano Australi deficit, uti dixi: et hinc provenit defluxus ille Mari quem capere non potuit supra nominatus Gonzales d'Oviedo.

Quando vero Luna ad oppositum quadrantis pervenit, tum ecce Mare Australe intumescens undas suas versus Occidua Americae Litora devolvit, occurrentibus que sibi invicem prioribus unds, tum ex meatu Isthmico, tum ex Freto Magellanico longe lateque diffusis, ingen Fluctuum tumultus exoritur, atque adeo priores fluctus immensi Maris subsequentibus undis subiugati, qua data porta ruunt tum ad Litora tum intra meatum Isthmicum repulsi, eas quas diximus in Sinus Panamici Litoribus ingentes inundationum procellas excitant. Tanta enim scribiture esse tunc temporis Maris violentia, ut obvias Insulas, proinde inhabitabiles. neque omnes sed clivis saxosis et arboribus consitas una omnes obtectas Mari adaequet, Litora et ipsam Urbem Panamam aquis repleat, cum horrendo quodam subterraneo mugitu, nec non Terre motu: quem ego fieri puto, ex magna illa violentia qua aquae sese intra dictum Meatum constipatae insinuant. Nam ex opposito Maris Borealis Litore ad Portum Nombre di Dios eodem tempore cum eodem formidabili sono Mare mirum in modum aestuans, impetum suum dirigit versus Sinum Mexicanum et subsequentia Litora Americae Borealis; quemadmodum Nostri Patres, qui huc Romam procuratores advenerunt, saepius narrarunt, et scite sane describit in sua Historia, dictus Gonzales d'Oviedo fol. 87. Cuius quidem rei ratio alia esse non potest nisi Maris Australis ex meatu illo vehemens regurgitatio.

Cur vero in hoc Mari Boreali nullus ex tanta aquarum concitatione Aestus nifi vel admodum exiguus notetur , causam huius rei eandem esse dico cum ea qua aquas subiens meatum una secum aquas decrescentes Maris a Litoribus Paname abducit: sic aqua per meatum recurrens, cursum suum in Sinum Mexicanum deiiciens, aquas Litoribus secum quoque abducit, ita ut in iis non nisi exiguum impulsum causare possit.

Sed dices, hanc quidem ratione subsistere posse in Mari decrescenti, at cur Mari crescente Boreali nullus fere in dictis Litoribabus notetur. explicari debere. Respondeo. Affluxum in dictis locis non fieri primo quia aqua innumeris Insulis impetus Maris infringitur; secundo, quia aqua in meatu seu abysso ibi latente absorpta ad Aestum Maris constituendum superficialem aquam Maris infirmam et impotentem redit, ut proinde Litoribus insultare non possit. Accedit, quod cum ibi aqua in circulum agitetur; fiat, ut ea in Litora non recta impellatur, sed ea solummodo radendo defluat, ut supra ample demonstratum est. Habes hic prodigiosorum effectuum in dici Maribus causam paucis expositam.

CONSECTARIUM I.

Hinc patet, Cur in Mexicano Regno duae Paludes ingentes tam sentiant; quarum prior salsa. sex horis crescit et totidem decrescit: altera cum aqua dulci scateat, easdem tamen Aestus vicissitudines subeat: Quia Maris Motus generalis a Luna concitatus cum Oceanum Aethiopicum partim versus Fauces Isthmi Panamici summa violentia praecipitet, partim in Sinum Mexicanum exoneret, sit ut ibi exitum non reperiens, Estum per subterraneum meatum dictis Paludibus communicet; quod iis qui occulta Naturae commercia nesciunt, mirum hucusque paradoxum visum fuit.

Finge tibi Sinum Mexicanum A in quo Aethiopicus Oceanus aestuans cum exitum non reperiat, per BE subterraneum meatum se exonerat in Paludem C salsam, et haec per subterraneum meatum F, se exonerat in Paludem aliam G dulci aqua scatentem, supra quam ipsa Urbs Mexicana fundata est. Mirantur quoque plerique, cur hic ultimus Lacus innumeris receptis fluviis nunquam tamen exuberet; qui si subterraneae negotiationis constitutionem nossent, neutiquam de re tam manifesta dubitarent Non enim exuberat, quia Lacus aqua exoneratur ex D, per meattum F in C, et hinc per meatum E B in Mare, dum decrescit devolvitur; intumescente vero Mari, mox eo unde effluxerat, reditura.

CONSECTARIUM II.

Hinc patet quoque, cur in Mari Hudson, a qua ad 15 pedes excrescat, in altero tamen vicino Sinu euisdem Maris, non nisi ad duos pedes; quia videlicet Mare ex Oriente in Occidentem ruens, recta dictum Mare ingreditur, unde ad oppositum Litus appulsum in 15 pedes elevari, nil mirum est. In altero vero Sinu, aqua vel non attingit dicta Litora, vel si tangat per subterraneum meatum, vel in alios circumsitos Lacus, vel in Maria vicina aductitur.

CAPUT IX.

DISQUOSITIO VIII.

Est locus iuxta Litus Cuine tribus gradibus ab Aequinoctiali distans, in Sinu quem Ferdiando Poo vocant, in ango, quo Guinea longo litorum tractu ex Occidente in Orientem porrecta tandem Austrum flectitur; hic motus Maris prorsus Montui generali ex Ortu in Occasum perpetuo contrarius est:est autem ita vehemens, ut quotquot in hunc locum naves appulerint, abdita quadam vi rapiantur, ita ut nulla se vi nisi Ecnephiis validissimisque Ventis chronicis adiuti, retroagere possint: horendis infamis navigiis, horrendis vorticibus refertus.

Mirum autem est, nullum hucusque huius rei caufam dedisse, cum tot Cosmographi iam in eius contemplatione loci cerebrum fatigarint.

Nos huius rei causam dicimus esse subterraneam meatum, quo Mare sese exoneret in Lacum Africae Mediterraneae, quem aliqui Tigrai, alii Nigrum dicunt. Rationes assigno: Ait enim Pigafetta in Africae suo Itinerario, hunc Lacum esse natura sua salsum, cui Niger eum defluens. non miscetur; saepenumero in eo fragmenta navium reperiri, et alia multa, quae aperte monstrant, eum nescioquid cum cea vicino commercii habere. Hinc infero, eum cum nullo alio loco Oceani quam cum loco quem iam descripsimus, communicare posse; ubi aqua vehementissimo fluxu, nec non cum insigni navium hominumque clade, raptis post se in illo angulo Oceani fluctibus coacervatis, per illum meatum subterraneum sese exonerat; Et ratio aperta datur, quia huiusmodi fluxus rapiditas, praeterquam quod perpetua sit, non nisi ad 14 milliarium distantiam duret.

Quod vero nonnulli putent, hunc fluxumex Oceani ad Litora Brasiliae repercussione in Orientem facta, oriri, id subsistere non potest cum enim huiusmodi Marium repercussio ad Lunae adscensum dirigatur, illa haud dubie Luna ad oppositum quadrantem pertingente cessaret Hic autem fluxus, sive Mare crescat sive decrescat, semper et in perpetuum eodem modo se habet: luculentissimum sane signum, Mare ceu per flumen quoddam praeceps continuo fluxu in caeca Terrae viscera per voraginem hanc submarinam, in dictum Lacum se egerere.

Antequam hic Lacus cognitus esset, refert Nautica Historia, plerasque naves ibi fuisse vel absorptas, vel ad litora vehementi motu pulsas non nisi tabulas tristis et funesti naufragii reliquias deposuisse; qui tamen artis nauticae peritia hanc Scyllam evita runt, hos multis mensibus violenter detentos, omnibusque ad vitam sustentandam necessariis consumptis,dum Estum superare nequierunt, fame sitique tandem misere periisse

CAPUT X.

DISQUISITIO IX.

De Gurgite mirabili Norvegiae, omnium totius Orbis Terrarum celeberrimo et maximo.

Vortex et Eurius in adiacente Norvegiae Oceano Septentrionali summo omnium Nautarum horrore spectabilis est: redecim milliaria in circuitu habere scribitur; ab Incolis dicitur Meelstrom Medium Vorticis Petra occupat quam Muske vocant Indigenae sub hac Vorago ingens est quae sex horis absorbet omnia qu intra Crateris circumferentiam illata fuerint, Naves onerarias minimas, maximas, Aquam, Balaenas aliasque res, totiem que horis omnia illa eructat evomit que magna violentia strepitu, et invisa Maris vertiginosi agitatione. Ita testatur Olaus Magnus; ita Indigenae huius Litoris, ita Navigatores Danorum, Batavorumque referunt. Effectus vidimus omnium Septentrionalium Populorum testimonio approbatos, restat ut et causam tam prodigiosorum effectuum assignemus; praesertim cum nemo hucusque fuerit, qui eorum genuinam rationem dederit.

Notandum itaque primo, testimonio Olai Magni totam cuax Scandinaviae Regionem cavernosam et innumeris hucusque incompertae longitudinis meatibus refertam esse, qui id confirmat ex horribili tum Litorum Maris Botunici et Finnici, tum Lacum, quos Venner et Vetter vocant, tum denique ex Montium formidabili sonitu. Qui quidem sonitus, nisi ex aquarum subterranearum, quae ex Maribus vicinis Sinibusque alio derivantur , longe lateque exporrectis ductibus, aquarumque in praeruptis tortuosisque Terrae meatibus sive catadupis, sive varia reverberatione fluctuum effici non potest, quem in multis locis tantum esse scribit citatus Olaus Magnus, ut homines propius accedentes, surdos et veluti attonitos stupefactosque subinde etiam exanimes reddat, nisi tempestive sese a funestis Charontis antris removerint.

Notandum secundo: Non tantum Lacus Norvegiae sed et Sueciae, quos Venner et Vetter vocant,, inexplorabilis profunitatis esse referente eodem Olao: ita ut funes. qui vel integram navim onerent,, ad fundum penetrandum non sufficiant. Et idem experti sunt Hollandi in dictis Norvegiae Litoribus, qui bolide 130 orgyiarum, fundum reperire non potuerunt; quemadmodum in Navigatione ad Arcton referunt. Quae quidem inauditae profunditates aliud non arguunt nisi subterraneaus immensae amplitudinis abyssos.

Notandum tertio. Extanta subterraneorum meatum abundantia facile inferre possumjs mutuam circumvicinorum Mariam cum Oceano Norvegiam allambente abditamque correspondentiam; et id variis exemplis ostendit Olaus ubi citatos vastissimos iuxta ac profundissimos Lacus Vetter et Venner describit quos et ex Mari Bothnico derivari, aperte asserit: Bothnicum autem Sinum occultam correspondentiam habere cum Mari Albo, qui Tartarici Oceani Sinus est et Mare Album cum Sinu Finnico per Lacum quem Album vocant, hunc una cum Bothnico, cum Oceano Norvegiae.

Quibus quidem praemissis iam ad genuinam Charybdis Norvegicae sex horis affluentis et totidem causam assignandam nos procingamus.

Cum itaque dicta Charybdis seu Vortex experientia irrefragabili sex horis aquam vicinam una cum rebus ingestis tam potenter absorbeat, totidemque horis paulatim evomat ; certum est hunc affluxum refluxum quae, sive absorptionem evomitionemque, quae, 12 horarum spatio contingit, aliam causam non habere quam generalem Oceani Motum Lunari virtute concitatum. Quomodo vero haec omnia contingere possint, hoc loco si non per apodicticas saltem per plurimum probabiles rationes ostendere tentabimus.

Ostendimus in Disquisitione IV. Mare Deucalidonium per Septentrionalem Plagam circulatum, per Fretum Weigatz sese in Oceanum Tartaricum exonerare Aestus affluxu, et per idem defluxu Maris derelictum Oceanum repetere sex horarum spatio; ubi quoque ostendimus cur in Norvegico Litore aqua defluxus, vix sensibilis Estus vestigia in dictis Plagis relinquat.

Dico itaque, Affluxum sive absorptionem indicta Charybdi hoc pacto contingere: Quando Mare Deucalidonium Motu generali et virtute Lunari concitatum, Currentes suos dirigit versus Fretum Weigatz, sit ut in tantis Freti angustiis mirum in modum coacervati fluctus et Glacialis Maris impedimentis, illud simul penetrare non possint: unde Maris magna portio impedita cursum suum reflectit versus Litora Finmarchiae et Norvegiae; ubi inter innumeros scopulos tumoris fluctuumque incremento saeviens, inter tot Cavernarum Insularumque fluxus reflexusque tandem in Voraginis Craterem incidit; ubi occultae nature ingluviem non amplius ferens ibidem cum omnibus iis rebus tunc temporis in eam vel casu, vel rapiditate Maris ex Nautarum inconsulta praecipitantia illatis, absorbetur, durante tanto tempore voracitate, quanto tempore affluxus. sive tumor circulati Oceani durat Habemus causam absorptionis sex oris peracta ; restat explicandum, quomodo sex horarum spatio revomat, quae prius absorpta fuerant, quod merito humani ingenii capacitatem excedere multis Naturae arcanorum inconsultis visum fuit.

In Notabili tertio paulo ante proposito,ostensum fuit, Mare Tartaricum summo impetu, tumore Maris Lunae in opposito quadrante existentis virtute concitatum, Currentes suos partim per Fretum Weigatz, partim per Sinum Tartaricum, sex horarum defluxu repetere; cum vero fluctuum glacierumque summa constipatio in Ostio Freti Orientalis obvia Oceanum Tartaricum impediat, hinc cursu alio deflexo in Mare Album, quod et Petzorche vocant sese insinuare cogitur; hoc vero Mare, quia cum Sinu Bochnico et Finnico occultam correspondentiam habet, hi vero Sinus cum Norvegiae Voragine, per ea quae in primo Notabili ostendimus, per occultos subterraneos meatus pariter communicant, patet intentum. Siquidem Olaus lib. 2 Sept Histor. Cap. 6. expresse dicit, Bothnicum Sinum innumeris scopulis intricatum, Montibus que altissimis perpetua nive canis circundatum, intra quorum radies per immensas Voragines Mare cum horribili et intolerabili sono nunc absorbetur, nunc revomitur; quae omnia paulo ante et in praecedenti Libro fusius exposita sunt.

His itaque positis dico, iis sex horis queis Mare Norvegicum crescit ad summum incrementum , Oceanum Tartaricum post 4 circiter horas, iuxta computum Situs Lunae, paulatim intumescentem ex una parte aquarum molem ingerere intra Mare Album; hoc per subterraneos meatus intra Bothnicum Sinum; ex altera vero parte Germanicus Oceanus per Chersonesum Cymbricam magnis litorum ambagibus strictissimisque angiportis per Mare Balthicum in utrumque Sinum Bothnicum et Finnicum insinuatus Tartaricis undis obvius ingentes commotiones excitat; unde Mare intra Bothnici Sinus angustias strictum per occultas Voragines meatusque Mari Norvegico, per eam quam descripsimus Charybdin restituitur; siquidem plus temporis Tartaricus et Germanicus Oceanus intumescentiae suae per tot tortuosos Regionum tractus, continuandae insumit, quam Norvegici Maris intumescentia. Nam cum aqua ad Charybdin nostram intumescit, aqua in dictis Sinibus decrescere, et contra hisce decrescentibus, Charybdis hausta regurgitare videtur.

Verum ne sola coniectura haec dixisse videar, adducam meae assertionis Auctorem Levinum Algotium Antverpiae impressum, qui in sua Septentrionalium Regionum historia, ubi de natura et prodigiosis rebus dictarum Regionum agit, expressam mentionem facit Voraginis Norvegicae, et alterius in Sinu Bothnico: et dicit a Nautis notatum fuisse, quod quando Norvegica aquas absorbet Bothnicam post aliquot horarum spatium, illas impulsu suo reddere, et contra. Verba eius sunt: Observatum autem est a peritis harum partium ultro citroque commeantibus viris, quod post quam Norvegicus Vortex aquas absorpserit, alterum in Bothnico Mari Vorticem demuo eas per subterraneum Sinum Norvegicum ad evomendas quas absorpserat aquas, cogere. Hucusque. citatus Auctor; quae sane ita instituto nostro congruunt, ut omnem pene difficultatem in causa Voraginis assignada superasse videatur.

Sed obiiciet forsan nonnemo, Oceani cum Bothnico Sinu occulta commercia non quidem esse difficilia conceptu; sed quomodo illa quae absorpserat Vortex Norvegicus, non alio deducat. sed intra sex horas revomat, hoc enimvero inconceptibile esse.

Respondeo, totam hanc prodigiosam actionem:refundendam esse in nataralem constitutionem subterranei Vorticis. Sed ostendamus rem Schemate sequenti; in quo C sit Vortex. Rupes B, orificium Vorticis A sit, Canalis Voraginis interiora Terre viscera perpendiculariter deductus D, infra quod vastum Hydrophylacium E, Meatus subterraneus FHI Vortex vero Bothnici Sinus sit K, Mons intra quem conditur G. Dico itaque Mari Norvegico intumescente, aquas mirum in modum paulatim coacervatas summo impetu in Vortice C, per orificium A sese exonerare in puteum illum praegrandem D et ex hoc in receptaculum subterraneum E, Mare vero iex horarum spatio continuo maiores et maiores undas in illud ingerere; unde aquae in Receptaculo E. sura modum augmentatae cum exitum non reperiant, impetu summo per subterraneum meatum FHI, sese exonerare in K Vortice Bothnico, iam in infimo suo incremento constituto; crescente vero denuo Mari Bothnico, et aquis tumore Maris concitatis, denuo intra orificium K Vorticis summa violentia irruentibus,quod sonus ille terribillis testatur quem ibi percipi omnes supra citati Historici affirmant, priores per meatum IHF repulsus, per orificium F. Receptaculo E restituentur. Quoniam vero in Bothnico Sinu Mare semper magis magisque intumescit hinc aquae Receptaculi E, a supervenientibus fluctibus meatus IH F. Pressae, aquam una cum rebus absorptis et intra Receptaculum E retentis, paulatim elevabunt,atquae Mari Norvegico iam decrescente, res quas absorpserat Vortex revomet; atque hoc alterni vicibus contingere experientia constat.

Vides igitur res absorptas intra concava Receptaculi E, cum per F H I meatum, five ob siphonem, quem Heron diabeten vocat,ibidem rupibus a natura insertum,sive ob rimarum orificiorumque angustias, perinde est effluere non possint ibidem retineri, usque dum refluentibus aquis per meatum IHF, paulatim eleventur, et tandem regurgitentur.

Habes itaque Charybdis Norvegicae effectuum causam tandem detectam. Quorum Vorticum situs ut luculentius pateant Lectori curioso, hic Mappam adiungendam duximus.

CONSECTARIUM I.

Hinc patet, Euripum Chalcidicum in Euboea, fabulosa Aristotelis morte celebrem, non alias habere sui fluxus et refluxus rationes; septies en diu noctuque fluere et refluere Plinius tradit; quamvis alii posteriores Geographi eum sex horis fluere, et totidem refluere testentur, generalem Aestus marini motum sequendo; potest tamen Plinius hoc pacto explicari,quasi dicat, septies de die Euripum fluere et refluere, et septies de nocte; quae differentia adscribi potest variae Maris in tanta Insularum circumiacentium congerie fluentis refluentisque pericyclosi, subterraneorumque meatuum nunc celeriori nunc tardiori affluxui defluxuique.

CONSECTARIUM II

Hinc quoque patet, cur nonnulli Vortices aquam semper absorbeant, nunquam evomant, uti supra de Euripo Africano ostensum fuit. Huius generis quoque Vortex Danbii est qui quas aquas absorbet illas per subterraneum meatum intra Lacum Hungariae prope Canissam, uti fertur, deponit. Sunt praeterea Vortices quae absorbent et revomant, ut ille, quem paulo ane explicavimus, et Charybdis in Freto Siculo, cuius naturam et proprietatem Libro Tertio fuse descripsimus. Sunt denique, qui nunquam absorbent, sed semper instar Columnae tum in Maris, tum in Lacuum, praesertim sulfureorum, superficie violenter eructantur; quorum ubique locorum infinitus fere numerus est, uti suo loco dicetur.

DISQUISITIO X.

De Natura Maris Mediterranei eiusque Currentibus, Fluxu Refluxu, aliis que memorabilibus, quae in eo observantur, rebus.

Mare Mediterraneum inter Europae Africae, Asiaeque Litora, veluti in portu quodam conclusum, multa habet Naturae miracula,, uti hucusque incognita, ita consideratione dignissima. Mirum non Aristoteli duntaxat sed et aliis Naturalis Philosophie Rimatoribus,visum fuit. Quomodo videlicet Mare undique et undique conclusum, et nonnisi per strictissimum Gaditani districtus Fretum Oceano pervium, postquam ingentibus Fluviis Baeti, Ibero, Rhodano, Varo Tiberi, Pado, Nilo, in id sese exonerantibus, ut innumeros alios minores sileam, id non exundet. Accedit hisce perpetuus et constans Maris Euxini per Propontidem in Archipelagum, et hinc in Mare Mediterraneum influxus; cum omnium experientia constet dictum Mare potentissimis et celeberrimis totius Europae Amnibus Danubio, Borysthene Tanai sollicitatum, impulsum que per angiportus Byzantinos perpetuo sese, sine ulla reditus spe illuc devolvi. Paradoxum ergo videri posset Mare Mari auctum, cum sine exoneratione apparente tanti aquarum oneris incapax id nullibi tamen in litoribus exuberare; accedente praesertim Oceani Atlanticae intumescentis tempore, quo et illud magno aquarum auctu ditat, dum summo in id se impetu exonerat; Hoc enim vero est, quod nemo capere potuit. Videmus enim Fluvios aut Paludes tum nivibus liquefactis, tum aquis pluvialibus auctos statim ob nimium incrementum, inundationes, magno agrorum detrimento, causare. Quomodo ergo Mare Maribus integris una cum vastissimis Fluminibus intra sinum suum exceptis, non exundet, discutiendum est; latet enim procul dubio occultum quid, et scrutinio dignissimum arumentum.

Diximus tum in praecedenti Libro, tum in Itinerario, Lacus omnes ita esse a natura constitutos, ut receptis fluminibus aucti, dum per ostia aperta sese exonerare non possint id praestent per abditos quosdam et subterraneos meatus, quemadmodum supra Lib. 3. de Mari Caspio; quod et si innumeros recipiat Fluvios nullum tamen emittere videatur neque multitudine amnium in id se deponentium augeri videatur, luculentissimum argumentum esse, per occultos quosdam meatus in alia se vicina maria sub ea proportione sub qua aquarum multitudinem recipit, exonerare; quod et ipsi Aristoteli visum fuit l. 4. met. et nos apodictice id in citata Itineris Extatici Submarina navigatione ostendimus: ubi et ex communicatione Marium exposuimus, Mare Caspium cum Sinu Persico et cum Mari Euxino per occultas semitas ultro citroque negotiari. Quae cum ita sint, idem dico de Mari Mediterraneo, ob corresponsum, quem per subterraneum meatum cum cum, Mari Rubro obtine. Quae cum tum in praecedenti Libro, tum in citato Itinerario variis adductis exemplis fuse exposuerimus, hic ea non repetenda duxi. Ded ad institutum:

Cur itaque Mare Mediterraneum tam varios motus Oceano prorsus contrarios experiatur; nunc enim ex Meridie in Boream et contra; nunc ex Ortu in Occasum, et rursus ex Occasu in Ortum reciptoco motu volvatur; subinde contrariis et anomalis prorsus; saepe ex motu recto in circulos gyros abeat; nonnunquam e spiris evolutum in alias et alias partes Currentium aestus dirigat;quibusdam in locis non secus ac Oceanus statis horis crescat decrescatque; in aliis nonnullis litoribus ne vestigium quidem Estus reperias

Qui e Sicilia Archipelagum petunt, Aestu quodam occulto abrepti versus Adriaticum Sinum violenter detorquentur. E contra qui Drepano solventes versus Promontorium. vulgo Bon Andrea, sub Rhombo Euronotio, quem Scirocco vulgo vocant, navigant contrario Aestu abrepti, versus Tripolim Bisertinam ad latus se derivari fentiunt. Qui e Cypro Alexandriam petunt , esti lineam Rhombi directricem omni studio terrere conentur, Estus tamen vi abrepti Damiatam 60 leucis infra Alexandriam deferuntur; xe Alexandria contra versus Cyprum abituri, Aestu detorti in Pamphylie Litora adiguntur. Qui per Archipelagum Constantinopolim petunt, sentiunt manifestam et sensibilem Maris resistentiam; contra Constantinopoli in Archipelagum solventes, veluti secundo vento semper deferuntur, sine ulla Maris repugnantia, nisi quam contrarii Venti conciliant.

Vidimus effectus, quaeramus iam tantae inconstantiae causas.

Nos ad triplicem causa omnes huiusmodi motus revocamus; quarum prima et principalis efficiens Lana est. cooperante Sole tanquam cas universali, uti in praecedentibus ostensum fuit. Altera cusa Formali, est vis Lunae specifica tumefactiva Maris, qua uti in Mare, ita in omnia humida per nitrososalinam suam qualitatem agit. Tertia causa materialis, sunt Montium et Promontoriorum protuberatio, Insularum quoque hinc inde dispersarum situs, Sinum que Ventis receptandis aptorum dispositio, uti et Fundi Marini sive alei varia et disparata inaequalitas; quibus omnium Fluminum in Mare diffusio accedit.

Quaeres itaque primo cur Mare Mediterraneum nunc ex Ortu in Occasum, jam ex Occasu in Ortum moveatur? Respondeo hoc Motu Maris generali fieri, pro Accessus Recessusque in Mari reciprocatione. Rem ita ostendo; quam ut penitius cognoscas, Mappam Maris Mediterranei hic oppositam diligenter intueberis: Quando ergo Luna Oceanum Indicum radiis suis ferit,is subito tumefactus per Fretum Aden in Mare Rubrum sese insinuat, et usque ad apicem Linguae Maris Rubri undas coacervat; ubi post ingentem Affluxum, quem in Litore efficit, una se per subterraneum Meatum A B, in Mare Maditerraneum evolvit. Quocirca Mare peregrinis hisce aquarum advenis pulsum, tum paulatim ipsa Lunae exorientis facultate tumefactum, ex Ortu consequenter in Occasum instimulatum per Fretum Gaditanum Oceano Atlantico conceditur; usque dum Luna Meridianum superante undae decrescant. Quo facto mox Atlanticus Oceanus novo tumore superbiens, dum Fretum Gaditanum summo impetu ingreditur, Mare Mediterraneum cedere coactum, cursum suum ex Occasu in Ortum repetit; et ne nimio ad Litora Palaestinae impulsu omnia obruat, per illum subterraneum Meatum B C per quem ingressum prius fecerat, Mari Rubro, et tandem per hoc Oceano restituitur. Lunari itaque Aestu decrescente, Mare ex Occasu in Ortum, it crescente Aestu ex Ortu, in Occasum propellitur. Habes itaque causam proposite quaestionis.

Quaeres secundo: Cur ex Cypro navigantes Alexandriam, ut plurimum Damiatam 60 milliaribus Alexandria inferiorem ferantur; subinde supra Alexandriam dispellantur? Et contra, Alexandria solventes subinde supra Cyprum et Pamphyliam, interdum Tripolim Syriae, deportentur? Respondeo, Quia quando Mare Rubrum per subterraneum Meatum eructatur, tunc Currentem Maris fieri ex Ortu in Occasum, et consequenter in hunc Currentem ex Cypro abeuntes, dum incidunt partes Litorum Lybiae seu Cyrena ici, supra Alexandriam Fluxu Maris ferri necesse est; ex Alexandria vero Cyprum versus abeuntes, eodem Currente a recta semita detorti in Litora feruntur Pamphyliae. Oceano vero intrante per Fretum Herculeum, Mare ex Occasu in Ortum progreditur et mox per Meatum subterraneum sese insinuante Mari, Currens versus Litora Palaestinae impellitur, et consequenter ex Cypro Alexandriam solventes, Currente Maris deflexi infra Alexandriam Damiatam sive Pelusium appellere necesse est. E contra Alexandria in Cyprum euntes, hoc fluxu Maris a recta Rhombi linea semoti in Tripolim Syriae pelluntur. Unde peritiores nautae in alterutra expeditione, non fecundum rectam Rhombi lineam, sed uno Rhombo supra vel infra medium assumpto, iter suum auspicari solent, ut Portum concupitum adipiscantur. Quae omnia exoneratione ili plurimum promoventur; aquas enim Nili in Mare depositas iuxta dictos Currentes reflecti, notum est. Unde et patet, Cur Currens Maris Mediterranei ex Ortu in Occasum, et contra, per immensam aquarum molem, quam Nilus per septem Ostia in dictum Mare deponit, non impedatur; Quia cum aquae Nili, utpote dulces semper aquis falsis leviores sint, hinc Maris tantum superficiem occupant; Aqua vero per subterraneum Meatum eructata totum Maris Meditullium et penetrat, et sine ullo Fluminum impedimento commovet.

Quaeritur tertio. Cur Mare Mediterraneum in Galliae et Italiea uti et Africae quibusdam Litoribus, Fluxum et Refluxum vix sensibilem efficiat; in Adriatico vero Sinu, Freto Siculo, et Portu Golettae, aliisque nonnullis Litoribus maximum efficiat? Respondeo, Hoc fieri triplici de causa. Primo quia Mare Mediterraneum valde strictum est, et Insulis refertum; ac praeterea ex Ortu in Occasum recta secundum longitudinis suae terminos porrigitur; quibus fit, ut Oceanus crescens Fauces Gadium violenter irruens cursum suum, ret versus Corsicam, Sardiniam et Siciliam dirigat: unde Hispaniae et Galliae introcurvata Litora, et aqua defluente, Incrementum Aestus participare non possunt. Intra Fauces vero Freti Siculi illapsum; eos Aestus volvit, quos paulo post describemus. Reliquus Currens inter Siciliam et Africam continuatus, recta fertur usque in Promontorium Africae X. Ubi languescente paulatim impulsu Mare circulatum per Litora Lybiae uti ea non ferit, ita nullum quoque aestum imprimit; neque in Litoribus Palastinae, utpote cuius Fluxus paulisper debilitatus a Nili superveniente aquarum iussone, prorsus extinguatur; ad Litora vero Asiae Minoris impetum Currentis, utpote a violento Archipelagi fluxu interruptum continuare non potest. Quod vero in Corsica et Sardinia nonnullos Aestus, non in Maiorica, volvat, statim ex Currente Maris ex Freto Gaditano recta in dicta Litora impulso satis innotescit. Quae cum impulsum Maris sustineant, hinc Litora Italiae nullo quoque Aestu turbantur, utpote quae ab Insulis dictis veluti antemurali quodam impediantur defendanturque Sed are circa Galliae, Liguriae, Italiae Litora in circum aiens, Faucibus Freti Siculi illabitur, ibique repulsum, inque portum Tunetanum, quem Goletta vocant, reflexum, ibi non exiguum Aestum efficit.

Vides igitur ad Litoris Aestum vix sensibilem esse, ob Maris et variam Insularum procurrentium que terrarum dispositionem; hinc fit ut a Luna concitatae nimis cito sese diffundentes, atque in Litora et vicinas Insulas illisae refractaque regularem Fluxus refluxusque motum neutiquam valeant

Quod et hac experientia probatur. Si in Vasis cuiuspiam rotundi aqua referti medium A, lapidem coniicies, mox aquam in circulos sese dilatantem et regulariter uniformiter; ad oram undatim se diffundentem, ibi proportionatum incrementum decrementum que efficere notabis.

Accipiatur deinde Vas A C, in longum protensum, aqua plenum , in cuius medium iterum apiem iniicies;videbisque circulos aqueos ob inaequalitatem radiorum mox fractos alioque defluentes praeter tumultuarium aestum nil in ora vasis amplius relinquere. Si vero asserculum V fluitare permittes, videbis circulos aqueos ruptos adoram Vasis illisionem impedire.

Idem proportionaliter in Mari Mediterraneo fieri intelligas velim; fluctus enim ex Aestu nati, statim ad vicina Litora et Insulas obtunduntur soffocanturque, exceptis Fretis ubi Aestus veluti inter angiportus conclusus vires suas exerit. Hinc inter Cherehenes Insulam et Terram Africanam non exiguum Fluxum et Refluxum contingere Historici narrant.

Quomodo vero in ultimo Adriatici Sinus angulo Fluxus et Refluxus continga, exponamus. Cum Mare ut dixi ex Ortu in Occasum in immensam longitudinem inter Asiae, Europ, Africae Litora videlicet 6o graduum, quae Italica milliaria 3500 conficiunt, porrigatur, fit ur orientis Lunae vis et influxus, cuius exigua latitudo Maris incapaxest, inongitudinem Maris exeratur, ut vel sic, cumaliter non possit feratur; atque adeo oriente Luna Mare protrusum versus Occidentem crescere incipiat, usquedum Luna in linea Euronothi, quam Scirocco vulgo vocant, steterit; tunc tota vis aris partim versus Occidentem, partim versus Sinus Adriatici Ostium conglobatur (cum latitudo MX, quae est a dicto Ostio M usque ad Litora Africani Sinus, maxima totius Maris Mediterranei sit, ut Mappa monstrat). Violento itaque motu per Fauces dicti Ostii in Adriaticum sese insinuans:. in extrema huius parte mox successiva undarum protrusione incrementum decrementumque causabit .Quod vero in lateralibus Sinus Litoribus nullum Estus vestigium relinquat, causa est, quod Fluxus Maris nullum in eo (utpote obliquo nimium) impulsum imprimat. Durabitque hic Fluxusque, donec Luna oppositum quadrantem attigerit, uti supra fuse expositum est.

Quomodo vero tanta Aestus Lunaris vis sit in Freto Siculo doceamus. Cum Mare Mediterraneum, uti supra diximus, a Litoribus Syriae ad Gades 60 graduum, id est, quatuor horarum intervallo distet, fit ut Luna; ubi supra Mare Mediterraneum quatuor horas adscenderit, tum primim Incrementum suscipiat Oceanus Atlanticus a radiis Lunaribus percussus compressusque. Ergo Mari ad summum tumido et unde Oceani successive invalescentes per Fauces Gaditanas summa violentia ingresso, Mediterranei tumefactas, Luna iam descendente, versus Orientem summa violentia repellunt, et potissimum versus rectum sibi obiectum Siculi Freti Ostium; ubi memoratum efficit admiratione dignissimum , in perpetua quippe Fluxus et Refluxus inconstantia perpetuo constantem.

Etsi Aestus varias motus formas induat,nunc sursum, nunc deorsum vergat, iam ad latera deflectat, nunc in gyros et gurgites, modo in ebullitiones , uti supra Lib. 3. de Scylla et Charybdi ostendimus, abeat, communis tamen Aestus in tanta motuum perturbatione ac confusione constitutam a natura sex horarum fluxus et totidem horis refluxus periodum adeo constanter servat, ut Conductores navigiorum, dato tempore quo Luna Horizontem aut Meridianum, vel aliam Coeli partem subeat. Maris Estusque incrementum decrementumque infallibili ratiocinio definiant et contra, dato Maris incremento decrementoque Coelo etiam nubibus obducto Lunae situm certo absque ullo errore enuncient: quod nunquam credidissem, nisi ego examine facto ex ipsis met Nautis rei veritatem cognossem.

Reliqua huius Freti accidentia vide. si placet. Lib. 3 ubi ea exacte demonstravimus.

Atque haec de Maris Mediterranei motibus dicta sufficiant. Si qui tamen alii exotici motus alicubi occurrerint, hic non expositi,illorum tamen ratio ex hisce positis nostris principiis facile deduci poterit.

SECTIO III.

ARS PLEMMYRICA.

CAPUT I.

De usu et praxi Aestus Marini in Arte Nautica.

Postquam longo de tura Fluxus et Refluxus Maris ratiocinio in praecedenti Capitulo discurrimus restat ut in gratiam eorum qui maria perpetua navigatione sulcant, nonnullam quoque utilitatem, quae ex Fluxu et Refluxu Maris nobis provenire solet, doceamus; quod et ea qua fieri potest diligentia curiose iuxta atque exacte exequemur.

Cum itaque Luna particulare supra res humidas, dominium possideat, ita ut nullum sit Mare, quo non Lunae novae aut plenae tempore intumescat; neque Mixtum Corpus, sive ex Vegetabilium sive Sensitivorum oeconomia detur, quod non maiori COniunctionis et Oppositionis Temporibus, humiditate, minori, in Quadraturis abundet; cuius quidem alia causa non est nisi quod haec intumescentia Maris motum Lunae exactissime sequatur; quem et ita ad punctum dicta corpora servant, ut Nautae aliam ad cognoscendas horas Fluxus et Reflusux regulam, quam illam quam qua Astronomi tum ad horas diei et locum Lunae in Zodiaco cognoscendum utuntur, non usurpent. Ex quibus concludimus, Motum Maris ad Motum Lunae exacte conitari. Verum ut cum methodo rocedamus, totam artem paucis Propositionibus complectemur.

PROPOSITIO I.

Summam Maris intumescentiam in aliquo Portu, data qualibet hora per Tabulam sequentem cognoscere.

Constructio Tabulae.

Scribantur in prima Columna numeri ab unitate usque 15; et in Secunda Columna a 15, usque ad 30, quae sunt dies aetatis Lunaris.

In Tertia Columna scribantur horae a 12 usque ad 12, una cum minutis correspondentibus, ut ides, quae exurgunt ex continua additione 48 Minutorum ad invicem. Sic vides Lunam novam et plenam hora 12 in Tabula respondere 12 min. o. hisce minutis si addideris 48, habebis I.. 48. pro primae diei hora post novam aut plenam Lunam; si ad 48 addideris 48, habebis 96, a quibus reiecta 60, relinquent 36, pro secundo die do aut plena Luna; si ad 36 addideris rursus 48, habebis 84, a quibus reiecta 60, dant 24 min pro tertio die a nova Luna, et sic de caeteris.

In reliuis porro Columnis horae cum minutis dicto modo calculatae exhibentur, in quantum rhombis Ventorum respondent, in iis partibus Lune tui in Coelo correspondentibus.

Usus Tabulae.

Accipe aetatem Lunae in prima Columna; et in secunda Columna boram cum minutis,et in sequentibus Columnis habebis horam summi incrementi Maris in is locis quae Plagis Mundi in Pyxide Nautica per rhombos Ventorum indigitantur. v. g. Si vis scire, quota hora Amstelodami sit maximum incrementum Maris die decima Lunae; quaere to aetatem Lunae in prima Tabula, et lateraliter progredere usque ad Columnam inferius Amstelodamo signatam ,et invenies11. oo. Horam post mediam noctem, qua summum incrementum ibidem est, literae vero NE , SO, notent Lunam vel in Nord O, vel S. W. constitutam; et sic de caeteris.

Nautae vero haec omnia melius et facilius per Pyxidem nauticam inveniunt. Sed quoniam pauci sunt, qui Pyxidis nauticae tractandae periti sunt, nos adhuc faciliorem modum prescribemus, quo unusquisque horas tempore quolibet intumescentiae Maris deprehendere possit.

Fiant quatuor Circuli i vicem inserti, quorum extimus amplissimus que divisus sit in 32 Rhombos Ventorum, quorum unicuique Nautae attribuunt tres horas, ita ut dimidium Rhombi 1 1/2 horam, una quarta pars Rhombi 3/4 horae contineat.

Secundus Circulus dividatur in 24 hora, à 12 in 12 uti vides.

Tertius Circulus aetatem Lune referens dividatur in 30 partes, et in reigesima ponatur Index, qui Rhombo demonstret.

Quartus Circulus Solis circulum exhibens, pariter habeat Indicem ad Rhombos extensum.

Quorum usus hic est: Quatuor hisce Circulis in centro coniunctis, ita ut unusquisque, exceptis duobus primis, qui immobiles sunt, separatim moveri possit; pone Indicem Lunae super rhombum Venti, quem Portus aliquis respicit, quem habebis in ante proposita Tabula: deinde pone Indicem Solis supra diem aetatis Lunae, et horam quam hic Index Solis in circulo horario intersecabit, erit hora quaesita, in qua summum Incrementum Maris existit, eo in loco seu portu, qui rhombum iam signatum respicit. v.g. Cum Amstelodamum respiciat Ventum NE, vel SO, applica Indicem Lunarem ad hunc rhombum in organo et Indicem Solis ad diem datum etatis Lunaris,v, g. ad 17. et Index secabit tibi horam 4. 36. min. oram summi incrementi maris gutam. Si vero prosueris Indicem unae supra S O, et Inicem Solis supra 17. aetatis Lunae diem et Index eandem horam tibi in horario Circulo abscindet, nimirum horam 4, et 36 min. summi Aestus quaestiam.

Organum Maritimum quo dato Rhombo et aetate Lunae, Aestus plenitudo, quovis in loco reperitur.

Usus Instrumenti

Idem Breviter per calculum.

Multiplica diem Lunae propositum v.g. 17 per 4, et fient 68 haec divide per quotus erit 13 3/5 horas integras iunge horis quas rhombus dati loci monstrat. v. g. 3 et habebis 16 a quibus subducta 12 reliquum faciet 4 horas cum 36 min. quae ex residuo divisionis remanserant. Atque haec est hora incrementi Maris quaesita.

PROPOSITIO II

Alio modo summum Incrementum Maris ubique locorum reperiri per singulos aetatis Lunaris dies.

Posuimus in praecedenti Propositione modum per Pyxidem Nauticam, modo faciliorem proponemus per Tabulam, ex quo dicto citius summum aris Incrementum cognoscere queas, quam et ex observationibus Navarchorum extraximus. Hi siquidem Tabulam multo aliter constituunt, quam nos in praecedente fecimus. In illa quippe Novilunium ad notis accommodarunt; in hac hora 3 ante mediam noctem, Sole et Luna in Euro-Borea, seu Noto-Zephyrea Plaga existente, id est, Sole et Luna iter Orientem et Boream, seu inter Occidentem utrum medio loco constituta: unde pro ipso Noviunii die talem constituunt Tabulam.

Haec Tabula composita est per additionem continuam hororum et partium quintarumnius horae, qua quintae arte tamen nullo negotio ad Minuta horaria revocantur, hoc modo Cum Luna tardius ad terminum, unde digressa fuerat, redeat 48 min. hinc si numeratores quintarum in fractionibus, in 12 duxeris, prodibunt Minuta horaria desiderata; sunt enim 12 minuta horae, quinta pars horae, uti ex divisione 60 per 5 patet. Exempli gratia, si in hac fractione 4/5, 4 duxeris in 12 prodibunt 48; ita 3 in 12 ducta, 2 in 12 dabunt 24 : 1 in 12, dant 12 : 0 in 0 dabunt 0. Vides quoque hanc Tabulam exacte convenire praecedenti; si enim in praecedenti accipias Columnam NO vel SW, et iuxta dies Lunae processeris, invenies eodem prorsus modo Incrementa Maris procedere iuxta horas in ea dispositas: 3.0. primo die Lune 3. hor. 48. min. secundo die Lunae 4. 36,et sic de caeteris; quae pulchre correspondent Tabulae hic propositae 3 | 3 4/5 | 4 3/5 | Quod quidem pulchrum inventum est. Verum cum haec Tabula tantum Incrementum Maris ostendat, hora zante mediam noctem, Sole et Luna in Euro-Borea, aut Noto-Zephyrea Plaga constituta ;hinc nos, ut Tabulam, quam universalissimam redderemus, eam ea methodo quae sequitur, disposuimus: ex hac enim data qualibet hora diei naturalis, in qua Coniunctio aut Oppositio Solis et Lunae ccontingit, data quoque qualibet die aetatis Lunaris, horam Incrementi Maris reperire docemus. Tabula Universalis sequitur.

Usus Tabulae.

Vis scire primo die Lunae, quo hora sit summus Aestus, Luna ad situm Euro-boreum, vel Notozephyreum constituta: quaere horam I in fronte et horam 3 ante meridiem e latere, in qua Luna v.g. in situ Euro-boreo existit, et angulus communis dabit quaesitum, videlicet 10 1/5 horam. Similiter, si sit 12 dies Lunae, et scire cupis, Luna tunc in Euro-borea Plaga constituta, hora IV post meridiem; quaere 12 diem Lunae in ronte, et in latere horarum, IV post meridiem, et angulus communis dabit quaesitum, videlicet 1/2/5 post mediam noctem; haud secus in aliis procedes; ubi nota, hosce numeros 1, 2, 3,4, etc. indicare horas post mediam noctem; hos vero I, II, III. IV etc. usque ad 12, hora post meridiem. Porro, si Novilunium aut Plenilunium contingat in quacunque tandem hora. quae in prima Columna describuntu, v..gr. si scire velis, si Novilunium contignat hora 5 post mediam noctem, quando prima die Lunae sit maximum Maris incrementum; tunc quaeres in prima Columna 5 post mediam noctem et I in fronte Tabulae et angulus communis dabit horam 7 cum 4/5 hor. tempus quaestium. Haud secus in aliis procedes. Sed cum haec faciliora sint quam ut deduci amplius debeant, adalia procedam.

PROPOSITIO III.

Instrumentum Fluxus et Refluxus universale per totum Terrarum Orbem constituere, ad 42 gr. Elevat.

Fiat primo Circulu mobilis signatus litera ABCD, qui in 24 partes divisus sit, et Meridianos circa Orbem Terrae, unius horae spatio a se invicem distantes notat, quibus Regiones et Maria eo quem vides, ordine adscribantur: huic extimo limbo cicumduces figuram Ovalem EF GJ, circa quam prior Circulus commode volvi possit iis numeris et lineis quas vides adornatam. Denique Ovalem figuram alius immobilis circulus in 24 horas a 12, ad 12 divisus ambiat; et habebis Instrumentum paratum.

Usus hic est. Si velis scire Romae Incrementa Decrementa Aestus per totum Oceani ambitum, tunc suppone Indicem A super datam in Ovali Figura adscensus Lunaris horam, et habebis Incrementa et Decrementa Aestuum per universum Terrarum Orbem in omnibus locis ibidem repraesentata. Nota vero, numerum horarum in Ovali figura descriptum, notare sus Maris, quos facit per sex horas crescendo, et per totidem horas decrescendo. Vides igitur, Luna adscendente supra Horizontem, per horas sex continuo crescere,usquedum Meridianum adscenderit, ubi maximum est Incrementum, uti tumor aqueus in Figura docet; differentiae vero Incrementorum apte signantur per lineas Ovalis Figurae inscriptas, que uti proportionaliter crescunt aut decrescunt, ita proportionale Aestus Incrementum aut decrementum in divisione linearum per puncta apposite sane exhibent, posito summum Incrementum semper esse 6 punctorum.

Rota qua data hora dato Meridiano, Incrementa et Decrememnta Maris in toto Orbe reperiuntur.

Iterum, Si velis scire, ubinam locorum Incrementum aut decrementum sit: sic age: pone Indicem A sub Ovalis Figurae puncto E, et videbis in Maribus Romano Meridiano subiectis, Mare in immo sui Incremento esse in Oceano Indico et Insulis Salomonis Meridiano Romano oppositis. Eodem tempore videbis, in Oceano Persiae et Mexico subiecto Aestum in infimo suo Incremento esse. Reliqua vero loca in lineis graduatis monstrant Incrementi et decrementi gradus numeris suis expressos in singulis Regionibus, quibus correspondent.

Rursus, Si Index A moveatur sub I hora Lunaris adscensus et Incrementi in Ovali Figura descripta, videbis iterum in toto Orbe Terrarum Incrementa et decrementa, et sic de caeteris ordine horis procedendum est; v. gr. S velis csire, qualenam sit Incrementum aut decrementum circa totum Orbem Terrestrem, eo tempore. Quo Luna 5 horis fuit supra Horizontem, pone indicem A supra horam 5. non in exteriori Circulo, sed in interiori Ovalis Figurae ambitu et deinde comparabis Incrementa et decrementa ubi libet locorum cum Regionibus, quibus adscripta sunt et habebis quaesitum. Videbis quoque, quandocunque Maris estus crescit per sex horas, id per alias sex horas in sequenti quadrante decrescere, et contra: ita ut in oppositis quadrantibus semper Mare crescat et decrescat: quae omnia luculentissime in Organo exhibentur.

Extimus Circulus in 24 horas divisus,quota ubi libet hora per totum terrarum Orbem sit, ostendit hac praxi: Si vis scire Romae hora 8 ante meridiem quota hora st in iis locis,.et Regionibus, quae Circulo A B C D inscriptae sunt, pone Indicem Romani Meridiani supra datam horam Romae videlicet 8 et habebis quaesitum; horae, enim quae reliquis Regionibus respondent, dabunt quod quaerebas. Ita in Syria erit 12, in China 6 post merid. et sic de caeteris.

PROPOSITIO IV

Undenam Fluxus et Refluxus, sive ex qua parte Mundi proveniat, in alto Mari per Instrumentum observare:

Fiat Pyxis nautica axi C D imposita, quia pro magnitudine navis. v. gr.sex passus infra aquas protendatur: habeat autem axis brachia BBB, ut iis ad navim extrinsecus fortiter impactis, axis libere intra ea veluti Polos in omnem partem versatilis gyrari possit, et gyratum secum incumbentem Pyxidem una gyrare:habeat autem infra aquam in fine annexam sibi nassam E G,ex corio aut etiam subtilibus aeneis laminis, ad instar manicae distensam, in G extremo pertusam, ita axi accommodatam, ut libere cum axe circumvolvi possit, et instrumentum erit paratum.

Si itaque Currentes Maris quam in partem vergant nosse desideras, huiusmodi Instrumentum auis lateri, ubicunque commodius nautae visum fuerit, brachiis suis affiget, parte D E axis infra aquam nassa sua aenea ad 6, 7, 8, etc passus detrusa: et hoc pacto fiet. ut aqua currens nassam iuxta Currentis fluxum lationemque devehat, quae devecta consequenter una secum annexum sibi axem cum Pyxide circumvolvet; Pyxidis vero acus intra limbum, quam in partem Currens urgeat. monstrabit. Atque huius Instrumenti ope, singulorum Currentium tractus lationesque accurate annotari possunt. Res nautis non tantum utilis. sed et prorsus necessaria; putant enim saepius se expansis velis aliquem locum vento fecundo petere: cum tamen occulto Maris tantum abest ut accedant, ut potius multum se retro cessisse cum tempore inveniant, uti iis contingit qui Insulam St. Helenae petunt.

PROPOSITIO V.

Horologium Estus marini construere, .quod omnia Aestus Incrementa et decremnta, gradusque eorum perpetuo demonstret.

Diu multumque mecum cogitavi, quonam modo machina quaedam per modum Horologii invenieri possit, quae indice suo incrementa et decrementa Estu in gradius suis perfecte monstraret: Et tandem subvenit mihi modus quidam, quem non tam describimus, quam ingeniosis mechanicis paucis indigitamus.

In Portu aliquo publico cui Aestus marinus dominatur, extruatur turricula A B rotunda instar Columne putealis; debet autem intra terram B C fundari, profunditate fundo Maris, in quantum fieri potest, aequali. In fundo vero habeat foramina D ut aqua marina commode intra Columnae concavitatem se insinuare posit; extra vero terram quanta vis altitudine B A emineat. Hoc peracto fiat rotundus orbis E ex subtilissimo aurichalco, sive aere intus conclusus et conclusus, eo fine, ne aqua penetrare, et is plenus aere supernatare possit. ut in subereo orbe fieri solet; in cuius Centro E Chorda alligetur F. Quae axi G H bis aut ter circumplicetur, in cuius extremo pondus plumbeum apponatur, ne chorda revolvatur. In facie vero Columnae fiat ori alius KLMN, qui Incrementa et decrementa Maris per sex horas notet in sua circumferentia; deinde Index affigatur extremo axis, qui in immobili superficie orbis KLMN hinc inde versatilis sit et habebis Machinam paratam.

Incrementa vero et decrementa Maris in extima Orbis Horologii superficie per observationem hac industria describes.

Hora qua Mare in infimo suo Incremento est ponatur Index in linea Meridiana, vel Horizontali perinde est. Et quoniam Orbis aeneus aChordae affixus, aquae libere innatat, accidet ut aqua intra Columnam adscendens iuxta Incrementum successivum Maris paulatim una cum Orbe illi innatante elevetur; et cum chorda a qua Orbis dependet, sit circumplicata axi, et axis extremo affixus Index, axis necessario volvetur una cum Indice. Index vero motus in extima Orbis extimi superficie, ordino gradus Incrementorum aut decrementorum pariter ostendet. v. gr. Si Incrementum aquae in Columna adscenderit ad unum pedem, Index motus in Tabula monstrabit spatium proportionatum Incremento, quare ibi in Tabula signabis I, scilicet pedis Incrementum. Si 2 pedes aqua una cum Orbe aeneo adscenderit intra Columnam, tunc vide quantum promotus sit Index in Circulo exteriori limbo Orbis, pedum mensurae destinato; et hoc pacto observabis omnes gradus Incrementorum quoad pedes, usque ad summum incrementum. ad quod cum aqua una cum suo Orbe neo aut subereo pervenerit, tunc Indicis quoque terminum peculiari signo notabis. Decrescente vero Mari,. aqua intra Columnam pariter unacum Orbe suo chalybeo descendet. Si itaque unum pedem descenderit, tunc terminum Indicis pariter notabis, in minori intra Tabulam circulo; et sic consequenter,donec omnes pedes Incrementorum decrementorum que in Tabula absolveris.

Et habebis fabricam non tam ad magnum Portus ornamentum, quam emolumentum nautarum; absolutum.

Haec sunt quae paucis de Horologio Aestus Maris ingeniosis Artificibus communicanda duxi, qui si hoc negotium rite ponderent id sane copiosam novarum inventionum segetem suppenditaturum, nil dubito.

CAPUT II.

De Oceani Pericyclosi seu Circulatione.

Neminem tam insensatae mentis esse puto, qui Divini Num inis in Natur administratione Providentiam penitius considerans, non in summam rapiatur admirationem. Condiderat MUNDI ARCHITECTUS ET OPIFEX Mundum perpetuis quibusdam mutationis legibus constantissimum; et Astralia quidem Mundi Corpora, uti perpetua quadam et indefessa vertigine , ita et Mundum Elementarem perpetua Elementorum pericyclosi cum incessabili quodam conflictu, qualitatum que contrariarum atitechnia conservare sibi complacuit. Hinc nulla in Natura rerum Substantia est, quae Motu proprio es vel alieno non instruatur, quo privata, universa rerum Natura in nihilum abire necesse foret.

Spectatur haec Motus ratio potissimum in Aqueo Elemento, quod ex fluxilis naturae suae conditione quiescere non potest utpote motu (sine quo, nullo superstite remedio, universa Natura Elementaris rueret) cumprimis indigum; patetque experimento:qua non mota protinus putrescit, vermes generat, aerem vitiat, malignas impressiones concipit, morborum innumerorum mater. Pluviales aquae fossarum sinibus exceptae immotae virescunt primo, deinde nigrescunt, tandem in ranas, bufones, serpentes, aetque omnis generis insecta cum magno aeri infectionis periculo degenerant. Quantum autem Naturae detrimentum illatum fuisset vastissimum illud Oceani Corpus fine motu relictum fuisset? Procul dubio universa Natura Elementaris languescens, tandemque eversa ob infinitam quandam putredinis, quae inde in Terrestre Corpus redundasset, abundantiam concidisset; cessassent Fontes et Flumina Lacus et Stagna; Vegetabilia cuncta evanuissent, cum consequenti omnium Animantium interitu. Haec Naturae detrimenta ut evitarentur Naturae Auctor et Institutor DEUS OPT. MAX. Mare in perpetuo quodam mot ee oit Lunae, Solis, reliquorumque Siderum abditis influxibus agitatum.

Hinc praeter motum Aestus, quadripartito fluxu refluxuque, naturalis diei spatio tumultiantis, aliosque supra indigitatos, id alio in hunc usque diem incognito motu circulari. Et uti Oceanum iuxta Luminarium motum diurnum ex Ortu in Occasum volvi voluit ; ita et alium motum ex Polo Boreo in Austrinum instituit, quo Mare sub Polo Arctico ingenti insinuatum voragini, absorptumque per incognitos recessus et inexplorabiles maeandrorum ductus, tortuosis et incomprehensibilibus ambagibus tandem in Australi Polo denuo emergit. Non secus ac in Corpore Humano, unius diei naturalis recursu sanguinem per universos venarum ductus circulari, ultimis hisce temporibus inventum est; cuius quidem alia causa non est, nisi ut universa Natura, Coeli, Elementa , Humani Corporis liquores, perfecta quadam analogia,mira ratione sibi invicem connexa corresponderent, atque hoc pacto in esse suo conservarentur.

Sed dices forsan, Quis tibi dictas Suppolarium Regionum Voragines ostendit ? Quis unqnam illas vidit? Quaero ego ex te, Originem Motus Maris per subterraneos meatus in Fontes et Flumina se exonerantis, neque tu neque alius mortalium vidit unquam, Ergo non est? Pessima sane consequentia, quae innumeris aliis rebus applicari posset, Dico itaque,Neminem quidem eas Voragines vidisse; eas tamen esse, tum ratione, tum experientia, auctoritatibusque ostendi posse; et primo quidem hac ratione:

Cum enim Suppolares hi Tractus humanae vite commode sustentandae, tum ob semestrem lucem, semestresque tenebras, inidonei forent, ne Natura rerum is in Tractibus otiari videretur, sub fixis hisce punctis Hyro-pericycloseos exordia constitui consentaneum fuit. Ex hac enim circulatione Aqua Marina per incognitos Terrae maeandros, tanquam in subterraneum quendam Ventrem derivata, ab Ignibus subterraneis nullibi non obviis, veluti digeritur, concoquitur que in semen Naturae rerumque omnium alimentum; Terreno quidem Corpore, quod sibi ab initio congenitum erat, videlicet salinos attrahente spiritus, Mineralibus vero glebis unctuosum illud humidum ad Metallorum generationes perficiendas necessarios in se derivantibus, Vegetabilium que speciebus, id quod earum naturae maxime congruum erat, magnetica quadam virtute attrahentibus. Quodero indigestum incoctumque superest aquarum, id per Polum Antarcticum reiicitur, repetita circulatione perfectius digerendum concoquendumque. Hoc enim pacto ingens illud Maris Corpus innumeris faecibus et terrestrium miscellarum quisquiliis scatens huiusmodi circulatione per continuam subterrestrium ignium concoctionem digestum emendatumque in novum semper et novum Naturae semen et alimentum paratur.

Ratio secunda. Si Circulatio illa per utrumque Polum non daretur, Mare Suppolare procul dubio perpetuo damnatum gelu et irresolubili glacie sine motu perfisteret; Mare autem immotum summas inducit putredines, putredines pessimas efficiunt exhalationes et vapores, quibus circum sitae Regiones affectae sine magna hominum animaliumque strage conservari non potuissent.

Ratio tertia est. Quod cum a binis iam seculis universus Terraqueus Globus per frequentes et difficillimas navigationes ita nobis innotuerit, ut vix Terrae Marisque angulus supersit, qui non detectus exploratusque sit; excepti regionibus utroque Polo subiectis. Siquidem complures, post tot Bata vorum Anglorumque tentamina, post tot hominum aerumnis, fame, siti frigore extinctorum iacturam spe sua frustrati, Suppolarem Tractum, tantum abest ut consequi,ut vel neque ultra octogesimum Latitudinis parallelum progredi potuerint: apertissima inaccessibilis Districtus signa. Quid non tentavit Davis? quid non Hudsonus? Quid non Batavi in triplici sua ad Arcton navigatione, totius navigationis directore Barensono viro Astronomiae peritissimo, qui dum scopum sibi propositum impensius urgeret. in medio negotii cursu vi frigoris extinctus est: Hudsonus vero a fociis rebellibus in lintrem expositus, nunquam comparuit amplius.

Ratio quarta est eorum qui Mare Suppolare ob rapiditatem superari non posse partim viderunt, partim scriptis consignarunt. Mira de Monacho quodam Minorita Oxoniensi Anglo Geographi referunt, quem arte magica ad Polum translatum, ibidem Rupem quandam nigram 33 leucarum in circuitu, invenisse aiunt, sub qua Oceanus per quatuor Euriops velocitate incredibili intra Suppolarem regionem insinuatus, infra dictam regionem per immensam Voraginem absorbeatur. Quidquid sit de veritate huius narrationis, etiamsi enim multis fabulosa videatur, non proinde eam omnino reprobandam existimem; cum multos Geograobos fautores habeat haec Suppolaris Vorago, neque haud incongruis attestationibus stabiliatur. Angli in eas oras delati, uti arcb in suis Geographicis Relationibus habet, ab indigenis Groenlandiae montini, ne ulterius progrederentur si se suaque naves salvas esse velint; esse enim Mare verse Polum adeo aestuosum, atque adeo rapidum, ut navis semel ingressa, nulla humana industria retroagi possit. Atlas Novus refert, Nautas ad Spitzbergam balenarum piscationi vacantes narrasse nullam videlicet navim ultra 2 Altitudinis Borealis parallelum progressam rediisse, lintresque suorum incautius per dictos districtus divagatos nunquam amplius comparuisse, Mareque ibi tanquam ex Monte quodam proruens omnia secum rapere: luculento sane testimonio esse sub Polo, vel vicinis ei partibus Voraginem immensam qua aqua aquam trahens unacum innatantibus navibus irremediabili vehementia absorbeatur. Quae omnia tum in Hydrographia Petrus Joannes Faber Medicus, tum in Panchymico suo l.4.c.7. his verbis confirmat: Sunt in Septentrione quatuor Euripi, quorum interiora o rapiditatem motus nunquam glacie constringuntur, qui tanta et tam rapida violentia ad Polum Arcticum tendunt, ut nemo cui eum verbis exprimere possit; ibi enim Oceanus deglutitur et Terra, et sunt multi quivideruntnavium quae ab ipsis raptae Euripis, nunquam amplius visae sunt et conspectae et c.8. Mirum Naturae arcanum, cuius rationes et causas nemo adhuc investigavit; quia hic motus incognitus

Verum qui plurade miranda hac Suppolaris Plagae constitutione, Voragine illa immensa, rapiditate Muris per quatuaor Euripos insinuati, scire desiderat, is legat Nauticas Observationes sequentium Auctorum: Hugomis Viltugbei Equitis, Riccardi Canceellarii, Stephani Boruchti, Caroli Iacman, Iacobi Aldaii, Martini Vrobischeri, Iannis Davis, Iacobi Cnoxen Sylvaeducensis, Gyraldi Cabrensis, Quorum hic sequentibus verbis eam describit: In Boreali parte invenitur immensa quaedam Maris Vorago, ad quam a remotis partibus omnes videntur moveri fluctus, tanquam ex conductu confluunt et devorantur, qui in secreta Naturae penetralia se ibi transfundentes quasi in abyssum vorantur. Si itaque Navis sua mala sorte in eam inciderit, tanta vi rapitur et attrahitur, ut eam statim irrovocabilis vis voracitatis absorbeat.

Hae ratinoes sufficient ad adstruendam Suppolarum illam Voraginem, qua absorptum Mare et per intima Terrae viscera, incomprehensis humano inenio ductibus circulatam,.tandem altero opposito Australi Polo regurgitatur, de quo paulo ante allegatus Petrus soannes Faber citato loco sic loquitur: Qui navigarunt ad Polum Australem, videruat illum aquarum a Polo Antarctico affluxum tanta violentia occurrentem, ut nullo pacto nec remis nec velis contra ire licitum sit; quaemadmodum et circa Polum Arcticum tanta feruntur rapacitate versus Polum, ut nulla vi ab ipsa rapacitate aquarum exttricare se possit navis, si interdum in ipsos Oceani Euripos casu deveniat. Idem attestatur Relatio de detectione novi Freti in Magellanico Mari. vulgo dictum de Maire; in qua Archinautis illis Batavis, postquam fere 60 gradum attigissent Latitudinis Australis, ob contrarietatem fluctuum, et horrendas aquarum praecipitationes, ultra progredi concessum non fuit. Idem testatur Herrera in Historia Americae Australis : Ex Chilensi, inquit, Regno classem maritimam Terrae Australis regiones detegendas Regio confilio suisse expeditam; quae ut ultra 70 tamen Latitudinis gradum, ob aquarum, etiam aere tranquillo et sine ventis, perpetuo obviam iis irruentium reapiditatem, procederet, impossibile fuit. Tentaverunt hoc iter versus Polum Australem et Hollandi Bataviae Novae Incolae, uti referunt eorum Itineraria passim obvia: qui iuxta Terrae Australis litora intra immensa Marium spatia altius insinuati, dum Mare semper veluti praeceps invenirent, violentia fluctuum retropulsi, ultierius illud iter mineme prosequendum rati sunt, cui accessum Natura negaverat. Quae sane luculenta signa sunt, Mare vehementem alicubi in Suppolari Plaga eruptionem regurgitationem que pati. Quae etiam causa fuit; quod a sexagesimo gradu usque ad Polum Australem, nec Maris neque Terrarum; Insularum que situs et constitutionis ulla in hunc usque diem notitia ad nos pervenerit; adeoque abditissimo Naturae mysterio carere non videatur, uqod adeo hucusque inaccessum mansit in exploratumque; dum ad Suppolarem Tractum Nautae sive casu, sive data opera delati et vi Maris absorpti, tantae et tam infelicis fortis nuncium remittere non quiverint; ad Polum vero Australem delatis, regurgitati Maris undique et undique circumfusi impetum superare non licuerit. Quae cum penitius consideraret Georgius Bruyn, ideo Pllum putabat inaccessum esse, quod DEUS Paradisum terrestrem translatum sub eo constituerit, humanis vestigiis impervium. Sed haec cum rationi non congruunt, melius forsan nobiscum sensisset, si inaccessibilitatis istiusmodi locorum causam in Maris ex Polo in Polum pericyclosin coniecisset.

Insignis non ita pridem Philosophus, cum in Itinerario meo Extatico terrestri hanc Naturae pericyclosin summa admiratione legisset, suis datis ad me literis tale proposuit dubium: Cur natura Suppolarem Plagam perpetua Insularum concatenatione ita cinxerit, ut Oceano vix aditus pateat; ab una quidem parte Spitzberga et Groenlandia, ab altera inexploratis adhuc Americae et Asiaticae Tartariae Litoribus munivit, quae ab invicem quadruplici Fretorum gurgustio, non nisi exiguam Oceani quantitatem admittant?

Respondi, Hoc admiranda quidem Nature sollertia factum esse: primo, ut Oceani illuc agitati violentiam veluti muro quodam retunderent cohiberentque. Secundo, ut enarratae Regiones essent veluti limites quidam, qui ulterius non procedendum esse monstrarent ibi, ubi truculentis casibus funestisque periculis Mare susque deque ferret omnia, cum navium hominumque irremediabili ruina et interitu. Hinc et Mare Glaciale opposuisse videtur, quod molibus suis Montium instar assurgentibus, aditum ad Suppolaris Maris aestuosam Plagam ita obstruit, ut omnem ultra octogesimum aut octogesimum secundum Altitudinis gradum penetrandi spem auferat; quemadmodum in Batavorum ad Arcton expeditione luculenter patet. In Opposito vero Polo vel ipse regurgitati aris impetus et vehementia id appropinquare attentantes, ab instituto, dum undarum occurrentium molestiam superare nequeunt, suapte sponte avertit.

Habes hic nostram de Circulatione ia Polo ad Polum sententiam, fusius forsan quam par erat descriptam. Quo autem sine, a ut, quid Telluri utilitatis conferat, in sequentibus, suis locis fuse ostendetur. Lege, si placet, quae de hoc Naturae arcano. in nostro Itierario Etatico qui et huius Operis prodromus dicitur, Dialog. 1. fusius discurrimus.

CAPUT III.

De Salsedine Maris eiuqsue origine, necessitate; aliisque Oceani Mariumque accidentibus.

Triginta tres magni nominis Auctores de Saledine aris quam fusissime pertractantes consuluimus, ut qualesnam causas tam celebris Natur operationis adferrent, dispiceremus; at dici vix potest, quanta omnium sit placitorum diversitas, quanta opinionum confusio; Certe Oceanum ipsum tot aestus volvere non posse arbitror, quot huiusmodi mentis caligine offusi volvunt. Nonnemo uti neque Oceani eiusque natur, neque Geographiae utpote tunc temporis incognita notitiam habuit, ita in mulmutis hallucinatus est, uti videne est in l. 4. Meteor de qubus infra. Asseclae: sectatores dum Magistratrum defendere; et ab erroribus indicare contendunt in graviores: labuntur; hoc pacto errores catenatim in cathedris propagantur, dum ipsa veritas non attenditur, sed putidissimum illus αὐτὸς ἔφα loco veritatis inscite effutitur, dum neque per regulas sciendi, an sit revaera res de qua agitur, quid sit, et in quo consistat, propositae quaestionis difficultatem singulari mentis industria examinare contendunt. Accedit Experientia rerum omnium Magistra, qua non assistente ut quicquam in Physicis recte enucleetur, fieri non potest. Hinc multi relictis proximis causis ad remotas, et nescio quas Metaphysicas speculationes confugiunt. Quidam per absurda et ridicula sigmenta suam stabiliunt opinonem. Sunt qui vicine ad vertatem accedunt; nonnulli tantum ab ea recedunt, quantum vix sibi quisquam imaginari possit.

Nos cum nemine contendere volumus,sed principiorum nostrorum filum sectantes, hoc loco nostram inter caeteros ponemus, quam etiamsi ἀποδεικτικῶς non demonstremus, eam tamen variis experimentis ita stabiliemus, ut si non veram, saltem a vero non multum abludentem, id est, verisimillimam, omnes quikqua rationis trutina res ponderare solent, sint concessuri.

Suppono itaque primo usum Elementum purum et simplex Physice consideratum in rerum natura naturaliter dari posse, sed omnia Corpora esses mixta et elementata, multiplici rerum miscella referta et Elementa singula in singulis convoluta existere: unde nullum Elementum ita depurari potest, ut ad simplicitatem suam et puritatem Elementi simplicis vera detur resolutio; quod innumeris modis insequentibus, suo loco comprobaturi sumus.

Suppono secundo, Materiam primam compositam in Physicis compositionibus, esse Naturae Salem omnibus Corporibus inexistentem, a primordiis rerum Chaoticae massae inditum. sine quo neque consistentiam subsistentiamque habere, neque in esse suo conservari possent, utpote qui omnia, ut Chymice loquar , corpora fixet.

Suppono tertio. Nihil in rerum natura regulariter deperdi dive ex Elementis, sive ex Vaporibus exhalationibusque ex iis attractis, sed singula suis Elementis restitui.. Hoc pacto ex ari attrahuntur sapore qui paulo post condensati frigore, resolutique perpluvias, nives, grandines, pruinam, rorem, nebulam, iis Elementis, unde extracti sunt,restituuntur. Idem de Terreis exhalationibus dicendum est.

His positis, dico primo, Salsedinem Natura n primordiali rerum conditu (mox ac Aqua intra alveos Voce DEI digesta Terram discooperuit.) Oceano et omnibus caeteris aquis insitam fuisse ita tamen,ut pro ratione aquarum caeterorumque Corporum naturalium, nunc plus nunc minus usque ad insensibilem quantitatem Sal iis insertus comperiatur. Quoniam enim Sal, elementum terreum, Corporeis rebus consistentiam, et, ut Chymici loquuntur, fixationem seu densitatem quandam palpabilem praestat. quam sine Sale, elemento rerum fixativo, nunquam praestitissent, sequitur salfuginem tum Maritum rebus omnibus necessariam fuisse. Praterea cum Terra cum Oceano et Maribus unum Globum conficiat, uti universa Telluris Moles Sale imbuta est, ita et Mare, quod a Terra veluti ab Uberibus undique et undique salsugineum humorem sugens, tanquam nutrimentum suum attrahit, quem postea Mare per subterraneos meatus colatum, salsugineum humorem, quem attaxerat exuxeratque, iuxta Suppositionem 3. iure Naturae Terrae veluti debitum quoddam restituit, vel potius Tellus reciproco quodam attractu, quod concesserat Mari, ab eodem inter subterrestres carceres constricto repetit. Quomodo autem hoc fiat, deinceps exponetur.

Et itaque Sal iuxta nostram sententiam Elementum Terrestre seu semen quoddam Naturae, omnibus rebus corporeis tum consistentiam, ttum alimentum praebens: cuius signum apertissimum est, quod nullum Corpus sive es Sensitivorum sive Vegetabilium aut Inanimatorum regno sit, quod non hoc subsistat alaturque, aut quod destructum in illud non resolvatur.

Dices, Aquas Maris slasas actu per vaporum extractorum resolutionem in aquas dulces coverti, quod fine Salis seperatione fieri non potest. Ergo Conclusio falsa est. Haec obiectio ut dilucidius exponantur.

Notandum, Duplex considerari posse hoc loco Sal, fixum et volatile: Sal fixum illud dicimus, quod omnibus et singulis erbus naturaliter insertum est, et abio separari penitus non potest.

Volatile vero illud dicimus, quod pro spirituosae substantiae suae ratione a sale fixo separatur et avolat.

Hoc posito, Concedendo Antecedens, nego Consequens: Ratio, quia etiamsi Sol vapores ex Mari extrahar, qui postea resoluti in pluvias dulces revertantur, non tamen inde sequitur, istiusmodi aquas ita ab omni Sale radicali separari, ut non exiguae portiuculae Salis, etsi quoad sensum gustu vix dignoscibiles. remaneant: quod et in aqua sontana qualicunque Experientia verum esse docer; siquidem aqua huiusmodi per Alembicum distillata. semper nonnihil Salis in fundo relinquit, uti Chymicis notum est.

COROLLARIUM I.

Hine patet, Terraqueum Globum in Chaotica masta adhuc latentem a primordiis rerum virtualiter in se continuisse Salem, sed in actum primo erupisse tertio die, quo separatio aquarum in alveos suos a DEO distributarum, Terram ab aquarum mole, qua involuta iacebat, liberam detixit; atque hoc pacto multae de Salis origine controversiae, quibus Commentatorum monumenta referta sunt, dirimi possunt.

COROLLARIUM II.

Nullam esse aquam elementarem sive fontanam five lacustrem, quae distillatione peracta non aliquid Salis reliquum exhibeat, uti fuse per experimenta probabitur in sequenti libro Tractatu de Sale. Cum enim al det ominibus rebus consistentiam, iuxta Suppositionem 2, certe qua omni privata Sale consistentiam a natura sibi debitam obtinere obtinere, utpote elemento suo terrestri fixativo destituta, atque adeo in purissimum Elementum resolveretur, quod impossibile est. Cum enim omnia rerum naturalium Corpora ex quatuor Elementis composita sint, certe uno eorum deficiente totum Compositum destrui necesse est; Ergo Sale suo fixo nulla Aqua destitui potest. Quemadmodum enim in quolibet Composito naturali unum vel duo Elementa praedominantia sunt: ita et in Aqueo Elemento una Aqua altera plus aut minus salsedinis usque ad insensibilem salsuginem habet: haud secus atque in reliquis Elementis semper maior aut minor huius aut illius Elementi portio praedominatur, radicali semper Elemento perseverane Naturae consilio factum est, ut etsi aqua dulcis et potui apta a quacunque salsa separari possit; per evaporationem Salis semper tamen fixum in subiecto corpore etiam sub minima portione remaneat. Loquor autem hoc loco non tantum de ale in particulari, sed generice de omni eo, quod distillatione peracta remanet in fundo emici, quod et Chymici caput mortuum vocant: hoc enim omni humore exhaustum, et in cineres redactum, statim novam Salis foeturam suppeditabit,uti suo loco docebitur.

COROLLARIUM III.

Hinc pater, Terraqueo Globo Salem naturaliter tum a totam Terraquei Globi Oeconomiam conservandam, tum ad eandem sustentandam alendamque, a principio rerum insitum fuisse tanquam balsamum Naturae: ubi enim Sal non est, ibi putredinis initium esse necesse est unicus Sal tam animata quam inanimata a putredine servat. Nihil in natura insulsum, nihil naturalium rerum, sive Metalla et Mineralia, sive Plantas Animaliaque. sive Elementa ipsa spectes, e quibus Terraqueus Globus compositus est sine Salis dote subsistere potest: ubi a deficit,durabile nihil est, sed omnia putredine virulenta mox invaduntur , necessario tum Universi, tum Hominum Animaliumque subsidio destituta Hinc nullus est locus in Mundo cui non alis suppetat copia; adeoque DIVINA PROVIDENTIA illud non sine causa ubique praesto esse voluerit, quod tantopere necessarium foret. Quantum enim Homini caeterisque Animalibus necessarius sit,experientia quotidiana docet unicum ciborum omnium condimentum. Quod enim Sale caret, non corrigitur, quod non corrigitur, id totum insalubre indigestum, putredinosumque advenit Homini, utique verum morborum naturalium medicamentum; unde non sine causa Homerus divinum vocat, tanquam id quod ab incorruptione omnia qu videntur. servat. Addo genitalium rerum principia ex Sale suam originem deducere; unde et Poetae Venerem Aphroditim tanquam spuma Maris natam fingunt, ut hoc veluti ὦ τῷ τύπῳ Salis vim per Mare dispersam genitabilem proponerent; Deos que marinos eam ob causam fecundos et multorum liberorum parentes faciunt. Et notum est omnibus, nil Mari feracius, nil foecundius esse, tum infinita Monstrorum marinorum multitudo tum immensa Piscium progenies, Ovorum innumerabilium copia propagata, abunde testantur.

Atque haec de necessitate Salis dicta sufficiant. Restat, ut quomodo Aqua salsugine ila ab initio imbuta fuerit, quomodo eadem deposita in dulcedinem vertatur.

In primordiali aquarum in Telluris alveos deductione, quam Sacra Genesis tertio Mundi die factam fuisse docet, statim Aqua chaotica tum ex salsugine praegnans, tum ex ipsa salsuginosae Terrae substantia tanquam sibi necessarium attraxit nutrimentum. Terra itaque Sale referta, utpote naturali terrestri suo elemento constans. derepente Voce DEI percussa pro conditione partium primum in ossaturam Terra, deinde in Lapides omnis generis tam communes quam pretiosos, limum adhuc mollem seu sedimentum aquarum fixavit; deinde varias Metallorum Mineraliumque species cooperante Subterraneo Igne ipsi coaevo, id est, Sulphur, Mercurium, caeteraque mineralia, tanquam genuinos Salis silios produxit: seipsum vero tanquam omnium bain et sustentamentum necessarium, per universas prorsus Telluris fibras diffudit; ex quibus Oceanus veluti ab Uberibus continuo sugens, praeterquam quod iam et ipse illo imbutus esset, avide in se attractum derivavit. Et quoniam fundum Maris in primo Libro innumeris Meatibus et Voraginibus cribratum ostendimus, hinc factum est ut Ignis Subterraneus Salsuginosae Terrae Spiritus calore excitatos, Oceano omnibus in locis passim communicaret, Sol vero et Luna continuis influxibus per Ventorum Vaporumque copiam Mare indesinenter agitarent. Hinc salsuginei spiritus Mari mixti universum Oceanum ea imbuerunt salsedine, quam in hunc diem retinet, et usque ad Mundi consummationem retinebit. Terram autem salsugine sua, et Subterraneous Ignes per occultos Marini fundi meatus porosque, spiritubus Salis sublimatis Mare perpetuo imuere, his ostendo experimentis.

EXPERIMENTUM I.

Fiat ex olis fossilis laminis Vas quadratum ABC, cuius commissurae pice aliave materia exactissime claudantur; et hoc facto infusam aquam dulcem aliquandiu relinquas consistere et aquam dulcem inter breve tempus totam in salsedinem versam invenies, attrahente aqua dulci ad se salsedinem in vase consistentem, tantoque aquam futuram salsiorem, quanto illam vehementius in Vase agitaveris. Ex hoc experimento innotescit clare, quomodo aqua dulcis salsugine attractas fiat salsa.

Experientiam quoque tum in Sicilia., tum Melitae fecimus, in terra qualibet, pingui tamen, non arenosa, Mari proxima, intra cuius fossam artificiose excavatam aqua dulcis infusa statim in salsedinem versa fuit. Contra si in certas dulces cretaceas et arenosas glebas aquam marinam infuderis infusam aliquot diebus reliqueris; aquam salsedine sua exutam reperies, Terra suapte natura ipsi debitum attrahente. Cuius quidem rei causalia non est, nisi diversitas terrestrium glebarum, qualium aliae sale copioso, aliae vix sensibili pollent Hinc fit, ut gleba sale gravida, aquae dulci salsedinem suam communicet, naturali quodam et reciproco attractu; contra gleba pauciori pollens sale, a marina attractum salem tanquam nutrimentum sibi consentaneum in se derivet, unde aquam sale volatili destitutam, dulcem fieri necesse est.

Pari pacto cum Mari fieri censendum. Communicat Tellus salsedinem suam Oceano per universas Terreni Corporis fibras diffusam; et ne itora tantum salsedinem communicare videantur, Ignis Subterraneus per cribrosum Maris fundum perpetua salinorum spirituum sublimatione, adeo universas semitas Marium imbuit, ut accedente Maris agitatione perpetua, perfecta tandem fiat aquarum cum salsuginosis spiritius commistio. Sunt enim, uti experti sumus, spiritus salini adeo potentes. ut vel exigua huius spiritus quantitas, tanta videlicet quantam cochlear capere potest, ingens olium agua dulci plenum in salsuginem facile vertat

Venio iam ad alterius Dubii solutionem, quomodo videlicet aqua in subterraneis incilibus dulescat; sive quomodo in iis deposita salsugie in dulcem, uti fontes et flumina aperte demonstrant, aquam vertatur.

Dico, id primo fieri decoctione aquarum. Cum enim viscera Terrae Ignibus subterraneis referta sint, fit ut aquarum inciles sive meatus siphonum in morem propagati, dum Pyrophylacia transeunt, volatiles aquae salsae, concoctae iam et digestae, spiritus mox sublimentur, sublimati et in maximam subtilitatem attenuati, per intimas Terrae fibras sese insinuent, et ubi frigore condensati fuerint denuo in Salem revertantur, adeoque Terrae restituant illud quod ab ea abstraxerant. Terra naturali attractu id quod suum erat repetente.

Accedit quoque, ut aqua allambente latera meatuum gleba dulci refertorum, ibi percolatum salsum humorem pari modo Terra naturali quodam attractu in se derivet, id quod primo Mari dederat, iuxta Experimenta paulo ante adducta; unde Fontes et Flumina, quae ex Mari primum salsa per meatus fundi Maris subierant, ob adductas causas, deposita salsugine per extrema orificia aqua dulci referta, exeunt fluuntque, donec Mari reddita denuo salescant; durante perpetuo hac rerum pericyclosi.

Praeterea cum Sol perpetuo ingentem ex Mari copiam attrahat vaporum, fit ut illi frigore mediae regionis aeriae condensati deposito Sale volatili in pluvias, grandines, nivesque resolvantur; quae inter altissimorum Montium vertices recepta, colliquatione partim extrinsecis, partim internis Hydrophylaciis insinuata, aquam augeant et dulcedine sua dulciorem reddant.

Sed de his fusius insequenti Tractatu derigine Fontim.

Mirum est, quod in Litorius Freti Mamertini sive Siculi olim observavi: Litora arenosa sunt. et plena sabulo, in quibus si quis fossam fecerit statim aquam dulcissimam reperiet. etiamsi a ripa Maris non nisi duobus aut tribus pedibus distet. Imo quod admiratione dignius, in ipso curo Portus Messanensis brachio, quod intra Portus et Freti aquas medium interiicitur, si quis fossam dicto modo fecerit, is pariter aquam dulcem reperiet. .Idem accidit ad Litus Calabriae iuxta Rhegium, ubi aquam dulcem me reperisse memini in fossa arenacea, non nisi duobus palmis ab aqua Maris dissita, et Fons ibidem ad ripam Maris in usum publicum extructus sat ostendit.

Quaeritur tam exotici effectus causa, quam triplicem ego hoc loco adducere conabor. Prima esse potest, arena natura sua siccior, quae in fe sassuginem attractu quodam naturali derivat, uti in praecedenti Experimento patuit. Altera causa esse potest, quod rivuli ex Peloro Promontorio, quod Freto imminet, emanantes, Litus sabulo sum occulto fluxu percurrentes, antequam Freto se insinuant, dulces ubique aquas suppeditent. Quod idem de Litoribus Rheginis dicendum est, in quae sese ex Montibus Calabriae, qui Fretum cingunt, tum aperti, tum occulti rivi arenam subterlabentes eandem aquam dulcem, antequam in Mare sese exonerent, ubique exhibent. Unde vero aqua dulcis in Portus Messanensis brachio, inter utrumque Mare natura curtovato aqua dulcis proveniat, aliam haud dubie causam habet, cum rivulos ex montibus participare non possit. Ergo dicendum, vel Terram istiusmodi nativa proprietate, aquam Maris colatam in dulcedinem modo superius dicto convertere; vel certe ex lacu aut flumine quopiam Siciliae aut Calabriae per subterraneum siphonem infra fundum Maris porrectum, quod in hoc Portus brachio exitum dum reperit aquam per dictum tractum diffusam dulcem reddere. Tradunt enim Historiae Nauticae in multis locis tum in fundo: tum in nonnullis Maris scopulis aquam dulcem in fontis morem prosilientem reperiri uti dicetur de Fontibus submarinis suo loco.

Habes hic Lecto, causam triplicem aquae dulcis in Litorius scaturientis, quarum pro libitu tuo eam cumprimis quae ingenio tuo maiorem satisfactionem dabit seligere poteris; alias enim praeter dictas non facilce reperies.

CAPUT IV.

Utrum aequalis sit Maris salsedo per universas Oceani semitas dispersa.

Hoc Dubium uti magni momenti est, ita exacte discutiendum duximus Notandum itaque primo; hanc difficultatem multipliciter intelligi posse: Primo, Utrum Mare in fundo salsius sit, quam in superficie. Secundo, Num in litore, an in medio. Tertio, in Locis Zonae Torridae subiectis; an in Septentrionalibus Plagis salsius. Notandum secundo, aquam marinam intense frigidam minus salsam esse, quam aquam salsam calidam. Notandum tertio, Terram fundum et litora Maris, uti variis proprietatibus qualitatibusque pollent, ita quoque mire variari His praemissis.

Quaeritur primo: An Mare in fundo, an in superficie salsius sit? Dico cum fundus Maris aliter et aliter sese in diversis Oceani Mariumque districtibus habeat: diversisque proprietatibus viribusque in diversis tum fundi, tum litorum locis pro ratione et dispositione terrestrium portionum polleat, non solum ratio, sed et sensata experientia docuit; Mare subinde in fundo salsius, quam in superficie, nonnunquam in litoribus, quam in fundo aut medio Oceano, maiori salsedine abundare. Si Mare transiverit per mineram Sale refertam, aut hiatum spritibus volatilibus Salis ab Ignibus subterraneis sublimatis pervium invenerit, tum certum est, Mare in fundo quam in superficie salsius esse; cum eidem immediate a subiectis Salis venis perpetuo copiosa salsugo communicetur. Idem dicendum est de litoribus Maris: Nam ubi vicinam Salis mineram Mare continuis suis fluctibus allamberit, id salsugine in litore, quam in medio intensius imbui, necesse est; et salinae; quae ad ripas Maris magno mortalium emolumento intruuntur, sat testantur.

Dico secundo: Cum Sal fixum ipsa aqua gravius sit, certum est, id in superficie consistere non posse sed deorsum tendere versus fundum; salem tamen volatilem; utpote cuius levitatem spiritosam nihil impedire valeat, universum Maris Corpus usque ad superficiem pervadere, Marique perfecta mixtione, ex continua fluctuum concitatione contemperare Potest tamen salsedo marina tum in fundo marino, tum in Litoribus; multis modis impediri, ne acrior quam in superficie;quorum primus est Fluminum; Rivorum, Fontium, per meatus subterraneos in fundo Maris sese exonerantium; quibus aqua marina mirum in modum attemperatur, et sublata salsedineita dulcescit, ut scaturigo per medium Maris penetrans, in ipsa superficie Nautis subinde magno spatio aquam dulcem praebeat: sicuti referunt de nonnullis locis Maris Pacifici ad Litus Americae Australis, et de Sinu:Perfico iuxta Ormutium, quod etsi omnium Marium ex circumsitis salinis montibus, salsissimum sit, in ipsa tamen Maris superficie dulcis aquae scaturigo ebullire fertur, summo Nautarum caeterorumque torridissimae Insulae Incolarum Accolarumque solatio et emolumento. Idem contingere potest in fundo Maris, aut litoribus salsugine non ita refertis, aut in iis locis, in quibus vastissimorum Amnium affluxu, ad multa milliaria Mare dulcescere comperitur. Quae cum notiora sint quam;t memorari mereantur, libens omitto. Quemadmodum enim

non omnis fert omnia tellus,

diversissimaeque sint terrestrium partium constitutiones ratione quarum Maris natura mirum in modum variatur, dum non idem in omnibus locis, sed pro diversitate proprietatum terrarum quas allambit, alia et alia semper producit, de quibus suo loco:Pari pacto, Mare in uno loco ob dictas causas salsius est, quam in altero. Fit tamen perpetua Maris agitatione, ut salsedo perfecta dilutione diffusa aequabilem fere ubique locorum, ubi dulcedinis scaturigines non attingit, saporis temperiem acquirat.

Alterum Dubium est, Utrum Mares sub Zona Torrida salsius sit, quam sub Zona Temperata aut Frigida? Respondeo, sub Zona Terrida, id caeteris paribus salsius esse. Quoniam enim Sol radiis suis perpendicularibus id perpetuo terit ut spiritus volatiles Salis una cum vaporibus calore Solis attracti, primum in nubes, quae Ventorum agitatione in diversas Mundi partes dispulsae, partim in frigidioribus montanarum regionum partibus condensat, volatilique Sale frequenti agitatione solutae in pluvias aquarumque, possit cum experimentum eius non fecerim, asseverare quoque non possum; videtur tamen verisimile, etsi in minima portione, separari. Ego hoc pacto rem tentandam putem:

Fiat Siphon in helicem contortus, cuius Vas aqua marina refertum sit A, helix sit B C D, Recipiens E. Subiecto itaque igne Vasi A, spiritus salini calore resoluti per helices adscendere incipient sed cum inter tot gyros condensati ingentem in exaltationis motu remoram inveniant, ab adscensu ampliori eos cessure necesse est, praesertim si Siphon tortuosus saepius aqua frigida adspergatur; aqua vero tenuitate sua per fumos exaltata in Operculum F et hinc in guttas resoluta in Cythum E se diffundet, quam ego multis rationibus convictus, dulcem esse debere existimo. Quia spiritus salinos, vel ad primum frigus condensatos subsidere notum est; vapor vero, nubium instar, viam suam per tortuosas semitas carpens, tandem in Operculo F resolutus, in E Vas a salsedine liber guttatim se effundet: ale volatili condensato intra Siphonis meatus remanente foliata propagine in lateribus helicis concreta. Cuius rei Chymicos experientiam sumere desiderarem et forsan, quod dixi, verum reperient. Cum enim in aliis operationibus huiusmodi Siphone usus sim, dici vix potest quantum hoc artificio ab omnibus faecibus et phlegmatis depuratam aquam reperias. Verum de aliis ab aqua salsa dulcem separandi modis in Octavo huius Op. Libro Fuse tractabitur.

Quare hic finem imponemus huic Sectioni, a primo totius Nature principio, quam Aquam dicimus, ad secundum procedimus, qui Ignis est.

MUNDI

SUTERRANEI

LIBER QUARTU

PYROGRAPHICU,

DE

IGNI SUBTERRANEI,

Ventorum, Fluminum, Fontiumque origine.

SECTIO Si.

De Natura Ignis Subterranei, eius itu operationibus.

PRAEFATIO.

Quemadmodum Divinae Potentiae Altitudo in Mundo Coelesti duo constituit Luminaria Solem et Lunam, quorum illum Igneae substantiae, hanc Aqueae esse voluit, eo fine, ut Soli ardore humido Lunae effluvio temperarentur, humiditas nimia Lunae excessiva ignei Solis siccitate cohiberetur , atque hoc pacto genuina rerum omnium in Superficie Terre, generabilium principia esse possint. Quae Naturae adminicula adeo necessaria fuerunt, ut alterutro deficiente, Mundus conservari non potuerit. Quam vi vero haec tum Aqueum Mari elementum, tum Terreni Corpori molem superficialem potenter ad generatione rerum sollicitent, fieri tamen non potuit, ut ad intimum terrestrium viscerum meditullium virtute sua influxiva pertingerent, cum sphaeram habeant activitati suae determinatam et limitibus suis definitam. Hinc ne Terreni Globi producendum interior, frigori inclementia obrigesceret, et ad interiore Naturae actione in Mineralium Metallorumque generatione inutili foret, summo Divinae sapientiae consilio factum et, ut Igni una cum qua in eo constituerentur, quae essent veluti sol quidam Subterraneus Luna subterranea, quorum ope mutua, et discordi quadam reciprocae actioni concordia,omnia Naturae emina Terra queo Globo congenita, in eam rerum tum multitudinem, tum varietatem animarentur, quam tum intra intima Terrae viscera tum in externa eiusdem superficie cum admiratione intuemur. Restat itaque, ut quis it Igni subterraneus? qui operetur? Ubinam locorum subterrestrium collocatus sit ?aut modo aut quo alimento perennia istiusmodi Ignium incendia nutriantur? Ostendamus.

Section I. On the Nature of Subterranean Fire and its Operations.

Preface

CAPUT I

De necessitate et essenti Ignis Subterranei, et utrum erum Elementum it.

Dari Ignem subterraneum adeo certum et ut eum nemo nisi vesanae menti Philosophus negare possit. Quisquis enim Ignivomos Montes, Sulphureos Ignes non ex Terra tantum sed et vel ex ipso Mari prorumpente. Thermarum multitudinem et varietatem ubique passim locorum obviam considerarit Si haud dubie hos Igne, hos Calore, haec ingentium Vulcaniorum Craterum aestuari , non in are non in aqua, sed in ipsis intimis Terrae penetralibus natales suos habere, asserere vel invitus cogetur. Quomodo enim fieri posset, ut ubique locorum tanta Mineralium, tanta Sulphuris, Bituminis, Naphthae copia dum ubique occurri,. ea sine Igne, sine ullo natur calenti aestu, frigidissimi illi caligini carceribus, ab omni Solari influxu remotissimis, solius ari et humidi conflictu enata concipi queat? Necessarius itaque fuit internae Telluri Oeconomiae Ignis subterraneus. Certe Plato, dum haec omnia altius constemplaretur, perennium flammarum, incredibilem aquarum tum frigidarum, plurimos que Aquae et Ignis ingente amne in Phaedro agnovit; quin et vel ipse Aristoteles, ab observatis Ignis effectibus, quos inter Admirandas olim recensuerat auditiones, Terram Si. de Mundo. c. 4 uti Aquae ita amplissimas spiritus Ignis que scaturigines constinere docuit; quae deinde lib. de Meteoris, dum Ventorum in Terrae motu causas scrutatur, replicavit.

Notarunt et Plinius, Vitruvius, Cicero hoc Naturae arcanum; dum enim Terrae scrutantur viscera, calori observant opifices ibi delitescentes. Siquidem maximae Mundi partes calore fultae sustinentur; lapidum conflictu et attritu ignem elici videmus, et recenti fossione Terram fumare calentem, atque etiam ex puteis iugibus aquam calidam trahi, et id maxime hybernis fieri temporibus, quod magna vi Terrae cavernis constineatur caloris. Poetis quoque adeo persuasus et hic Ignis Subterraneus omne de Vulcano, Vesta, Cyclopibus fabulae ad illum alludere videantur.

Audiamus Lucretium hisce verbi canentem:

Principio Tellus habet in e corpora prima.

Unde Mare immensum, volventes flumina fontes

Assidue renovent; habet ignes, unde oriuntur:

Nam multis succensa locis ardent Sola Terrae..

Ex imis vero furit ignibus impetus Aetna.

Manilius in Astronomici:

Sunt autem cunctis permissi partibus ignes,

Qui gravida Habitant fabricantes fulmina nubes,

Et penetrant Terras, Aetnaeque minantur Olympo.

Et calidas reddunt ipsis in fontibus undas.

Quis ergo, et quid proprie Ignis ille Subterraneus sit, pauci accipe. Ignis Subterraneus et portio Ignis Elementaris non puri, sed varia combustibilium rerum miscella constaminat, Intra Terrae cauernar seu Pyrophylacia. Deo Opt Max. ab io Mundi exordio ad Sublunaris Naturae tutelam, conservationem et omnium proventam conclusa. Dicitur primo, portio Igni Elementari non puri, sed misti, ad eorum excludendam sententiam et opinionem , qui Ignem huiusmodi specie ab Elementari Igne distinctum, incorporeum et invisibilem dicebant: id ane praeter quam quod Ecclesiae, Sanctorum Patrum sanctionibus (qui vel ipsum Infernalem Ignem, non incorporeum et spiritualem sed materialem, corporeum et eiusdem cum artificiali Igne sive Elementari misto speciei esse passim afferunt) Naturae quoque legibus, omniumque pene Philosophorum decreti repugnat; cum Ignem incorporeum, nullam potentiam, nullam ad in Corpoream substantiam agendum proportionem habere, notiu fit quam ut dici possit aut debeat. Dicitur secundo Ignem Subterraneum esse portionem Ignis Elementaris misti ad reprobandam eorum sententiam, qui Ignem illum subterraneum non corporeum, non actualem, sed virtualem seu eminentialem (cuiusmodi et in stomacho,) vide coctiva pollentem, asserebant, quod in Itinerario nostro Exstatico fue refutatum et; et postea falsitatem aperte ostendemus. Democritus ne actualem Ignem concedere videretur, dixit calorem subterraneum fieri ex calce et cinere, per antiperistasin, quo nihil ineptius dici potest. Si enim calx et cinis sunt intra Terram ab abscondita, iam iure quaeri posset, quisnam calcem et cinerem in huiusmodi consistentiam deduxerit? Cum calcem et cinerem sine Igne fieri impossibile sit. Accedit, universum Terrestrium Mundi Globum ex calce et cinere compositum esse debere, cum nullus fere in toto Orbe locus sit, ut postea ostendetur, qui non huius calori effectus prodat. Quod pariter uti enatae repugnat experienti, ita opinionem non rationibus, sed sannis muliercularum explodendam verius relinquimus. Neque antiperistaseos ope calorem illum in Subterrestribus loci feri, ratio dictat. Cum enim antiperistasis, Philosophos teste, nil aliud quam constrariorum calidi et frigidi lucta sit; lucta autem ita, quia nullum violentum perpetuum, perenni conflictu durare non potet. Si durare non poterit, utique omne pariter thermae iam dudum cessassent, Scrobes Vulcaniae, Monteque flammivomi iam dudum extincti , quod pariter experientiae reclamat ; cum uti durarunt ab exordio rerum, ita et in hunc usque diem core non cessant. Accedit, quod si per antiperistasin calore ille accenatur, iam haud dubie calor ille primo moextirerit; cum in antiperistasi actualis et simultanea constrariorum positio requiratur. Quod si ita; Quaero igitur undenam hic calor praevius sit prouctur. Certe non a figore, cum per u rigida in summo gradu antiperistasin fieri impossibile it; ageret enim simile in simile, quod et contra commune Philosophorum axioma; neque a calore in Terrae visceribus eminenter constento cum hic figori elementari a nemine sensato Philosophos opponi concedatur; neque virtualis seu potentiali tantum esse potest:cum Igni actualis tantum proprietates, vel iuxta ipsorum aversariorum opinionem,in e constineat. Quidquid itaque dixerint, quocunque se verterint, aliud quo e ex hoc limo evolvant, non inveniunt, nisi calorem formalem ab actuali Igne in visceribus Terre latente excitatum asserant.

Dixi Ignem Subterraneum Ignis Elementari non puri, sed varia combustibilium rerum micea incti portionem esse, ad eorum excludendam opinionem, qui omnem ignem usualem sive culinarem Elementum Ignis esse putant. Verum ut quomodo Elementum Ignis hoc loco summas, luculentius innnotescat, de eo paulo altius ordiri visum est.

CAPUT II

Quodnam sit verum Ignis Elementum, et ubinam proprium ipsius locus sit.

Veteres Philosophi, Trismegistus, Zoroaster, Orpheus, Mundum universum quatuor Elementis, Igne, Aere, Aqua, Terra compositum statuerunt; ubi per Ignem non certum locum, sed universi Aetheris substantiam intellexerunt, quem et Ignem vivisicum appellant; Orpheus vero omnia ex Igne, Aqua, Terra, et omnia nutriente Aethere ab Opifice constituta hisce docet: τὸν ὅλον κόσμον ἐκ πυρὸς καὶ ὕδατος καὶ γῆς καὶ παντὸς αἰθέρος Occelus, Pythagorae auditor, primu omnium Ignem infra Lunam et supra Aerem tatuit: atque hoc pacto, eius placito Universum quinque Elementis Terra. Aqua, Aere, Igne et Aethere constituitur: quorum quatuor priora perpetuo corruptioni et generationi motui subiecta, Lunam veto esse quasi sepem et interstitium inter incorruptibilia corruptibiliaque docuit: ἑβδομὰς γὰρ ἀθανασίας καὶ γενέσεως καὶ τὴν σελήνην ὁρόμεν Seps enim est immortalitis et generationis cursus is qui Lunae est, id est, mobilis Lunae orbita. Et paulo post ait, τὸ μὲν ἐν πυρ, καὶ ἦν ἄκρον, τὸ δὲ ὕδωρ καὶ ἀὴρ μεσότης. Ignis quidem et Terra extreme sunt, Aqua vero et Aer medietates.

Hanc ententiam Empedocles et post eum Hippocrate et fecutu, Peripatu vero Magitrum uum perperam intelligens, propagavit. No cum nemine constendere volumus, sed veritatis avidi, hoc loco, dum genuinus Ignis locus nobis definiendus est, Ignis Sphaeram sub Concavo Lunae ocnstitui non posse, vel ex ipso Aristotele demontrare conabimur Verum ne inconsultius textum considerasse videar, ipsa sapientissimi Doctori verba adducere visum fuit, ut quid ex mente eius tenendum it, patefiat. Sic autem dicit Aristotele lib. Met. 14.meio igitur circa edium et gravissimum frigidissimum segregatum, Terra et Aqua circa haec autem attigua his et Aer, et quod propter consuetudinem vocamus Ignem; non et autem Ignis, excessus enim est calidi ac veluti fervor Ignis. Sed oportet intelligere dicti a nobis Aeris id, quod est circa Terram veluti humidum et calidum esse, propterea quod vapores et exhalationes habeat Terrae. Quod autem super hoc, calidum iam et siccum. Est enim vaporis natura humidum et calidum; et est vapor quidem potentia veluti aqua; exhalatio autem potentia veluti Ignis. Ex hisce aperte patet, nil aliud hoc loco docere Aristotelem, nisi quod separata exhalatione a crassioribus aquae vaporibus,s e in ultimam Elementari Mundi supremamque regionem recipiat, que uti tenuissimis et subtilissimis partibus, calidis et siccis constat, ita Ignis vicinior quoad naturam et, utpote ad inflammationem concipiendam oppido disposita. Has autem tenuiores et subtiliores Aeris partes dicit Aristoteles, vocari. Consuevisse Ignem: protestatur tamen expresse, non esse verum Ignem et evidentem reddit rationem. quia Igni et quidam excessus caloris et quidam fervor; atvero illa halituosa supremae regioni aereae substantia non et fervida, nec talem habet calori excessum. Quare cum alibi dicat Aristoteles, Ignem esse in Concavo Lunae. intelligendus et cum hac explicatione, quod vocetur per consuetudinem ni, non quod revera sit. At Sectatore Aristotelis hoc loco, ex perperam intellecto textu in coordinatione Elementorum, propriam et genuinam Ignis Spheram omnibus modi, etiam contra Magistri mentem suis suadere conantur.

Dum ergo Ignem sub Concavo Lunae ponit,tantum abet ut illum purum Ignem, aut verum Igni reale Elementum dicat, ut potius neque illum quem nos Ignem vulgo vocamus, ibi ponendum doceat; ait enim textu 18. Terra a Sole calefacta fieri exhalationem spirituosam, fumosam et que it ipsius terrae extentis siccae, et propter eam calorem dicit supereminere vapori; et de eadem intelligi, quod subdit immediate, sub circulari latione est calidum et siccum, quod inquit, dicimus Ignem: innominatum enim est et commune in omni fumosa disgregatione: attamen quia maxime natum est tale corpus exuri, ita necessum est uti nominibus. Vides Philosophum hoc loco nil aliud quam supremam Aeris regionem describere, quam, cum a coelorum motu et incalescat et uratur, modo ὑπεξαψυμα sive exhalationem aut summe attenuatum aerem, modo non ignem, et in potentia ignem vocat, Ignem, inquam, non revera sed qui ex consuetudine dicitur Ignis. Asseclae vero ne et se et Magistrum ex hac pyrotechnia ridiculos faciant, ibi realem Ignis Elementaris Sphaeram etiam contra Magistri mentem pro aris et focis adstruentes defendere non verecundantur.

Porro si Igni ex consuetudine tantum ibi esse dicatur ut ex verbi eius constat, cum hominum cogitatione aut appellatione nihil in natura constituant, certe Igne illic ubi non et constituere non poterunt. Si vero subtilissimam purissimamque Aeris portionem ibi stabulantem. Elementum Igni dixerint, iam specie ab Aere Elementum distinctum non constituent.

.

Diu sane multumque, fateor, vebra Graeci textus, utrum verum, reale et sensibile ibidem Ignis Elementum poneret, studio summo expendi; sed tantum abest, ut potius dubium et ancipitem in omnibus, nunc hoc, nunc illo modo Ignem in dicto loco consistentem mira obscuritate describentem repererim; tandem incidi in verba quibus tres Ignis species describit: quae cum veritati enucleandae, et imaginariae Sphaerae Ignis sub Concavo Lunae confutandae aptissima reperirem, hic ea ex textu sincere depromta adiungenda duxi, sic enim aie: Ἓν εἶδος ἐκ πυρός· ἔτερον γὰρ ἐξ τῶν ἕλκ ἀνθεκς, ἢ Φλὸξ ἢ Φῶς, ἔκαστον αὐτῶν πῦρ ὄν. καθάπερ ὅτι ἐκ πυρὸς τὸ λεπιομερέστερον λεπιομερέστερον γὰρ ἐξ τὸ Φῶς ἐξ ἀνθεκς, καὶ τῆς Φλογὸς Non enim inquit, una est species Ignis; aliud enim est specie carbo, et flamma, et lux, unumquodque eorum Ignis est; quemadmodum quod in Igne subtilissimum est, id est, subtilissimarum partium; subtiliorum enim partium est lux et carbonis et flammae.

Tres itaque Ignis species in rerum natura hic ponit, Carbonem accensum, Flammam et Lucem: ha tamen sub una ce et carbonis et flammea, quae subtilissimis partibus constat, comprehendit. Hanc quidem sententiam ex meo Platoni excerptam, quam, utpote suae de Elemento Ignis opinioni contrariam , consultis omittere quam ad, truere debebat, hic discutiendam, et an ea cum sententia illius Lunae Ignis consistere possit, explicandam duximus.

Dico itaque primo si tres tantum Ignis species sunt, Carbo, Flamma. Lux certe aperta in Sublunari Concavo suae exitentiae signa praeberent ; sed nulla prebent; Ergo Neque enim hic loquimur de Elemento Ignis invisibilis, potentiali et virtuali, quam et halituosam substantiam dicit aut aerem attenuatum sed de sensibili reali et actu existente. Sic ergo argumentor: Si in concavo Lunae Ignis foret, is vel Anthrax, vel Flamma, vel Lux foret, aliae enim Ignis species non dantur, ipso Philosopho fatente.

Sed primo non est ibi Anthrax seu Carbo. Si necessario erit accensus, extinctu enim, Ignis dici nequit cetenim ua natura gni omni. Si lucebit, lumen quoque de diffundet; si diffundet, ergo inferiora illuminabit. At nemo hucuque a condito Mundo sub Luna super Aerem Sphaeram calori succensi vidit unquam, neque lucere quicquam intuitu est. Si praeterea caro ille luceret, utique et caleret in se, et calefaceret proximum sibi Aerem, Aquam, deinde Terram. Et quia duratio caloris istiusmodi est perpetua, perpetuo quoque calefaceret proxima ibi subiecta Elementa. Aer ergo nunquam frigidus foret; at saepe intolerabili frigore ita in omnia vicina Elementa saevit, ut omnia in glaciem convertat. Carbo itaque succensus Ignis Elementum Sublunare dici o potet. Si enim daretur talis Carbo, iam de nobis actum foret, cum omnia in cinere et favilla iamdudum redegisset; quod Aristoteles olim qui Coelum Ignem esse contendebant, iisdem pene verbis obiiciebat.

Neque Flamma esse potest Elementum Sublunare; Si enim Flamma foret necessario arderet, si arderet necessario luceret, si luceret, una cum calore ad nos diffunderetur; ex consequenti, a tot iam seculis Flamma tam immensa, cuiusmodi Sphaera Ignis est, Sole multi millionibus partium maior, incendio suo non dicam Elementa vicina, sed et universum Telluris Globum iam dudum una cum omnibus iis inexistentibus consumpsisset. Sed quidpiam horum contigisse uti non constat, ita quoque Concavum Lunae flammeum esse a nemine hucusque observatum fuit; neque quisquam eius aut lumen, aut calorem sensit unquam: Flamma itaque ibi esse non potet.

Sed dice foran, Flammam hanc ob summam raritatem, utpote aethereae naturae, edacem non esse. Si aethereae naturae, ergo iam duo erunt tere superior et inferior; Si hoc, ergo vel Ignis erit, vel non. Si prius dicat, iam sibi aperte contradicit, dum Coelum seu Aethera Ignem minime dici posse adstruit; ait enim si Coelum esset Ignis, iam omnia combusta forent, si non est Ignis, habemus intentum.

Neque tertia species Ignis quam Lucem dicit, in concavo Lunae locum proprium habere potest; Luceret enim, et lumine suo diffuso non illuminaret; et cum supremae regioni Aeris contigua esse dicatur Sphaera Ignis, nulla Aeri obscuritas, nulla nox in esse ei posset, atque adeo semper noctu diuque in perpetua luce versaremur; quod quam absurdam sit, quis non videt? Nulla igitur aerem Lux ambit noctui, nullus infra Lunam Ignis lucet, ergo nulla ibi Ignis lux est.

Non succenseat mihi hic Peripatus, quod in Operibus meis lucem passim et corpus asseruerim, id enim vel ab ipso Arisotele persuasus asserui, qui hoc loco lucem Ignis corporei speciem ponit, nulla facta qualitatis mentione, sed haec παρέργως.

Accedamus ad id quod primo intenderamus, et videamus, Utrum illud quod sub Concavo Lunae ponit Peripatus, vere et proprie Elementum esse possit.

Elementa ab Aristotele dicuntur ea in quae ultima corpus resolvitur, vel ex quibus primo inexistentibus res epsae constant, quae nemo Philosophorum negavit. Si ergo Sphericus ille Ignis sub Luna constituitur, vel is erit Elementum vel non. Si Elementum, iam haud dubi is inferiorum rerum compositionem ingredietur, et aliis associatis Elementis, Mistorum omnium constitutionem ingredietur, veluti pars principalis et caeteris activior. Descendere ergo hunc ad compositiones constituendas necesse est. Sed descensus huiusmodi Ignis neque visus est unquam, nec a quopiam vel Philosopho vel Astronomo unquam deprehensus est. Si enim descenderet, vel praeter naturam, vel natura eum urgente descenderet. Si natura ducente iam Ignem duobus contrariis motibus instructum asserere cogemur, adscensu naturali, et descensu praeter naturali; quod contra Peripatum est, qui unius simplicis Corporis unum simplicem motum esse asserit, Si descendit praeter naturam, ergo violento motu mistio nem ingreditur omnem; ergo omnis mistio non naturalis, sed praeter naturam erit; et consequenter invita natura, atque adeo nunquam perpetua, quod communi Philosophorum decreto repugnat.

Si vero qui hunc descensum natura fieri dixerit, is iam Ignem natura sua gravem necessario asserere cogetur; cum omne quod naturali motu veru Centrum Terrae tendit, grave it. Adscendet itaque hic ignis uti gravi, et adcendit ut levis, ergo et gravis simul et levis erit, quod implicat contradictionem.

Si vero dixeris. eum perpetuo natura sua adscendere, ergo ii unquam cum inferioribus commercii habebit.

Si denique motu Coeli Lunae eum descendere dixeris, ille motu erit vel per motum Coeli impellentis, vel iacientis, vel attrahentis, vel vectantis; hisce enim motibus, non aliis, vel a seipso, vel vel a superis, vel ab inferis omnis res moventur. At non video quomodo Coelum suo sphaerico motu Ignem recta eorum impellat; Impellens enim impulsum corpus sequi necesse foret; Coelum ergo Ignem sequetur deorsum. quo quid absurdius esse possit non video. Eadem absurda sequentur, si eum iactu aut vectatione infra detrudi dixeris.

Ex his omnibus tandem concludimus, Ignem illum concavum Lunae inhabitantem, cum nullo hominium it conspectus, nullo cognitu, nullo ratiocinio colligatur, nullius usus, neque ad compositionem Mundi, multo minus ad Mitionem rerum, uti demonstratum et, concurrat, salvo peritiorum iudicio, admitti minime posse.

Quodnam autem verum sit Ignis Elementum, iam ostendere conabimur.

Et Suppono quidem primo, quemadmodum alibi docuimus, DEUM. OPT. MAX. Sapientissimum Conditorem omnia e quatuor Elementis, quae in Chaotica massa virtute continebantur, Coelum, Astra, Terram creasse, ut in itinerario Extatico fuse ex Sanctis Patribus ostendimus.

Suppono secundo, Nullum Elementum purum in natura rerum, proprie loquendo, arie; imo omnia Elementa in figuli conluta iacere atque adeo non proprie Elementa pura, sed mista seu elementata esse: quia nullum Elementum purum per se subsistere, nec visu aut sensu ullo percepi posse, uberi ratiocinio tum in praecedentibus, tum in Secundo Itinerario Terrestri, demonstratum fuit.

His positis dicimus, quod etiam si nullum, purum Elementum dari possit, latet tamen aliquid in Elemeneto misto, veluti in intimo substantiae Elementaris centro, quod veri Elementi nomine triumphet, et quod Elemento det esse specie a caeteris distinctum Elementum, forma veluti anima quaedam Elementi, cuius tamen index sit Elementum illud, quod iuxta propriae formae requisitionem sensibus se oggerit. Dum enim videmus Ignem. dicimus illud Elementum, non quod revera proprie tale sit est enim Elementum materiale tantum, fumo ardente veluti amictu quodam vestitum; Elementum vero essentiale intus latet, quod per lucem indicatur, calidum videlicet illud primigenium et innatum omnibusque rebus tam Coelestibus quam Sublunarium rerum Mistis inexistens. Atque hoc esse verum illud Elementum quod ad omnium Corporum compositionem concurrit, inde deducitur, quod cum Ignis hic usualis, uti ex se et sua natura destruat est, ita tantum abest ut Compositionem rerum ingrediatur tur, ut potius Composita iam destruat; aliud itaque Elementum verum et proprium assignari gnari debet Mistionis constitutivum; non ustivum illud extrinsecum sed intrinsecum, quam lucem seu calidum innatum dicimus; hoc enim uti omnibus rebus inexistit, in lucidis tamen corporibus potissimum virtutem suam exerit. Atque in Sole primum, veluti in propria Lucis Ignisque Sphaeram sedem suam posuit sub luce purissima: in intimis vero Terrae thalamis sub luce obscura et varia rerum combustibilium miscella tincta; in suprema regione Aeris sub halituosa substantia; in reliquis vero opacis Corporibus veluti excrementitiis Elementorum facibus sopitum iacet. quod tamen arte Chymica ab iis separatum, Igneae naturae indolem protinus vel ad proximam alterius Ignis applicationem exerit lucido iam amictu vestitum.

Vides igitur, quid nos proprie per Elementum Ignis, quod ad Corporum constitutionem concurrit, quid per Elementum lucis ignisque cortice circundatam, quem vulgo Ignem artificialem mixtam, aut quem Aristoteles πυρώμα & ξηρὸν ζέον, spiritus sicci accensionem, sive, quod idem est, exhalationem seu fumum accensum dicit, intelligamus. Unde patet, non incongrue Ignis Elementum ex consuetudine longa usuque introducta vocari omne flammeum, accensum et lucidum corpus, in cuius tamen Centro verum illud quod vim flammae et omni lucido corpori tribuit, Elementum continetur ex se et natura sua quasi incorruptibile, in nonnullis per lucem, in quibusdam per calore tantum, luce in Corpore suppressa, manifestum: quod neque gravium neque levium legibus subiicitur, set ex se et natura sua omnem situm indifferens est, uti in Fulmine, Fulgure, et maxime in pulvere Nitrato et Aureo patet. quorum illud natura sua sursum, hoc deorsum miro impetu vergit, pro ratione videlicet teri cui iungitur. Atque hoc pacto Aristotelis sententia, qua Ignis Elementum sub Concavo Lunae ponit, non quidem tanquam in propria sphaera contentum sed tanquam portio Ignis, quae uti in omnibus, ita etiam in Aereo illo Corpore Sublunari latet, intelligi potest et debet. Hoc enim posito, nulla circa Ignis Elementum difficultas moveri potest quae non solvatur per ea que iam adduximus.

COROLLARIUM I.

Ex dictis hucusque patet, quomodo per attritionem generetur calor in corporum durorum collisione, ut dum ferrum supra incudem tutuderis, ferrum lima poliveris, duo ligna attritione tertii in flammam succenderis: quomodo terebra, qua quidpiam perforatur, tantopere effervescat; quomodo denique lgis e silice eliciatur; quomodo in nubibus fulmen et fulgur, in corporibus vero viventium ad validum exercitium calor nascatur, et similia qua quotidiano constant experimento.

Dico itaque horum omnium rationem aliam non esse nisi Elementum Ignis, sive calidum illud innatum et primigenium sulphuri quiddam haud ab simile in intimo rerum naturalium Centro conclusum sopitum quidem et a terrestribus facum quisquiliis oppressum, at post collisorum corporum perfrictionem attritionemque spirituum agitatione animatum, illos quos dixi Calores suscitat; usque dum segregatis humidioris naturae corpusculis, spiritibus que sulphureis et halituosis in unum coniunctis tandem igneo flammeoque vestitu amictum prodeat. Quamvis enim omnia Corpora mixta in se huiusmodi sulphureos igneosque spiritus conclusos habeant, quemadmodum ex illorum per Spagyricam artem dissolutione patet, atque hoc pacto omnia ex attritionis motu incalescant; sunt tamen alia aliis aptiora, scilicet quae maiorem sulphuris fixi copiam, partesque spiritosas vel copiosiores, vel magis compactas obtinuerunt.

Hinc ferrum, utpote copiosiori adusti sulphuris copia turgens, prae caeteris metallis maxime incalescere experimur, non item plumbum, cuprum, aurichalcum argentum, aurum, utpote in quibus humido copioso resistente non tam facile ex attritione congregentur spiritus illi ignei, qui in primigenio calido latent. Cur vero erra dum lignum secat, tantopere incalescat, minime lignum; rationem damus, quod sulphurei, in ligno spiritus utpote dissolutiores exspirent, in serra vero dura compactores, et ex praedominio sulphuris constipatiores sint: hinc fit,ut ii in ferro ex attritu facilius quam in ligno accendantur. In nubibus vero nascitur fulmen et fulgur ex sulphureis corpusculis, una cum vapore in sublime attractis, que cum spiritibus igneis nitrosisque referta sint, ex vehementi nubium conflictu agitata et attrita facile in ignem coalescunt, qui maiorem ex rarefactione aeris locum requirentes,cia dum ex constipatis nubium repagulis exitum non inveniunt, violento quodam motu qua data porta ruunt, ea strage quam quotannis experimur,

COROLLARIUM II.

Hinc patet quoque, Cur hyeme tota Vegetatis Naturae Oeconomia triti facie squaleat; viror omnis ab arboribus plantisque depereat; quia videlicet Sol remotior spiritus illos igneos et halituosos, utpote frigore oppressos, dissolvere et attenuare non potest; mox tamen ac Aequinoctialem supergressuss caloris sui incrementum susceperit, ecce spiritus, qui latuerant eo usque, syngenei illis novo caloris hospite animati, ac veluti interioris indolis laetitia tripudiantes dilatatique in ramos, folia, flores, fructus luxuriant.

Cur vero illo motu non incalescant, aut inflammentur ratio est tum umidi, quo pollent, copiosissimi resistenta, in tum blandus ille Solaris caloris affluxus; quo spiritus ignei misti humidis ad generationem necessarii, ita attemperantur ut in ignem erumpere non valeant; atque hoc est calide illud et humidum quo, teste Philosopho, omnis perficitur generatio, omnia vigent conservanturque.

Atque hisce nostris principiis positis applicatisque, nullus tam exoticus effectus in natura rerum occurret, cuius rationem dare non possis.

COROLLARIUM III.

Hinc patet, quomodo flamma, quae nil aliud quam Ignis fluens est extinguatur; v.g. in candela, quae cum humido pingui et viscoso polleat, et cui cum plurimi sulphurei spiritus, fit ut accensum ellychnium statim et spiritu ignem concipientes una in flammam accendantur: atque adeo ob pinguis humidi copiam fluere incipiant; spiritibus vero se invicem sollicitantibus, et ad fluorem excitantibus, tamdiu flamma duret, quamdiu fluxus ille in radice pabuli duraverit; fluor1 vero cesset, mox ac fluxus ille a pabulo abstractus fuerit, et spiritibus sulphureis perturbatis, impeditis suffocatisque, vel per flatum vehementiorem vel affuso humido, vel pressura, neque pasci amplius, neque fluere possit. In carbone vero etiamsi flamma non sit, lux tamen est, igneo adhuc fervore aestuans; unde ad conservationem sui, auxiliares copias advocantes vicinas carbonis sicci hinc inde particulas ad ignitionem dispositas arripiunt, atque iis acceptis, praesertim si flatu iuvetur, invalescant in maximum Ignis incrementum; si vero externa adiutrix defuerit, quantum possunt,se concentrant, donec tandem ambientis frigore enervati extinctique et a luce et ab ardore cessent.

Sed ut tandem ad Subterranei Ignis institutum revertamur, recte in Definitione diximus, pones esse Ignis Elementaris non puri, sed varia subterrestrium combustibilium rerum miscella tincti; tingitur autem ille lgnis pro diversa fomitis natura, sulphuri puro iungatur, candicat, si bitumini, fusca flamma moeret; si bitumini una cum aerugine, viret; rubet, si minio aut similibus rubri coloris mineralibus iungatur; si arsenico, ochre, fandarachae flavet; si uliginosae materiae pingui et oleaginose applicetur, omni fere luce distituitur, fumo tantum indolem suam prodens. Quae omnia experientia docebit, si ex dictis materiis oleo commixtis in lucerna lychnum accenderis. Atque hinc est quod Ignis Elementum etiamsi in omnibus rebus idem specie sit, pro combustibilium tamen rerum natura, specie differre videatur.

Huiusmodi itaque Ignem Terrae visceribus ad Sublunaris Nature tutelam, rerumque omnium proventum inclusum esse Definitio asserit . Terram cavernosam esse in praecedenti Libro ample ostensum fuit, ubi et Terrenum Globum immensa intra propria viscera spatia, concameratas Speluncas, Tractus immensos, Abyssos impenetrabiles esse exposuimus. Nam ut Seneca de Agro Puteolano refert, sunt ibi specus vasti, sunt ingentes recessus et spatia, suspensis hinc inde montibus saxa, simul abrupti in infinitum hiatus, qui saepe illapsas receperunt urbes et ingentem in alto ruinam condiderunt; et ut dicebat Corn. Severus in Aetna.

Quancunque immensus Terrae se porrigit Orbis,

Extremique Maris curvis incingitur undis,

Non totum est solidum, desit namq; omnis hiatu.

Facta est omnis humus penitus; cavata latebris

Exiles suspensa vias agit.

Quibus subscribit Plinius, Aelianus, Lucretius, caeterique rerum naturalium scriptores.

Habitant in differentibus longe lateque patentibus Cryptis summo amicitie foedere iuncta Ignis et Aqua; quae eam moliuntur rerum varietatem quam Metalla, Mineralia, Succi, Glebae, Fontium salebrae nobis patefaciunt. Nam, ut recte Mailias,

Sun autem cunctis permisti partibus ignes,

Qui gricantes fulmina nuhes.

Et penetetrant terras Aetnaeque minantur Olympo,

Et calidas reddunt ipsis in fontibus undas.

Ut proinde vel hinc admiranda Ignis subterrestris vis e potentia eluceat, dum ordinato impetu adscendens sursum et que superat, facit adscendere; crescit in multiplicata analogia fere in infinitum, corrumpit et transmutat quodcunque occurrit in sui substantiam, neque unquam dempta ex eo parte diminuitur. Siquidem in Caveris Terre conclusus sese sese agitans, ubi invenerit aditum, penetrat ad exitum ad plura centena millia passuum etiam subter Mare et invios Terrae anfractus; uti in Prolegomenis tanquam omnium oculatus inspector, docuimus. Et dum maiores iugiter acquirit vires, terras, quae occurrunt, et vel ipsa saxa montesque in suum convertit pabulum, ut nisi ambitu Oceanica et Omnipotentis Numinis iussu cohiberetur, universam Elementaris Naturae molem in inextinguibile traheret incendium. Neque mirum est, tantam Ignis vim in Terris a Natura constitutam; cum ab huiusmodi Ignibus universa Sublunaris Naturae salus dem pendeat; neque enim in iis rebus praesertim conservandis, quae, sive necessitatem sive diuturnitatem spectes, Ignis adminiculo caurere non possunt, Natura parca, angusta et in] manca, sed prorsus liberalis et magnifica esse debuit.

Quemadmodum enim Celum immenso ambitu, quod cuncta comprehenderet. conastituit, vastamque disposuit Elementorum molem, et Maris immensum pelagus, unde in universi Geocosmi venas indeficientem aquarum copiam distribueret: ita Divinae Providentiae, proportione servata, magnume valde in Ventre Naturae. Ignis apparatum fecisse consentaneum fuit: unde per longissimos veluti Caminos infinitum diffunderet fervorem ad necessariarum rerum usum, Telluris, Hominum, Animantiumque emolumentum. Et sicuti Aquis suos statuit terminos, quos praeterire non liceat; ita hanc Ingis naturam tam admirabili distributione ,ut tanto ordine et symmetriae proportione in abditis Subterrestris Naturae semitis attemperavit, ne ab ambientis Oceani undis longe lateque insinuatis suffocaretur, neque a praescripto sibi termino exorbitaret; secus enim motu suo liberrimo foras prorumpens omnia susque deque verteret in apertam, Terrae Hominumque ruinam; quod in illa temporis plenitudine futurum existimo, quando ruptis ferocientis Naturae fraenis, et apertis Ignium Subterraneorum cataractis, Divinae Potentiae imperio non Tellus tantum,e. Sed et Elementa calore solventur, cum totius Mundi ruina et interitu. Ut quemadmodum in universali illo Cataclysmo apertis, cataractis Celi, abyssorumque barathris, Mundum aquarum inundatione perdidit: ita et ultimis temporibus eundem Ignium inundatione sit perditurus. Quam quis neget futuram, si aestuantem in terris perpetuum Ignem adspexerit si vasta provinciarum inscendia, manifestum denique tantae simul materiae sulphurisque apparatum, quem vel uno eructat hiatu, quin non certum fateatur, id specimen esse ac evidens signum praeparationis ad praescriptam illam a Divina Sapientia conflagrationem.

CAPUT III.

De Igne Subterraneo per omnia diffuso; et Cur nonnullis locis sit perpetuus, in aliis non?

Quemadmodum in Corpore Humano Microcosmo Calor per omnes totius Corporis meatus diffusus, spiritibus suis omnia animat, vivificat, instaurat, agitat, una cum humorum massa coniunctus:ita et NATURAE OPIFEX non minori providentia Geocosmum constituit, Ignibus copiosissimis et uberrimis illum pro tantae Molis ratione instruens, ne alicubi abesset,quod naturalibus operationibus tantopere esset necessarium. Est Corpus Humanum, id est, Microcosmus aere ignis spiritibus, et humoribus refertum; est et Geocosmus. Sicuti enim in Corpore Humano inflicto quocunque loco vulnere, statim Sanguis erumpit, et ad minimam agitationem effervescit, sudorem ex tota porosae cutis substantia expellens: ita vix locus est in erra qui praevia fossione non abundantes praebeat aquarum latices, vel sponte, vel argillacea terre attractu suctuque, non caldos tantum, sed et tepidos, fervidos, intolerabili caloris vi aestuantes eructet. Quomodo enim Aqua sine Igne, authic sine Aqua consisteret? certe sine Igne omnia perpetuo gelu damnata in apertam Naturae perniciem iam dudum ab omni generabilium rerum propagatione cessassent; sine Aqua vero omnia iam dudum innumerorum aestuariorum subterrestrium incendiis consumpta, universam quoque Geocosmi fabricam in cineres et favillas reduxissent. Vides igitur quanta providentia hac duo Elementa, quam admiranda quadam Naturae arte ita sint coniuncta, ut unum alteri reciproco quodam commercio necessarium praeberet nutrimentum, unum alterius impetum infringeret; atque hoc pacto benigno foedere sociata intentos a Natura effectus praestarent; cuius luculenta indicia nobis esse possunt, dum videmus eme, benignam rerum altricem, omnium scilicet in visceribus suis seminaria continere, Aquam, Aerem, Ignem proportione quadam admirabili, qua subito cunctis inserviant operibus, subito praesto sint ad quamcunque rerum generationem. Hinc e Terra immensam spectamus humorum vim perenni fluxu emanare, perpetuos efflari halitus, infinitas aquarum emanationes, perennes subsistentis Ignis caminos. immensos aestuariorum promoscondos, ac manifestos in eis aeterni Ignis effectus fumum, flammam, fervores, aquarum bullientium salebras; et quae vasta divulsis Caminis successu temporum excitantur incendia, que in universo Orbe terra marique visuntur passim, certam praebent rationem de reliquis caloribus et aestibus, qui per varios Terrae Marisque tractus disseminantur, et veluti in varios Caminorum ramos deducta tantam Thermarum Mineraliumque varietatem efficiunt. Sed ut haec clarius patefierent, hic Figuram totius apponendam duximus

Habes hic Figuram Ignis Subterranei Aquae misi typum, quem non ea quidem seratione in Terra habere asserimus: quis enim eum ex viventibus unquam vidit? Sed ad similitudinem quandam operantis Naturae, et quantum imaginatio nobis fieri debere suggerit;secus enim vix humano ingenio comprehendi potest, quomodo Aqua Igni iuncta tam mirificos, tam extra quam intra Terram effectus praestet, Ignis Centralis signatur litera A, Pyrophylacia ex eo derivata, litera B. Hydrophylacia litera C. . Canales a Pyrophylaciis ad Pyrophylacia S Camini Pyragogi; Canales V ab Hydrophylaciis ad Hydrophylacia Hydragogi sunt, linae vero tum ad Pyrophylacium tum Hydrophylacium ducta sunt fibrae, rimae seu fissurae Terrae, per quas tum Aqua tum Ignis derivatus Geocosmum, tum ad Fontium tum Mineralium Metallorumque generationem disponit, et eo modo se habent quemadmodum Capillares venae in Corpore Humano, quibus nulla etiam minima portio caret, uti iam supra ostensum est. Disces quoque ex hoc Pyrophylacia propiorem circa Centrum locum habere, Hydrophylacia vero propiorem circa Terrae superficiem, prudenti sane Naturae consilio; Cacabi enim non infra, sed supra ignem, ut aqua calefiat, et ad usum veniat, poni debent.

Est autem cedi nihil aliud quam magnum quoddam in natura accidens, immensus quidam excessus Ignis, qui a Subterraneis Subterrestrium Ignium Barathris pinguem et combustibilem Terrae materiem prosecutus, vel per impetum disruptis alicubi Caminis, miras ac mortalibus formidandas flammas eiaculatur; et quamvis quamvis huiusmodi Incendia ipsa Terrarum exteriora non sint perpetua, sed extemporanea, ob hoc tamen non tollitur Ignis in subditis Pyrophylaciis quin perpetuus uniformisque subsistat, uti ex Thermis eodem semper statu permanentibus patefit.

Ratio vero, cur in nonnullis locis, non semper, in quibusdam perennis videatur Ignis effectus, haec est, quod etiamsi Ignis Subterranei substantia in suis Receptaculis perpetuo fomite ei constanter administrato subsistat, contingit tamen subinde ut materia combustibili Terrae superficiei vicina vel consumta, vel meatibus ex combustis Subterrestris materie glebis, fornicumque combustorum rimis obstructis,vel Subterranearum inundationum diffusione Caminis aqua oppletis Ignis propagatio impedita, veluti induciis quibusdam inductis, multorum annorum curriculo quiescat; donec minera meatuum successu temporis propagata novaque combustibilis materie supellectile ditata denuo foras prorumpens, antiquas Incendiorum stationes repetat; tantum enim incendia durare scias , quantum combustibilis materiae fomes durat, qui si ob dictas causas cesset, et ignem cessare necesse est, in iis potissimum Caminorum ductibus qui tura Pyrophylacio remotius distiterint.

Si vero dicte causae non intervenerint, certum est, cediu perpetuo durare; flamama enim (quem vaporem accensum dicimus) emicat , insequiturque, quantum potest, combustibilis materiae escam, qua deficiente, et ipsa deficit cessatque, donec novat ex iugi cum mari commercio subministrata materia perennique intus vapore ac caligine repullulet ad supremos meatuum fornices, quae non secus ceu fuligo crassissima, ac incumbente intus flatu a maiori impulsu excitatum concipiat ignem, itaque flammas iterum edat novas.

Hoc vero non semper uno et eodem tenore fieri potest; Natura enim in continuo motu tota est, ac maiora minoraque necessario id genus accidentia pro variis dispositionibus materiae combustibilis ac urgentis in eam flatus conditione promit, quae sunt necessariae horum accidentium causae. Et quoniam materiae non semper uno tenore et qua litate et quantitate est disposita nec ita ad incendium in una parte ac in alia apta est, propter Caminorum varias dispositiones; hic sit, ut in aliquibus locis perpetua sint incendia, quia usque ad ipsa Pyrophylacia purgatissimos habeat Caminorum meatus; in nonnullis locis nunc moriuntur, nunc post multorum annorum decursum, denuo tum ob novae materiae incrementum, tum ob Subterraneorum ventorum flatuum que vires diversas resuscitantur; qui quidem adeo huic Oeconomiae Vulcaniae sunt necessarii, ut sine illis, utpote omnium Naturae accidentium auctoribus, nihil fiat. Quomodo autem ii producantur, paucis explico.

Cum Oceanum in Itinerario Terrestri fundum habere diximus instar cribri innumeris foraminibus pertusum, quae quidem nihil uteu aliud sunt, quam orificia Canalium. per quos aqua dum impetu Maris sollicitata, currit consequenter e excitat; hic per Canales Pyrophylaciorum, qui fere semper Canalibuse aquarum uniti sunt, impetu summo ruens, vel in ipsa Pyrophylacia deductus, ibidem flatu suo humidissimo materiam combustibilemen non tantum excita, sed et in ferventissimas flammas continuo animat; haud secus ac faber ferrarius flatu folium et aquae aspergine, ignem in foco potenter instaurat, fervores ignis congeminat, eiusque virtute et efficacia, quod sine flatu primo non poterat, iam sui iuris et arbitrii factum ferrum in quamcunque formam figuramque tendendo aptat. Flatus autem, seu Venti Subterranei, a Mari scommotione et a quotidiana fluxus et refluxus reciprocatione (qui sunt Naturae veluti Folles quidam, quorum perpetua sufflatione tum aqua a Mari intra suos meatus transfusa ad exonerationem sollicitatur, tum Ventus ex aquarum continua commotione intra Caminos meatusque Ignivomos propagatur) excitati, Ignem perenni motu agitant; rimae vero fissuraeque Terra quas aqua secum delata varia combustibilis materiae miscella,sale, sulphure, bitumine repleverat. hic ea calore et halitibus aestuantia pro Terrenarum cryptarum natura et conditione liquefacta, ad se in novam fomitis materiam attracta convertunt; et hoc facto perpetua fit operationum Naturae continuatio; atque hoc modo tum Aquae tum Ignis admiranda Naturae industria pericyclosis peragitur. His itaque rite expositis iam ad historicas Igneorum incendiorum enarrationes calamum convertamus, ut vel sensu terrane exterminatores vel sensu discant, quod intellectu non concipiunt.

Optime vero ab Itali partibus ordiemur, utpote quae plura atque manifestiora continet Subterraneorum Ignium vestigia, in quibus fundantur omnes suscepti argumenti demonstrationes; quae quidem non credidissem, si propriis oculis ea omnia varia peregrinationis me occasione lustrata non examinassem.

Sub mediocri itaque coeli temperie Italia, cum ab Alpibus longo catenatorum Montium tractu sit extensa, duplicique hinc inde pelago clausa, utrinque ab Apennino, quo tota dirimitur, innumeris fontium scatebris, lacubus, ingentiumque amnium rivis diluitur; qui quidem omnes ab Hydrophylaciis tum Alpium, tum Apennini originem suam sumunt. Et ut videas mirum Italiae situm: Est illa, quae Mari Adriatico obtenditur pars, quae Boream ex parte respicit, propter Apennini umbram opaca,frigidior, et paucioribus pollens thermarum fontibus, crudioribus quam plurimis;ad dexteram vero, qua Meridiem magna exparte respicit, et Tyrrheno Mari ambitur ,uti aprica, aperta, et ob Soli sulphuream, quam ubique prodit, ferendis Ignibus apta conspicitur, ita et in variis adiacentibus Insulis, diversa omni tempore calorum, aestuariorum, thermarumque argumenta protulit; unde, Beroso teste, a Cumis et Vesuvio ad Istriam usque olima arsisse fertur, Palensanam proinde a Ianigenis appellatam fuisse, id est, Regionem conflagratam. Et si minutius rem exploremus, Italiam omnes ad adeo vasta incendia dispositiones habere comperiemus ;situs angustiam,quo inter duo Maria undarum illisione assidue flagellatur; Subterraneos meatus et cavernosos anfractus Ignibus et Ventis pervios, ac materiae tandem sulphureae copiam, qua tota luxuriat, arde que certis locis super omnem terram.

Nam in tota hac Italiae parte Meridionali ab extremis Siciliae oris usque ad Hetruriae confinia aliis in locis perpetua visuntur incendia, ut in Aetna; in aliis conflagrant per tempora, ut in Aeoliis, quas Liparas vocant, Insulis, et e regione Neapolis, ut in Aenaria sive Ischia, Prochyta, Pithacusa, nec non in Continentis terrae Montibus, Vesuvio, Misdhseno, Puteolisque et Cumis, qui sepe ardent ac certis in locis magna demonstrant aestuaria, ignibus, fumis, vaporibus, thermis, quibus scatent, anfractus, ut summo studio observavi, passim obvii, cuniculata que hiant spiracula, qua ubi flatum emittunt, mox intimi percipiuntur, non sine formidine adstantium, ceu ardetis ignis fragores, sonitusque aquarum, uti in Plegraeis Collibus, quae Vulcanium Campum, vulgo Sulphataram, circundant, videre et audire est; fidem quoque faciunt, non procul inde distans Sibylae Antrum ad Cumas, totque horridi circa Avernum hiatus recessusque ob aestum impenetrabiles. Tota ubique Campania ad superficiem antiqua eiusdem conflagrationis gerit vestigia, solo passim arido, cineris et pumicis instar, cum pulvere, quem Puteolanum vocant, et carbonibus vivo saxo conclusis.

Puteolis transeamus ad Latium quod sulphureis Crateribus plenum est, per Minturnas Sulmonem, hinc per Campos Romanos continuata Sulphuris minera, tum pluribus in locis, tum potissimum sese exerit in Lacu quodam inexplorabilis profunditatis Tybure quatuor milliar dissito, nec non 16 Insularum, quas Barchettas vocant, natabilium celeberrimo, e quo Albula Fluvius sulphureus originem suam nancescitur, et olim Thermarum balneis celebris fuisse videtur, de quo suo loco. Hinc Subterranei Ignis cunciculus reflectit in Montem Rotundum,olim Agrum Eretanum, et hinc in ramos deducitur, quorum una pars tendit in Thermas Stiglianas, et Lacum in media Sylva tum sulphuris foetore, tum bulcitlientis aquae in modum columne adspectus rhorridum; et tandem per Montem vicinum (in quo et Crypta serpentum) aestuariis et caminis refertum, Tolfiam et Centum Cellas usque, que omnia loca sulphure et bitumine scatent, ad Mare terminatur. Alter ramus versus Montem Roseum,inter quem et Roncilionem novi Suophurei sese exerunt crateres, qui occulta sua commercia habent cum Monte Cimino, quem Montem Verteriensem vocant, et cum pago Vico, sulphureis scatebris celebri: et sane Ciminus Mons magnam adhuc Ignis vim fovere videtur sub profundissimis antrist, plenam sulphurosissimo halitu, glebis passim aridis et pumicosis innumerisque fontibus calidis, quos inter Bullicamum ob fervorem intolerabilem est famosissimum, cuius miram constitutionem in nostra Hetruria fusius describimus. Habet hic cum alio vicino Lacu inter Viterbium et Montem Flasconem, magnam communicationem, ubi aqua ex fundo Lacus erumpens miros exercet tumultus, et , quod mirum dictu,duo simul hic Fontes spectantur, vix uno dissiti passu, quorum unus fervidissima, gelidissima alter aqua tripudiat; de quo suo loco.

Hinc Ignis Subterranei cuniculus in universam Hetruriam in ramos innumerabiles sese diffundens, vix ullum locum Thermis, Suphueis crateris, aquisque mineralibus immunem relinquit:siquidem Hetruria, qua Mare Tyrrhenum respicit in Iluam Insulam usque, tota ubique Tellus calentibus scatet aquis vel ferri aerisque vel sulphureis luxuriat fodinis. Quo nomine memorabiles sane sunt Lacune Volaterrana, fervidis et salientibus aquis referte, et fodinae Sulphuris optimi ad Castrum, quod Libbianam vocant, de quibus uberrime actum vide in notra Hetruria.

Ex altera parte versus Orientem, cuniculus Ignis longe lateque distensus potissimum sese exerit sub Monte quem Vivum appellant, ubi celeberrimas S. Cassiani et S Philippi thermas causat; et hinc sese extendit vversus balnea, quae Avenionensia vocantur, in Montem Politianum usque, ubi ad S. Albinum copiosa mineralium aquarum cum summo foetore copia scaturit, et hinc ex una tandem usque ad ipsum Apenninum aestuariis refertum se porrigit,ex altera senas vicinasque Mari adiacentes partes, et ad Liguriae usque contermina loca, Lucensemque Agrum, quae tot abundant metallis, tot sulphureis fodinis, aquarumque calidarum ac fervidarum fontibus, quot forte non habet universa Italia. Maxime tamen Subterranei Ignis spiracula sese exerunt in Apennino ad Petram Malam eique vicinis locis; ubi aer noctu scintillat, diuque ceu ex ardente subtus fornace caligat ac fumat, iniectasque calefacit aquas ac incendit stipulas. Videtur autem hic Fons venas habere continuas usque ad Porretanas aquas in Agro Bononiensi, quarum undique colles noctus scintillant, et hinc fundi videtur in Agrum Mutinensem, ubi bituminis liquor atque Ignis mirum in modum exaestuat, et hinc usque in Istriam continuat sui fomitis incendia; hos enim colles Euganeos, teste Beroso, circa Aponi Balnea artisse olim, tum Collium salebrosi tractus cineresque et pumicosa facies, tum carbones,lapidumque, qui vel ipsas aquas intercurrentes calefaciunt,fervor, sat ostendunt.

Quae cum ita se habeant, verum profecto nobis argumentum esse possunt universam Italiam iugi intus materia sulphuris refertam esse, cuius cuniculus uti ubi plus aut minus longe lateque ramos suos protendit, ita sub Mari quoque in adiacentes extendit Insulas, et iuxta singularem mixturae attemperationem virtutemque caloris, quem sub diverso venarum tractu habet, varios effectus parit, miranda certis temporibus incedia causat. Concludimus itaque, quod Italia incendiorum altrix, uti tota Ignibus Subterraneis referta est, qui alibi perpetuo, non nullibi per tempora ardent, ita olim tanta fuisse sulphurum incrementa, tantam ignium coacervationem, ut si non tota, saltem Beroso test magna sui pars conflagraverit; nec minus credendum, fore aliquando tempus,ut, stantibus hisce Naturae principiis, conflagratura sit iterum atque iterum usque ad finalem totius Universi interitum et consummationem.

CAPUT IV.

De Phlegraeo Camp in Agro Puteolano.

Anno 1638. Neopolim transiens, non potui praetermittere quin omnibus seculis celeberrimos Campos sulphureos quos Veteres Phlegraeos, vocant, inspicerem. Superato itaque Subterraneo Meatu, quem la Grotta vulgo vocant, quem alibi descripsimus, intra Montem Pausilippum, excavatum, non procul Puteolis, inter fauces Montium Planities longe lateque exporrecta in conspectum se dat; locus omnino horrore et formidine plenus; longam dicunt pedibus 1200, latam 1000, quam Plinius Camps Phlegraeos a flammis et ardore vocari scripsit, Cornelius autem Strabo or Vulcani appellat, locum ubi et ab Hercule superatos Gigantes quidam fabulantur. Colles ibi passim flagrare fundo spectantur in imo:nam magnos ubique cum odore sulphureo per plura foramina semper exhalant fumos, quiper omnem vicinam regionem Ventis etiam Neapolim usque deferuntur. Circundatur tota hac Planities Collibus sive Rupibus praecelsis, quorum vertex quondam praealtus, perpetuis tandem ignibus depastus, in vallem profundam subsedisse, ex ipsa loci forma colligitur. Itaque qui quondam vertex,nunc ingens in plana valle fossa est; que costae vel latera Montis olim, modo scopulorum ac rupium cacumina sunt: et hi olim quidem, Dione Cassio teste, maiori copia ignes flammasque evomebant: Montes quoque vicini continuo ardebant, et veluti e fornacibus fumos eiiciebant spissos, et aquas igneas. Nunc temporis autem ipsa Planities non secus ac colles Phlegraei flammis perpetuis exhausti foraminibus infinitis cavernosi sunt, et materia colore que sulphureo flavent ubique; solum quoque cum tangitur supra ambulantibus, quasi tympanum propter concavitates resonat crepitatque, sentiasque non sine stupore sub pedibus ferventes aquas, fumos que densos et ignitos sibilare,ac fluere hinc inde cum magno fragore tubos atque cavernas subterraneas vi exhalationum factas; quae quantae sint, experieris. Si foramen aliquod obtures vel gravi lapide, eundem mox impetum fumi eructare videbis.

Ingens tamen in eadem Planitie Lacuna me summa admiratione affecit; reperitur enim haec semper aquis bullientibus et nigrore suo formidinem incutientibus plena: Cacabum diceres pice et refina bullientem:quae subinde locum mutat, ac indurescentibus aquis in margine lebetis artatur vel ampliatur simul cum exhalationis impetu maiorivel minori. Mirum et illud, Voraginem illam aquas ultra humanam staturam ad 8 vel 10 pedes in altum eiicere in modum pyramidis, easque pingues ac luteas sulphurei que fere coloris, quod vel ipsi Puteolani non diffitentur ; qui perhibent, ad 16 aut etiam 24 palmos quandoque has aquas ebullientes in altum e vibrari, et hoc praesertim, cum Mare aestuat, non item quando quiescit. Luculentissimum sane indicium, hosce mirificos exaltati liquoris effectus aliunde non procedere nisi a Mari; Ventorum quippe procellis agitatum, dum per subterraneos meatus liquefacte huius materia promumcondum sollicitat, mirum non est, liquorem suis angustiis contineri nescium, ultra a natura sibi constitutos limites in altum eiaculari, tanto quidem violentius quanto maiori violentia Maris impetuosus affluxus illum extruserit; quin et diversus tunc temporis aquarum color ex varia Marine aquae cum varia mineralium succorum miscella compositus, nimirum quam ex profundioribus terra scatebris subterranei Venti Marinis aestibus agitati et inter flammas invalescentes eructant, aperte docet. Mari vero quiescente nihil horum sentitur; sed aque in Lace faucibus pingues ac nigra fuligine squalide tantum una cum effervescentia quadam spectantur.

Quid dicam de Montibus et Scopulis quibus Vulcanius hic Campus stipatur? Spectantur in hisce Caminorum ductibus Spiracula non pauca, quorum aliqua perpetuum Ventum formidabili cum sonitu et fragore eructant,tanto cum imet , ut si lapiem inieceris,eum mox denuo repercussum magna vi foras proiectum recipias; nonnulla fumum flammis mixtum eiaculantur: in Inferno te constitutum diceres, ubi omnia horrida, luctuosa ac formidanda rerum facie, sulphuris quoque, bituminis, naphthae aliorumque mineralium foetore non tantum exanimeris.

Et tametsi locus adeo horridus sit, multum tamen inde emolumenti captant ii qui sulphuri, nitro, vitriolo conficiendo operam dant. Quomodo vero ea praeparentur, dicetur in sequntibus suo loco. Figuram loci hic apponimus eor quos descripsimus Camporum.

CAPUT V.

De specu Charonio, vulgo la Grotta de Cani, sito ad Lacum Agnanum, non procul Neapoli, et de Lethaea vi propietate qua introeuntes suffocatos interimat..

Eodem Anno 1638 cum cuncta Naturae miracula Territorii Neapolitani, duobus praece.. Capitibus declarata, videlicet, sulphureos seu begros Vulcani Campos, et Balnea Puteolana, cum iis quae in Insula Ischia spectantur ἀκριβέστερως explorassem: inter caetera celeberrima Canam occurrit, ob miras et t abditas interimendi vires nulli non nota: quam antequam describam situm Loci praemittendum censui.

Adiacet dictum Antrum Lacui quem Agnanum vocant, Figura rotunda, diametro 500 mille circiter pass. aqua gaudet limpida et oppido frigida, mineralibus rivis aucta. Spectatur ad ripam domus rustica, inqua eius possessor plures Canes alit ad experimenta intra Specum facienda de canibus intromittendis. Ubi itaque locum attigimus ecce confestim canis exemptus, acpertice loro alligatus in dicti Antri funestum Spiraculum ab homine perito protrusus fuit: qui mox ad Spiraculum admotus, virulentam vaporis inde exeuntis saevitiem minime sustinens, suffocari videbatur omnis motus expers: quem et subito extractum in Stagnum Agnanum demerserunt: et post nonnullam moram quasi ex alto sopore emergens etiam ambulare coepit, ac tandem cibo refectus redditus fuit domino suo. Miratus sum, fateor, valde tam insolentem Nature effectum, non destiti ad investigandam tam abstrusi effectus causam, quam hisce expono.

Dico itaque plurimis in locis huiusmodi Charoneas fossas tum in Germania praesertim Orbae Oppido iurisdictioni Electoris et Archiepiscopi Moguntini subiecto reperiri; ubi me intra pratum naturae loci feralis conscii conduxere ad locum molari lapide contectum, ex quo virulentus vapor exspirabat. Ego iuvenis etiam tum insita curiositate ductus veritatem rei meo damno et pueri1i imprudentia motus tentandam censui; at vixdum caput applica veram foramini,tum ecce statim virulento vapore suffocari coepi; et nisi me statim abstractum frigida offudissent, mortis periculum non effugissem.

Verum antequam causam exactius prodam, primo quid proprie per Charoneas Scrobes intelligatur, explicabo.

Charoneae Scrobes seu Fossae sunt omnia illa loca que hominibus omnibusque caeteris animalibus exitialem exhalationem exspirant, a Charontis Cymba forsan sic dicte, quod simulac eas quispiam incautius accesserit, Charontem ad eum in Acherontem traducendum paratum inveniat: dicuntur et Plutonia Spiracula: originemque trahunt ex suffocatis in occultioribus Terrae cavernis vaporibus vel mineralium succorum virulenti depravatis, aut alia deletrice qualitatis vi contaminatis: qui uti tota substantia humanae naturae adversantur, ita quoque statim cordis vitales spiritus opprimunt: qui et in fodinis metalliferis non raro occurrunt magno fossorum periculo. Verum de hisce vide tractutus sequentes de Natura et qualitate Venarum. Cuiusmodi in Hetruria complures inveniuntur, et ut plurimum in Vulcaniis Campis quas Sulphataras vulgo vocant: quorum corruptis malignisque spiritibus dicta corrumpuntur fossarum Spiracula.

Differentes itaque huiusmodi halituum facultates esse comprobandum restat.

Sunt quaedam Fossae quae ex Arsenicalibus originem sumunt, et hae statim cor petunt. Sunt quarum halitus Mercuriales, qui et nervis et pulmonibus plurimum obstant: sunt et aliae quibus halitus ex causticis salibus, qui constrictiva vi pollent, et fauces et cerebri meninges coarctantes respirationem tollunt, et suffocativi dicuntur: atque hi sola aquae frigidae affusione curantur, sine qua morerentur: et ratio est, quia frigida affusa capiti causticam et constrictivam faucium acrimoniam dissolvit, unde laxatis faucibus, spirituque resumpto, qui primo mortui censebantur, reviviscere incipiunt. Si vero originem ex ochra, sandaracha, auripigmento, et arsenico infectos halitus assumpserint, haud dubie cordis spasmos inducentes sine remedio infectos interimunt. Atque hanc ego spirituum suffocantium causam reor esse Fossae Charoneae ad Locum Agnanum: cuius situm, naturam et proprietatem in litteris suis ad me]datis, non minori eruditione quam sollerti, per varias observationes magno Nobilium, Illustrium, Praelatorum, curiosorumque hominum concursu, quam fusissime describit Illustrissimus et Reverendissimus Ioannes Caramuel Episcopus Vegevanensis totius encyclopediae consultissimus: ut proinde operae pretium me facturum censuerim, totius argumenti discursum hic apponere.

P. ATHANASIO KIRCHERO

S.P.D.

JOANNES CARAMUEL Episcopus.

Est Lacus qui vulgo de Agnano dicitur apud Cosmographos, qui Italiam descripserun, celeber. distat Neapoli quatuor millibus passuum , qua via Puteolos itur, cingitur Collibus, quos Natura exornavit arboribus: nam rari prostant Rustici qui illos colere, aut incolere velint. Lacus est amenus, et pulcher: nam amphitheatrali pompa circumvenitur. Pauci illi agricolae, quibus fortuna conditionem benigniorem negavit, ubi illuc veniunt, moribundis fiunt similes; nam omnes illi Montes vapores venenosos exhalant, quorum malitiam, seu dormiant, seu terram fatigent sentiscunt. Est ibi Crypta que a Canibus nomen sortitur in quam si Canis proiiciatur emoritur; si inde extractus submergatur in Lacum, reviviscit. Censuit Academia Indagatrix (sic dici voluit, quia dissimulatis Veterum Iuniorumque Philosophorum Placitis , latentem veritatem in Libro Naturae investigat) sua interesse rem medullitus examinare Illuc nonnulli et quidem ex praecipuis iverant, sed referebant multa que quia fidem superare visa, sine communi examine non debuerunt admitti: qui enim nec Antiquis, nec iunioribus Magistris credimus, cur deberemus assensum praebere condiscipulis: Decrevimus ergo rem aggredi communi studio, ut veritate explorata casas indagaremus. Octobris igitur vigesima sexta Anni 1664, (fuit Dominica) illuc plerique excurrimus post meridiem videlicet, ne matutinae nebulae Observationes impedirent secunda hora ante Solis occasum ibi numerabantur quadrigae decem, equi multi, et praeter famulos, qui per accidens aderant, Nobiles (nempe Doctores, Comites, Marchiones, Duces, Principes, Praelati, Episcopi) quinquaginta vel plures: nunquam, opinor, ille locus aut tanta fuit Procerum copia aut tanta Ingeniorum maiestate honoratus. Ergo, ut convenimus, communi labore et studio incepimus singula examinare:

OBSERVATIO I.

Recognovimus Locum; et est in Montis clivo, qualem depingo. Habet portam ligneam in E C, ut qui experiri volunt, aliquot nummos solvant Rustico qui qui utitur illo Monte. Est Crypta manu fea, alta quasi pedibus octo, lata sex, longa duodecim: poterit fieri maior, si curiositas postulet experientiam in loco capaciori expediri. Nudis oculis in illa nulla percipitur materie differentia; nam sicut superius, sic etiam inferius aere plena videtur A, linea, deorsum ad . Latera sunt humida, acsi pridie aqua ad illam usque lineam inundasset: a linea C D, sursum, latera omnia sunt arida terra, qua sicca, friget; qua madet, calet. Color est modicus, tantus tamen ut percipiatur statim manu, et possit etiam brevi tempore pede calceato sentiri.

OBSERVATIO II.

Perillustris D. Franciscus Andre Iuris Doctor, ingenii felicissimi Vir (cui nostra Academia debet splendorem et gloriam, et debebit posteritas Libris doctissimis) morae impatiens fuit ingressus ad G. et tametsi inclamaremus omnes, praestare ut periculum rei facerent alii: maluit singula examinare quam aliis credere: tanta doctissimum hominem praeoccupat indagandae veritatis ambitio. Sumpsit funale HIK accensum: ardebat illud per quatuor superiores digitos nempe ab H ad I, et quamdiu tota flamma erat supra lineam CD, ardebat sicut in alio quovis loco: considera Num. I. Cum pars funalis ardentis infra lineam CD ponebatur, superior (que erat supra lineam illam) ardebat, inferior (que erat ira eandem Lineam) extinguebatur : ut Num 2 videtur. Si autem illud elevabatur ita ut I supra lineam CD emergeret, iterum illud ardebat,ut prius ab H ad I. Et tandem cum totum funale ponebatur infra lineam C D, totum extinguebatur, nec resumebat flammam si erigeretur.

OBSERVATIO III.

Venit Fumus considerandus, et notavimus aliquid quod indiget meditatione. Sit pavimentum Antri A G B ut antea cum flamma ardebat supra lineam C D, ffumus in altum ferebatur,ut exhibet Num. 4. cum autem funale mergebatur infra lineam A B, fumus adscendebat ex funali recta usque ad lineam A B, non autem supra lineam CD sed inter lineam AB et C D se aure malignae immiscens festino motu ferebatur ex L per C, et descendebat ad , ac si esset aqua quae ex latice praecipitaretur.

OBSERVATIO IV.

Funale ex Num. 2. fuit examinatum nec notata in illo aliqua humectationis suspicio: erat aridum ut antea: quod ipsum confirmant dicta Nam. 2. nam si infra lineam CD esset aqua, pars funalis immersa extingueretur et elevata non statim flammam recuperaret, nam adhaerens impediret humectatio.

OBSERVATIO V.

Immisimus Spongiam in G siccam videlicet, et post longum tempus, non solum non potuimus vel guttam humoris exprimere, sed neque percipere indicium adquisitae humectationis.

OBSERVATIO VI.

Sumpsimus inspicilla: et supra lineam CD nullum humorem concipiebant; at ubi infra illam lineam submittebantur, tegebantur humiditate (pano Hispanus vocat) ac si humano halitu fuissent perfusa. Sed haec humectatio, sicut etiam ab halitu concepta, illico evanescebat. Hinc audentiores redditi experiri voluimus an stillatoria via aliquid disceremus. Accepimus igitur collocavimusque superiorem partem Alembici in fundo, nempe ore in ipso pavimento Cryptae, fi forte vapor exhalans exciperetur: ut vides Num. 5. et tamen postea extractum, interius nullum sudorem habuit: exterius autem habebat aliquem illi similem quem scyphi vitrei aqua glaciata pleni extrorsum exhibent. Tunc, quia motus videbatur ex D per C in M urgeri, posuimus os Alembici versus D: et post notabile tempus humorem habuimus interius non multum, sed sensibilem, minorem tamen quam qui in guttam transiret. Erant qui nullum saporem perciperent; erant qui acidum pronunciarent, forte hi praeiudicio aliquo deludebantur, nullum enim ego percepi; sed meo non fido gustui, est enim obtusus et tardus.

OBSERVATIO VII.

Postea Canem immisimus: qui quamdiu permissus est habere caput supra lineam CD mansit tranquillus quietusque, nec vel minimo signo auram sibi nocivam aut molestam ostendit. bi coactus est caput infra illam lineam habere, omni nisu conabatur emergere, et iterum iterumque manum impellentis fefellit: sed tandem baculo collari illigato pressus iacuit. elanguit, et in deliquium incidit: mortuum crederes. Extrahitur, et in Lacum submergitur: signa dat dubie vitae; sed non surgit: ne submersus periret in litus trahitur, aqua perfunditur : ad se redit, surgit, omnes circumspicit, et ne iterum in Cryptam trudatur, currit Neapolim.

OBSERVATIO VIII.

Materia quae Cryptam inferiorem occupat, nempe infra lineam CD, quaecunque illa sit, aqua est levior, aere gravior: ergo animalia bivia (que in aqua et aere vivunt) ibi vivere poterunt: Ratio id suadet. Ergo Ranam immisimus in G. quae statim sibi importunum vaporem sentisens, qua poterat conabatur evadere: mansit coacta, et tardius quam Canis sensibus destituitur: et obiisse putatur. Extrahitur, terra frigida obtegitur; nec enim laborem adhibere voluimus ut illam portaremus ad Laum; ad se rediit,et saliendo per herbam evasit.

OBSERVATIO IX.

Examinare an sulphur pyreum (Hisp. La polvora) infra Lineam OD succenderetur, optabat ingeniosa curiositas; sed in eo maxime stabat difficultas ut haberemus modum immittendi ignem; nam omnes flammae et carbones accensi extinguuntur si infra D ponantur. Sparsimus ergo illud militare sulphur ab A versus G, et festina manu chordam accensam applicuimus ipsi A. concepit illud ignem, et totum infra Lineam CD conflagravit; et fumus inter superficies CD et A B se extendens exsiliit ut prius Observatione III videramus.

Occubuerat iam sol; et quia eramus redituri Neapolim, conferentiae doctissimae finem imposuit opulenta collatio Excellentissimi D. Marchionis de Arenis iussu exhibita; in qua omnia tam profusa sunt apposita munificentia, ut post quam satisfactum fuit Dominis, faccarata pretiosa, et vina glaciata data et propinata fuerint famulis, ut haberent et ipsi de quibus in reditu possent philosophari. Rediimus Neapolim: varia audivimus, et varia diximus: Conveniemus die stata: et unusquisque ingenium acuet ut Observationes has, quas in dubium vocari non patiemur, supponens inferat consequentias quas valeat.

Clarissimus D. Thomas Cornelius Medicinae Doctor et Professor, Ingeniorum miraculum, iussit effodi ad M. et quia nihil notatu dignum reperit, fossam neglexit iterum effodi ad G. et quia terram effossam censuit egere examine, illam in vas vitreum immisit, ut domi suae subiiceret Chymico magisterio: si quid scitu dignum inveniat, nobis communicabit.

Excellentissimus D. Marchio, qui Academiam hanc a suis Avis ante centum annos erectam, nunc tandem restituit, et magnis expensis conservat (nec enim paucis multa et varia Instrumenta formantur) voluerat capere materiam illam quae infra Lineam CD subsidit, aut verius perfluit, et periclitari,an quantum esset aere communi ponderosior; sed famuli (sic ubique contingit) Organa que iusserat, non asportarunt.

His ergo positis, quoniam collati diversorum Ingeniorum discursus scientias promovent, ego, qui a iuventute Physicae promovendae ad laborote, qui in eodem mecum stadio curris (non enim separat locorum distantia quos similitudo studiorum coniungit) audebo consulere Primo, quaenam Consequentiae ab Observationibus his iuxta bonae Philosophiae regulas inferantur? Secundo, An alia debeat fieri Observatio, quae factas possit delucidare?

CAPUT VI.

Montes Ignivomi i externa Telluri superficie spectabiles Terram plenam Ignibus esse, satis demonstrant. Ignibus esse, satis demonstrant.

Si ex ullo signo Ignis Subterranei veritatem cognoscere possumus, certe ex Montibus flammivomis aliisque Sulphreis Crateribus, quos vulcanios vocant, eam ita luculenter spectamus, ut qui eam negare voluerit,omnium opinione temerarius ne dicam vesanus et stolidus existimari debeat; cum eorum multitudo et varietas tanta sit ut nulla fere sit in Orbe Regio quae non illos exhibeat, uti aperte ostendimus in Mappa nostra universali. Et ut a notioribus incipiamus, est in Sicilia Aetna omnium tum Poetarum tum Historicorum monumentis celeberrimus, cuius arcanam constitutionem in sequentibus describam, utpote αὐτόπτης testis, et dicti Montis explorator.

Ab Aetna 150 mill. pass. dissitae sunt Insulae Liparitanae sive Aeoliae, aut Hephaestiae; a Graecis dictae, a Latinis Vulcaniae, et sunt septem, videlicet Stongyle, Lipara, Hiera hodie Vulcano, Hicesia vel Salona, Ericusa vel Alicur, Phoenicusa vel Phelicur, Euonymos, a Ptolomaeo dicta Istica et Didyme: quae olim teste Plinio omnes arsisse feruntur; hodie Strongylus solus ex septem, incendiis saevit, non inferioribus Aeteis aut Vesuvianis. Strabone teste, olim una cum Montibus et Mare totum arsisse dicuntur.

Anno 1638 cum occasione Triremium Melitensium hasce praeterveherer, descensione facta inter alias, Vulcanum et Strongylum examinandum duxi; Vulcanum et Strongylus quidem ob ignes quos continuo evomebat, omnem accessum intercludebat. Vulcanus vero induciis cum aestuariis factis, praeter fumum nil aliud monstrabat; habet tamen adiunctam Insulam, quam Vulcanellum vocant, Vulcano adnexam, quam ex reiectamentis Montis ex ultimo incendio eructatis natam ferunt. Omnes Insulae sulphure, nitro, bitumine scatent, quin et fundum Maris cavernis innumeris pertusum esse, tum Vortices, tum exeuntium Ventorum, Mare mirum in modum inflantium, frequentia indicat. Ut proinde minime ab iis dissentire queam, quia a iunt, minas et cuniculos submarinos cum Aetna, et deinde continuatis per dorsi Apennini concava ductibus cum Vesuvio correspondere: quod verissimum esse Anno 1638, quo Calabria in ultimam pene ruinam Terraemotuum saevitie redacta fuit, praesens et oculatus testis comperi. Vide quae de hisce Praesat huius Operis fusissime tradidi.

Est in Campania Vesuvius cuius historiam vide, si placet, Lector, in Prolegomenis huius Operis; hos enim recensitos Montes cum Anno 1638 adscendissem, cunctaque non sine manifesto vitae periculo observassem observata in iis omnem fidem superantia, tantum in me potuerunt ut vel hinc praesentis huius Operis auspicandi occasionem et originem sumpserim.

Habet et Hetruria ardentem in Apennino Montem in Felsina sive Bononiensi Agro alterum; non desunt praeterea inter Pistorium et Petram Malam Lacunae et Antra perpetuos noctu praefertim, flammarum globos eructantia. Notantur et in Mutinensi Agro duo famosa plena incendiis loca, dequibus in praecedentibus. Venio ad Germaniam, Galliam, Hispaniam; in quibus etiamsi Montes recensitis similes non spectentur, frequentes tamen tum Sulphurei Crateres et Lacunae fumum flammas que evomentes, tum innumerabilis ubique locorum thermarum multitudo, de quibus suo loco, Subterranei Ignis intra eorum Hyrophylacia serpentis, luculentissima praebent vestigia. In Misnia Carbonum Mons subinde fumo et igne saevit. In Lappia Montes praecelsos in Aetnae similitudinem flammas eructare Olaus narrat.

In Islandia quis nescit Heclam Montem incendiis omnium Geographorum relatione famosissimum, cuius ad miracula Naturae accedere videtur, quod vertex eius perpetua nive candeat, radix inextinguibilibus incendiis flagrans Voraginumque abditarum frequentia nulli ad plurima etiam stadia aditum praebeat, saxorum cinerumque eructatione omnes circumsitos Campos in sterilitatem una cum formidabili sonitu et fragore deducat; quem dum audiunt incolae, animas impiorum cum eiulatu miserabili ibidem torqueri. Superstitiosius credunt. Vide Olaum Magnum, caeterosque Geographos in Descriptione huius Insulae.

Et ne ultimam Septentrionis Plagam perenni frigoris glacieique inclementia damnatam sine ullo caloris remedio Natura reliquisse videatur, in Insula quam Groenlandiam vocant, Polo proxima ingentem constituit Vulcanium Montem, ad cuius radices Monasterium Ord. Praedicatorum, quod D. Thomae vocant, tophaceis lapidibus ex Montium reiectamentis constructum est;de quo plurima admiratione dignissima refert, omnium harum memorabilium rerum inspector Bartholom. Zenetus Venetus, in eas oras nescio quo casu coniectus. Verba eius sunt: Hic visitur Monasterium S. Thomae Dominicanorum, et ab eo non procul Mons Ignivomus, ex cuius pede Fons ignitus erumpit: Huius Fontis aquis per tubos derivatis, non mondo omnes cellae Monachorum instar hypocaustorum calefiunt, sed etiam cibi, imo et ipse panis coquitur; tophum seu pumicem Mons evomit, ex quo totum est structum Coenobium; tophi enim hi aqua illa perfusi, quasi adhibitio bitumine conglutinantur. Hic item horti pulcherrimi aqua ferventi rigati, in quibus flores et fructus omnis generis. Haec autem aqua ubi per hortos decurrit, cadit in vicinum Sinum seu portum, quo fit ut nunquam gelu concrescat, ideoque appellunt pisces et volucres innumeri, quibus incolae ad satietatem victitant. Sic scribit qui vidit et oram detexit Archithalassus Regis Daniae, Nicolaus Zenetus Venetus.

Verisimile autem est Heclam Islandie et Graenlandiae Vulcanum per occultos cuiculos correspondere, et ad frigoris glacierumque vehementiam domandam per abdita aestuaria perpetuo negotiari. Unde concluditur et ratio au in nonnullis septentrionalibus Insulis, et Norwegiae, Finmarchiae, Biarmiae, Lappiae Litoribus, parte Mare facillime congeletur, in altera nulla frigoris niviumque vi concrescat; item in nonnullis litoribus abundantissima pascua una cum arboribus et agris foecundissimis reperiantur, in alis,ut in Nova Zembla, neque gramen, neque arbores.neque quicquam nutrimento hominis proficuum obvium fiat, terra perpetuae sterilitati subiecta; quia videlicet aestuaria quibus locis subduntur,eadem calore quoque suo rerum copia beant; contra fit is in locis subter quae aestuaria non se diffundunt.

Asia pluribus passim Regionibus Montibus abundat Ignivomis. In Ormuzio Persici Sinus Insula, omnia plena sunt Ignibus Subterraneis, unde septem ais continuo arsisse dicitur; eructat adhuc quotidie es salinis Montibus, quibus Insula scatet, flammarum globos, quibus fere ad vastitatem redactum est totius Orientis celeberrimum Emporium. In Perside ipsa passim inveniuntur Sulphurei Crateres, qui non sine itinerantium horrore noctu diuque fumant et ardent. Cophantus in Bactrianorum Regione incendiis suis omnibus eum intuentibus formidinem incutit.

In Media Susis ad Turrim quam vocant Albam Ignis ex quindecim Caminis erumpit, sonitu adeo vehementi ut circumvicinis populis ibidem Inferni ostia esse persuadeat.

In septentrionalis Tartarieae Litoribus, Moscis referentibus, non infrequentes spectantur huiusmodi Vulcani officinae.

In Regnis Indostan, Mogor, Tibet, Camboia, passim huiusmodi Montes, uti et in vastissimo Sinarum Regno reperiuntur, uti P. Martinus Martinius in suo Atlante Sinico notat.

In Iaponia prae cateris Insulis Valcaxsinsignem oscinarum noctu diuque fumum cum sge evomentium copiam constituisse videtur; quae uti a Firando celebri Urbe omilliaribus distant,ita noctu taedarum adinstar totam illuminant Regionem, cum admiratione spectantium.

Sunt et Insulae Iaponiae vicine quas Septem sorores vocant, quarum una Vulcanum insignem e regione Urbis Tanaxuma exhibet.

Insula Philippine et universus . LaariArchipelagus ita scatet ulcaniis locis ut vixsit Insula que fi non in montibus, saltem inCrateribus scrobibusque Charonticis conceptos Vesta foetus patefaciat.

Mos in Iava Insula non procul ab Urbe Panacura; hic cum antea multis annis non arsisset, Anno 1586. primum disruptus violent flagrantis Sulphuris eruptione adeo saeviit ut ad decem millia hominum in subiectis agris interiisse dicantur; tribus continuis diebus ingentium saxorum eiaculatione saeviendo in dictam Urbem Panacuram, tantam fumo caliginem induxit, ut et Sole tecto diem in tenebras converteret.

Erat et alius in Timor Insula Mons Picus nomine, tante altitudinis ut per 300 milliaria flammeus in Mari vertex se conspiciendum praeberet; hic Anno 1638 concussis perhorrendum Terrae motum fundamentis unacum Insula absorptus, nil praeter ingentem lacum post se reliquit. Ita referunt Annales Soc. JESU.

Mons Gounapi in una Bandanarum Insularum Anno 1586, post continua 17 annorum incendia tandem disruptus tantam saxorum , cinerum, sulphureo-bituminosorum pumicum copiam emisit,ut Mare iis pene tectum totum rere videretur, cum omnium piscium animantiumque interitu.

In Sumatra ingens Vulcanus conspicitur, Balavlvanus, ab ingenti ingium copia, quam evomit, sic patria lingua dictus.

In Ternate Insula una ex Moluccis, Mons teste P. Maffeio in nubes assurgit excelsus et arduus, cuius inferiora densis constipantur nemoribus, superiora incendiis continuis defoedata glabrescunt. In vertice Craterem habet hiatu vasto in plures circulos, ex maioribus in minores ad instar Amphitheatri circumductum. Hic Sole Aequinoctia subeunte potissimum Borealium Ventorum afflatu fumo et flammis seviens omnia circumvicina loca cineribus obducta in vastitatem redigit.

Maurice Insulae, teste P. Tursellino in Vita S. Xaverii, tanta Subterraneorum Ignium vi pollent, ut totae ardere videantur; unde frequentes Terraemotus tantum e cavernis et Montis ola vertice far, cinerum,saxorumque, arborum magnitudini non cedentium, eiicit ut Inferni prorsus speciem exhibere videatur. Vide citatum Auctorem.

In Nova Guinea observati sunt ab Hollandis, uti et in Terra Australi huiusmodi Montes magno horrore nautarum. Similes visi sunt in vasto illo Oceano Australi, vulgo Mari del Zur, sed sine nomine.

In Oceano Indico passim Montes deserti et scopulosi suos monstrant fumosos Vulcani caminos, quos omnes tibi Mappa Universalis exhibit.

Accedimus paulatim relicto Oceano Insulisque. ad Africam, in qua octo Vulcani celebres observantur; in Monomotapa duo, in Angola, Congo et Guinea quatuor, in Lybia unus, in Abassia unus:praeter innumeros Crateres et Antra Sulphurea ubique passim obvia; quorum nonnulli consumpta materia combustibili induciisque veluti constitutis saevire cessarunt, suo tempore denuo maturata Ignium materia faevituri.

Mare Atlanticum adeo Ignibus Subterraneis scatet ut Terra illa Platonis quam Atlantida vocat, non alia de causa nisi horum Ignium saevitia et Terraemotuum hinc consequente frequentia absorpta interiisse videatur; et in hunc usque diem Marium Tractus quidam flammis et ignibus ex Pyrophylaciis emergentibus infesti affatim ostendunt, quorum saevitiem tum osus. tum Vespuccius magno suo periculo experti sunt, ut in Historia Novi Orbis detecti legitur. Neque desunt huius rei vestigia.

Insulae quas Terzeras vocant,vix ob ignium vehementiam habitari possunt. Canariae Insulae, et iniis Picus Mons immensae altitudinis, ignem in hunc usque diem, uti et Insularum circumiacentium plana eructant, sulphure et bitumine referta. Vide quae in Tertio Libro plura de horribili Terraemotu quia accidit Anno 1638, in Insula S. Michaelis una ex Tereris, et de mirandis eventibus qui ex eo consecuti sunt, adduximus.

Insulas S. Helenae et Adscensionis olim arsisse tum combustae Montium rupes, tum cineres lithanthracumque copia satis superque demonstrant.

Accingimus tandem nos ad Americam, quam si dicam Regnum, non imperite dicam. In Solis Andibus, quas a concatenatione Montium Hispani Cordillera vocant, quibus Regnum Chilense subditur, 15 Vulcani, teste P. Alphonso d'Ovale indigena, qui et in Mappa illos expressit, observantur; quorum aliqui Ignium foetibus tumidi, tantas eidem Regno Anno 1645 pepererunt calamitates ad quas explicandas vix sufficiat calamus, integris passim Urbibus tum absorptis,tum eversis. Vide Annales nostrorum Patrum ad citatum annum. Hisce adiungimus Vulcanos qui ex Australi Maris Magellanici parte, vulgo Terra del Fuego, observati sunt.

In Peruano Regno sex quoque inaccessae altitudinis reperiuntur Vulcani; tres in Andibus praeter innumeras Vulcania scrobes.

In Carrapa Provincia Popayana Mons est tempore sereno potissimum fumo flammisque saeviens

Paraquipa Urbs 90 leucis Lima distans, Montem vicinum habet suphureum, qui continuo ignes eiaculari non cessat, magno populorum metu ne quandoque ruptus extremam Regioni perniciem adferat.

Ad Vallem Peruviae quae Mulahalloo dicitur, a Quito Urbe 50 leucis dissitam, Vulcanus alius se spectandum exhibet, continua Ignium flammarumque eructatione ultra citraque populis etiam remotis solitas calamitates minatur.

In America Septentrionali quinque observati sunt, partim in Nova Hispania, partim in Nova Granata, partim in Californiae aliisque interioris Mexicani Regni meditulliis

In Nicaragua triginta quinque leucis ab Urbe Leon, Moos praecelsus tanta copia flammas eiicit ut ad decem millia passuum videantur.

Alter non procul ab Aquapulco similis ferociae comperitur.

Ad Californiae continentem tres, et in Mediterraneis duo alii; de quibus vide P. Andream Perez Mexicanae Historiae Scriptorem.

Vidimus igitur Flammivomos Montes per quadripartitas Terraquei Globi Europae, Asiae, Africae, Americae portiones, terra marique a provida Natura constitutos: non quod in incognitis adhuc Mundi partibus plures non sint, aut esse possint, sed istos qui hisce seculis in tam frequentibus circa Orbem Terrarum Navigationibus itineribusque terra marique susceptis observati fuerunt.

Et ut diffusionem Ignis Subterranei per universas Terrae semitas melius intelligas, hic Figuram apponendam censui, qua mentem meam intentionemque penitius comprehendes

COROLLARIUM.

Hinc patet, universam Telluris intimae officianam innumeris Pyrophylaciis instructam esse, et eo ab AUCTORE NATURAE Aqueo Elemento iunctam esse consortio, ut Mundum potius perire necesse sit quam ut unum ab altero seiungatur. Ubicunque enim Vulcanus est, ibi subtus Pyropyhacium tam certum est quam certum camino subesse vel culinam, vel fornacem, aut cacabum,vel simile quid. Quemadmodum autem Pyrophylacia per innumerabiles Terrae rimas, fissuras, meatus, haud secus ac piris per universi Microcosmi intimas musculorum nervorumque fibras penetrant: ita et Hydrophylacias haud secus ac sanguis inhumano corpore per capillares venas, universo se communicant Telluris Globo per incomprehensos quosdam meatus undiquaque diffusos. Atque hinc tot in omnibus Mundi partibus Thermarum multitudo et varietas, de quibus suo loco et tempore. Neque semper necesse est ut Montes Caminorum solummodo officio fungantur, sed infra ipsum Mare, aeque atque in Terrestribus regionibus, Camini subsunt et Pyrophylacia, quae si quandoque incendiis corripiantur, ex inclusi Aeris vehementia susque deque vertunt omnia; uti passim in praecedentibus dictum fuit. Atque huiusmodi Pyrophylacia quoque in Europa subsunt Archipelago: quod ut ostendatur, hic Coronidis loco apponam Descriptionem P. Francisci Riccardi Soc. JESU, occasione formidabilis Terraemotus, qui accidit Anno i649 in Insula Santerinia, cui et praefatus Pater praesens omnia oculis suis vidit, et Romae totius rei eventum ore tenus mihi postmodum retulit, et et sequenti testimonio posteritati notum esse voluit, quod et tanquam instituto meo valde opportunum hic inferendum duxi.

Relatio P. Francisci Riccardi,

De Subterraneis Ignibus qui ex imo pelagi erupere Anno 1650 prope Santerinium Insulam in Archipelago.

Quamvis nonnulli Plinium mendacii arguant quod stupenda quaedam et praeter hominum captum referat; veruntamen quotidie ipsa duce et magistra experientia discimus in multis vera locatum fuisse: maxime cum Historiae suae libris recenset multas Insulas quae successu temporis ex imo pelagi erupere, et inter alia Theram Olympiade 135, quam et Calistam et Phiotheram dictam fuisse novimus; iam vero a Sancta Irene insigni Virgine et Martyre, quae ibi colitur, Santerinium appellatur. Nam in suis Annalibus Ecclesiasticis ad annum 726, ipse Baronius fidem fecisse Plinio videtur, cum ibi sic loquitur: Vapor ex Camino Ignis visus ebullire inter Theram et Therasiam Insulas ex profundo Maris per aliquot dies, quo paulatim condensato et dilatato igniti aestus incendio, totus fumus igneus monstrabatur. Porro vastitudine terrenae substantiae petrinos pumices ces grandes et cumulos quosdam transmisit per totam Asiam, et Lesbum et Abydum et maritima Macedonie ; ita ut tota superficies Maris his pumicis esset repleta; in medio autem tanti ignis, Insula ex terra congerie facta, Insulae quae Sacra dicitur, copulata est, nondum prius existens. Quod idem contigisse Anno 1457 didicum ex quibusdam Versibus marmori ad perpetuam memoriam insculptis, qui iuxta portam Castelli Scari eiusdem Insulae sic leguntur:

Magnanime Francisce, Heroum certissima proles,

Crispe vides oculis clades, quae mira dedere.

Quinquies undenos istis iungendo duobus,

septimo Kalendas Decembris, murmure vasto

Vastus Theresinus immanis saxa Camene

Cum gemitu avulsit, scopulusque a fluctibus imis

Apparet, magnum gignet memorabile monstrum.

Rursum alteram huic Inulam uic proximam formatam fuisse constat Anno 1570, non minori Santirenensium terrore; cum per annum duraverit Incendium, ut testantur adhuc quidam Seniores, qui illus oculis conspexere, In medio autem huius modicae Insulae, quae modo Μικρὴ Καμπάη in hodiernum usque diem Fossa ingens et profunda conspicitur, quae inferius angusta, paulatim infundibuli instar in rotundum se explicat, ex qua tanquam ex Camino erumpebant ingentia illa saxa et scopuli, qui cineribus commixti molem illam undis proeminentem construxere.

Nunquam autem extingui Subterraneo illos Ignes qui e bitumine et sulphuris copia foventur interdum impetu maximo erumpunt, constat ex calidissimis aquis, quae ad littus Maris in extrema Australi parte Insulae reperiuntur, et quibus ut thermis saluberrimis utuntur Incolae, ad morbos ex frigore ortos expellendos.

Verum si umquam Ignes illi conclusi in Terrae visceribus vim suam exercuerunt, tum maxime quando Anno 1650, vigesimo quarto Septembris usque ad nonum Octobris, tot ingentibus et tam frequentibus terraemotibus Insulam illam concusserunt, ut Santerinenses ruinam proximam sibi metuentes diu noctuque aris supplices advolverentur. At dici nec explicari potest quantus timor omnes invaserit cum ruptis obicibus Victrices illae Flammae viam sibi facere per media Aequoris undas contenderunt, quatuor circiter milliaribus ab Insula Santerenensi versus Orientem; siquidem repente Mare intumuit ad triginta sursum cubitos, lateque per vicans Terras se extendens obvia quaeque evertit; adeo ut in ipso Candiae Portu, qui tamen 80 milliaribus distat, et triremes et naves repentino impetu confregerit. Aer vero vaporibus illis maleolentibus et sulphureis infectus et obtenebrescere et innumeras formas coepit induere; hinc lances igneas et enses flammivomos vibrari, illinc coruscantes sagittas emitti; hinc velut terribiles serpentes et dracones volitare, illinc fulmina et cieri vidisses.

Quanquam et videre vix concessum, adeo enim laesi fuere acribus illis et sulphureis vaporibus intuentium oculi, ut illo triduo coeci ferme omnes effecti, non modo nihil cernerent, sed tanto tamque gravi dolore correpti miseram suam sortem continuo deflerent; ubi autem oculos aperuere, viderunt omnia sua argentea et aurea, tum vasa, tum vestes, omnesque picturas fulvo colore obductas. Tantam autem pumicum multitudinem Ignea illa Vorago evomuit, ut totam pelagi superficiem contegerent, ita ut vix navigio incedere posset aliquis. Smyrnas usque et Constantinopolim delatos fuisse, litoraque omnia complevisse certissimum est. Vis autem huius Incendii primis duobus mensibus erat maxima; quandoquidem et bullire vicinum Mare instar ferventis ollae videbatur et diu noctuque ingentes flammarum globi fumique densissimi acervi emergebant.

Qui si aliquando adverso vento deferebantur ad viciniora loca, praeter foetorem gravissimum, interitum et avibus et animantibus imo et ipsis hominibus inferebant; ut accidit 9 Octobris et Novembris, praeter innumeram avium, ovium, boum, asinorum multitudinem qunquaginta agricolae fumo illo suffocati misere periere. Idem accidit novem nautis qui noctu navigio illac transeuntes, post tres dies inventi sunt omnes semicombusti et in Io Insula sunt sepulti.

Reliquis autem quatuor mensibus quamvis de vigore et ardore multum remiserit Tarta reus ille focus, vixque se attollere ex undis potuerit, nihilominus et pumices eiicere et ad novae Insulae formationem elaborare visus est; quae quamvis necdum undis promineat, observatur tamen tranquillo Mari vadum, et vix ad octo cubitos aquae illi supernatant.

Quod si quaeratur, num iam omnino consopiti sint Ignes illi? Respondebitur videri aliquando revivescere; siquidem animadversum est, multoties illic Mire fervescere, fumum que cum undis attollere, maxime autem hoc Anno 1656, die undecimo Ianuarii et tribus sequentibus diebus.

CAPUT VII.

De perenni duratione Ignis, et pabulo seu fomento eiusdem.

MUNDI OPIFEX ET UNIVERSAE NATURAE LEGISLATOR cum Terram fundasset, simulque reliqua Sublunaris Regionis Elementa produxisset, ineffabili Sapientia dispositam Elementorum congeriem secuit, sectamque in membra redegit. Hinc Universi consulens decri, nec non Viventium, eorumque praecipue qui Terram incolunt, indemnitati, Elementorum portionem intulit Colo, et Astra exorta sunt; partem Terrae iunxit, ea concordia ut a se invicem separari non possint sine totius interitu; et Ignem quidem visceribus intimis centroque conclusit,tanquam principium quoddam activum quod omnia reliqua informaret, animaretque, Aquae, tanquam principio passivo, adeo strictis amicitiae legibus iunctum, ut etiamsi contraria videantur, unum tamen ab altero seiungi non possit,utpote quorum reciproco commercio tum ipsa, tum omnia quae ex ipsis oriuntur, conserventur. DEUS, itaque OPT. MAX Ignis Subterranei, uti omnium aliorum efficiens causa est. Quoniam igitur opus Naturae, opus Intelligentiae est ex insita ei providentia, utique rerum eidem necessariarum subsidio carere non voluit; cum qui dat esse dat et accidentia ad esse Cum itaque prima Mundi principia essent, illa certe perennes operationes, ne decursu temporis cum totius Naturae interitu deficerent, habere debuerunt; unde nascitur perennis illa operationum naturalium Elementorumque duratio et perpetuitas; que uti nulla ars aut humana industria imitari potest, ita soli Divine artis Omnipotentiae sunt propria; quorum partes tametsi perire videantur,nullum tamen secundum totale sui esse, cum legis Naturae dictamini substent, perire aut perdi potest. Hinc quoque nascitur perpetua illa Astrorum constanti semper et inviolabili quadam lege procedentium a tot myriadibus annorum indeficiens vertigo; hinc Elementorum motus in summa varietate rerum semper invariabilis. Hinc perpetua quarum tum intra tum circa Terram pericyclosis; et quemadmodum teste Sapiente,omnia Flumina intrant in Mare, ex Mari revertuntur, unde fluere ceperant; evacuat sol Mare per vapores, vapores in pluvias resoluti, Mari, unde extracti fuerant,mox restituuntur. Mirantur multi, dum Aetnam tot millibus annorum ardentem conspiciunt, nec capiunt, quomodo Mons tam diuturnis incendiis necdum consumtus sit neque Ignis extinctus.

Vidimus undantem ruptis fornacibus Aetnam

Ignivomos que globos liguqifactaque volvere saxa.

Hi certe fi cyclicas Naturae operationes intelligerent, non tantopere mirarentur; cum nullo unquam tempore pabulum ei ad perpetuanda incedia, ut postea demonstrabimus, desit. Incendia adurunt Montes, et materia combustibilis miscellam in cineres convertunt, ex cineribus aquae mistis nascitur novum perennis Ignis pabulum, uti postea demonstrabitur; sic

Omnia continuo rapidos vertuntur in orbes,

Natura motus perpetuante suos.

Fuerunt complures ex Peripato, qui dum hunc perpetuum Ignem concipere nequirent,illum non vere et realiter praeexistere opinati sunt, sed nova semper et nova generatione ex spiritu in Montium antris agitato nasci; perperam. Spiritus namque qui emotis diffractisque contingit aquis, frigidus semper humidusque est, hincque peregrina aer qualitate afficitur, quae ignitioni maxime contraria est; validissimo quoque Boreae flatu aer tantum abest ut ignescat, ut potius hyberno tempore vel ad primum afflatum congelascat: neque tenuissima substantia, cuiusmodi aer est, atteri potest nisi a durissimis corporibus inter sese validissime collisis: fieri ergo non potest ut spiritus tenuis, frigidus et humidus s Ignem excitet in materia quantumvis apparatissima. Esse itaque in visceribus Terrae tantorum incendiorum aestuumque causam ex praecedentibus patuit; quem nos Ignem Subterraneum dicimus, cuius actione metalla digerantur, fossilia et mineralia maturentur, et si quid aliud Tellus profert rerum combustibilium hinc originem suam nanciscatur. Dico tamen spiritu ab aquis commotis excitato, Ignem Subterraneum veluti ventilabro quodam excitari,

Ideoque extollere flammas

Saxaque subvectare et arenae tollere nimbos.

Sunt porro alii ex Peripato, qui mirantur, cur Ignis Subterraneus in infimis Terrae receptaculis seu Pyrophylaciis dispositus, illinc non avolet, altioresque atque naturales regiones petat. Hisce respondemus, DEUM Mundum tanta corporum subordinatione et continuo eorundem nexu condidisse, ut fieri non possit unum ab altero distrahi sine totius Naturae ruina; ex hac enim distractione, uti unum corpus alteri sine vacui formidine, quo Naturae nil magis contrarium est, succecedere nequit, ita Aer, Aqua et Ignis adeo rigide sue iurisdictionis territoria contra communem Naturae hostem tuentur ut salva Natura a se invicem qualicunque violentia separari et avelli non posint. Nil fortuitum ubi sapientia summa cuncta composuit; nil violentum ubi posthabitis particularis Naturae legibus res suapte sponte obsequuntur.

Audio obmurmurantem mihi hoc locoque Peripatum hoc argumento: Ubicunque est contrarium, ibi corruptionem unis intervenire necesse est; Ignis perpetuo iungitur Terraqueo Globo suo contrario; Ergo necessario aqua extinguet ignem, vel hic consumet aquam. Ratio patet ex Philosopho: Quandocunque simul fuerint activum et passivum, necesse est ut unum semper agat, alterum semper patiatur; Ignis se habet per modum principii activi, et Terraqueus Globus per modum principii passivi; Ergo ex reciproco rerum motu transmutationem oriri necesse est. Respondeo, Si haec Elementa in summo et aequali intensionis gradu spectentur,verum id esse; si vero in disparato gradu, iuxta praedominium unius in alterum, considerentur, falsum esse. Ex prima siquidem positione sequeretur, omnia semper corruptum iri, nil generari, nil vivere, atque adeo universa haec Mundi machina iam dudum desiisset. Quapropter cum Calor Frigori, Ignis Terrae praepolleat, semper Ignis activitate sua contra Terram et dur Aquam praepollebit; et ne tot continuis incendiis totus tandem illabatur Orbis, Natura rerum provida semper de novo et novo fomite illi providit, ita ut quantum Ignis depascitur, tantum illi de novo submittit Terraqueus Globus, cui inclusus est; neque periculum est ut aliquando extinguatur, cui Natura tot caminos ad respirandum, tot itinera occultasque meatuum semitas ad novum attrahendum commeatum assignavit. Quomodo autem haec pabula et fomites perenni circulatione durent, exponendum duximus.

Diximus in praecedentibus totum Geocosmum sale tanquam proprio Elemento constare, ex Terra vero Mare illud undique et undique ab initio rerum in sui veluti nutrimentum attrahere; ex sale vero Terra Marique pingue illud nasci, quo omnia tum extra tum intra Terram contenta vivunt, aluntur, conservantur. Est enim hoc veluti gluten quoddam et balsamum Naturae sine quo nihil coalesceret, nulla rerum heterogenearum in unam coagularetur substantiam. Hoc itaque terrestribus glebis appropriatis iunctum modo sulphur, modo Mercurium, modo aliud Mineralis genus producit, tum ob calidum illud innatum. tum ob humidum et pingue seu unctuosum, quod Sali copiosum inesse comperitur. Dixi Terrestribus glebis appropriatis iunctum, quia cum Tellus sulphurea substantia potissimum polleat, sal una cum pingui suo illi iunctum continuo novum et novum producit sulphur: ita cum humido illo unctuoso primigenio iunctum alteri inter fibras Terrae latenti simili materiae iam disposite, hydrargyrum producit, alis vero in locis pro dispositione et sympathia Terrenarum partium iam alios et alios succos, aliaque Mineralia post longum Naturae combinantis singula et singula similium attractum, et unumquodque ad talem, non ad alium effectum producendum adaptantis laborem educit. Verum Salem horum omnium causam esse sic ostendimus:

Primo Salem Naturae veluti semen quoddam esse, et unum ex tribus principiis naturalibus. Secundo, continere in se et calidum et humidum, duo alia Nature principia, que ab invicem nulla Naturae vi separari possunt; adeoque hunc adeo per universi Terraquei Globi substantiam esse diffusum, ut nulla assignari posset adeo exigua,cuiuscunque tandem illa fuerit conditionis Terrestris portio, ex qua arte Spagyrica non separetur, adeoque omne corpus naturale in ultima partium suarum resolutione aliud praeter Salem non relinquat; atque hoc quidem uti ab omnibus Philosophis acceptatum est, ita ulteriori experimento non indiget. Huic tamen sali pingue seu unctuosum quiddam natura insitum esse, et prorsus inseparabile, experimento comprobandum duximus; ut plane constet, Sal uti omnibus inest, ita pingue quoque suum nullibi locorum deesse.

EXPERIMENTUM.

Elige terram incultam, nullo unquam stercoratione is beneficio affectam: hanc Sole exsicca contritam, et in pollinem redactam per invenies genuinam Terre pinguedinem,aquae (qua intra recipientem primo data opera imposita fuerat) supernatantem, Salis saporem subamariusculum referentem; patet ergo Terram plenam pinguedine, et oleagina materia refertam; unde omnia sive ex Inanimatis, sive Vegetabilibus sensitisque sint, suum hauriunt alimentum. Lumbrici proprii huius terrestris pinguedinis fili, adeo ea replentur, ut arte Spagyrica praeparati, quasi toti in oleosam pinguedinem resolvantur, multis infirmitatibus opportunam. Non est Vegetabile quoda benigna Matre non simile sibi attrahat una cum ale, ad naturae conservationem, nutrimentum; quae deinde uti in alimentum cedunt animalium, ita et his, quod a Terra attraxerant, bonum tantopere necessarium liberaliter nunc plus, nunc minus, pro conditione uniuscuiusque, communicant.

His ergo suppositis tanquam verissimis Nature principiis, iam id quod primo nobis institutum erat, de perenni Ignium pabulo, argumentum prosequamur. Diximus in praecedentibus, Terrenum Corpus undequaque et Sale et pingui unctouoso refertum esse, quod a Mari primum naturali suctu attractum in eam quam Mare nobis exhibet salsuginem unctuosamque substantiam convertitur; et ita se habere, Marinae aquae effectus sat ostendunt; siquidem vestes pannosque maculat,isque eluendis, praeterquam quod inidonea nescio qua uredine vitiat, ignique extinguendo ex pingui illo ei commixto, quo flammas non dicam extinguit, sed potius auget, inde prorsus inepta comperitur.

Diximus praeterea Terrenum Corpus non homogenea, sed quantum quantum est heterogenea materia glebisque constare , ita a Natura intra intimas et per universas Telluris semitas dispositis, ut vaporibus et exhalationibus ab Igne Subterraneo excitatis illud vel illud Minerale, quod unicuique fossili maxime consentaneum est, (ubi sulphurea glebarum dispositio, sulphur; ubi Mercurialis, Mercurius; et sic de caeteris,) ope Salis dictique pinguis unctuosi producant. Quoniam vero cum tempore huiusmodi materiae ab Igne Subterraneo correptae perennibus incendiis consumantur, aliud continuo substitui necesse fuit. Quomodo autem hoc fiat, exponamus.

Dictum fuit in praecedentibus, Mare ex Solis et Lunae vi influxiva concitatum, tum in perpetuo et indeficienti Fluxus et Refluxus agitatione versari, tum Ventorum tempestatumque procellis annuis, menstruis, quotidianisque motibus turbari, quorum continua sollicitatione Mare compressum per abditos fundi maeandros sulphureis, salinis, dictisque pinguis materiae, quibus pollet, spiritibus, refertos in intima Telluris penetralia diffusum, ubi materiam invenit dispositam, eam virtute sua seminali foecundat, quod Igni absumptum erat pabulum novo commeatu instaurat; atque hoc pacto perenni quadam pericyclosi combustibilis materiae fomietem a primordiis rerum usque in futura secula, ad ipsam usque Mundi consummationem continuat. Sed ut hec luculentius patefiant, id unica Montis Aetnae descriptione, cum omnium Montium Vulcaniorum eadem sit ratio, demonstrandum duximus.

CAPUT VIII.

AETNAE DESCRIPTIO.

In qua veluti in prototypo quodam Subterraneorum Ignium, eorumque pabuli indeficientis rationes, uti dici solet, ad oculum demonstratur.

Cum Anno 1638 Siciliam perlustrarem, ante omnia Eatnam Montem, omnium Scriptorum monimentis celeberrimum, examinandum duxi; magnum,inquam, terrarum ardentium, atque adeo quorumcunque fere aestuum terra marique saevientium prototypon famosissimum; et vel hoc solo, unico Naturae spectaculo admirabilis Sicilia. Cum vix Auctorem sive ex Anriquis sive Neotericis reperias quem non in admirationem et stuporem huius ferocientis Naturae vis traxerit. Quoniam tamen genuinas tantorum effectuum causas a longe tantum intuiti sunt, nos paulo propius accedentes, que ultimis hisce temporibus κατ’ ἑμ’ αὐτόψιαι a me observata sunt,constitutionem prosecuturi , omnium tam exoticorum effectuum causas opportune demonstrare conabimur.

Est ergo Aetna Mons unicus, verticem ad 30 millia passuum iuxta axem, uti a Maurolyco et Clavio, qui eius altitudinem Geometrico ratiocinio explorarunt, in altum erigens; 60 vero, vel ut alii, 100 millium passuum radicibus circumfusis spatium occupat, pinguibus circumiacentibus arvis, vinetis, pascuis foecundus, pinetisque ac fagis altissimisque abietibus nemorosus; adsummum vero verticem instabili cinere pumiceque confragosus; per vastissimum 12 milliarium in ambitu fatiscit Craterem,qui arduo introrsum clivo sese in tartara usque angustat; visu horribile praecipitium, flammis, fumo, tum ex imo, tum ex lateribus Montis cum horrendo mugitu, tonitruis non absimili, erumpentibus adeo formidandum, ut vel ipsa imaginatio iamiam instantis ac ruinae neminem, quantumvis audacissimum et intrepidum, non primo statim occursu consternet, atque a quodam veluti Infernali barathro avertat.

Neque dubito quin crebra illa quae per omnem tatem hic visuntur incendia, iugibus cinerum reiectamentis hunc Montem vastissimum nonnihil auxerint; quod ex omni parte tum clivorum cadaverosa, cinerea et pumicosa rupium combustarum facies, tum ingentium Antrorum (quorum unum 30 millium hominum facile capax videre licuit) species, carbonibus pumiceis, nec non varie liquefactae materiae Mineralis quisquiliis et recrementis formidabilis, abunde ostendunt. Videas multis in locis ex dicta materia, quam sciarram vocant, ingentium torrentium semitas, ex igneo liquefacti metalli olim magnarum stragum veluti vestigia quaedam relictas. In summitate nix et cinis aeternum meditata coniugium , omnia tristi et luctuoso vultu cooperuisse videntur; utique tanto incaute adeuntibus periculosiora, quanto profunde quaedam nive et cinere tectae voragines, in intimas Montis abyssos sine fundo exporrettae frequentiores sunt; quae uti complures sine duce inconsultius accedentes abforpferunt, ita reliquis exemplum ruina sua dederunt, non temere illa loca adeunda esse , quae tam occultis machinis abditisque dolis vitae illudunt mortalium. Quemadmodum magno vite periculo expertus est P. Matthaeus Taveran uti curiosus rerum naturalium, ita et Montis huius explorator. Et ut paucis multa complectar,tota superioris Motis materia nihil aliud esse videtur quam incomposita suspensaque in se moles cinerum, pumicum, lapidumque, quos lithanthraces vocant; quaescum undiquaque tum interioribus spiritibus mineralibus, tum extra, nivibus, pluviis, grandinibus. ventisque exposita sit, et facile penetrabilis, nemini sane mirum videri debet, hanc adustam exustamque materiam,uti novo semper et novo e coelo proveniente commeatu impraegnatur, ita novos successu temporum fatus concipere, ut iterum ardeat, et sine sine flagret iterum iterumque; uti et Virgilius testatur:

Cetera materies quaecunque est fertilis igni

Ut semel accensa est, moritur, nec restat in illa

Quod repetat; tantum cinis et sine semine terra est:

Hic semel atque iterum patiens, ac mille perhaustis

Ignibus instaurat vires.

Nam cum in imis barathris nullo unquam tempore extinguatur Ignis quin semper aliquod sui vestigium mittat, vel fervorem, vel fumum, vel flammam, ut multoties in Montis examine observavi: extrinsecus tamen non nisi certis temporum intervallis plus aut minus pro coacervatae combustibilis materiae copia saevire incipit: et quo diutius cessaverit, quasi vegetata magis ad incendium materia, eo maiori sese exerit violentia,cum ipsis flammis ingentes arenarum cumulos mittit. et ut Lucretius asserit,

Extruditque simul mirando pondere saxa.

CAPUT IX.

Crateris Aetnaei Descriptio.

Crateris Montis Aetnaie amplitudino Observatoribus differntis capacitatis reperta est; sunt, qui eum 2 mill. pass. Cum 80 pass. amplum, alii 30 mill. pass. alii denique 400 mill. pas observasse se dicunt. Sed fieri non potest, ut in orificio tantis tumultibus exposito, tot ferocientis Naturae insultibus continuo agitato, non subinde modo amplior, modo strictior, pro conditione temporum reperiatur. Quod et ego summa admiratione non in ta solum, sed et in Liparitanis Montibus, quin et in Vesuvio expertus sum; siquidem vel ad minimam vehementiorem materiae combustibilis eructationem Mons concutitur, ex concussione vero semper morbidioris materiae cumuli Monti aggesti succussatione Motis concidunt, qui iam uti novo foetu gravidi sunt, ita novum ignibus pabulum dant et nutrimentum; atque adeo ex hoc partium montanarum casu Craterem ampliorem reddi necesse est: unde fit, ut Montis interiora paulatim crescendo exurgant, repleanturque Crateris diminuti vacua loca, unde strictiorem Montis Craterem reddi pariter necesse est: imo materiam intus ex casu aggestam ita subinde excrevisse Historiae referunt, ut multorum annorum decursu neque fumum neque ignem mitteret, Voragoque aliquousque impune aditum curiosioribus praeberet, donec materiae copiosae fomes et iam ad igem concipiendum maturus, denuo Montem adortus accensusque excusso iugo horrendissimis incendiis tanto saevierit potentius, quanto maius illi promptiusque fuit combustibilis materiae subsidium.

Hanc sortem omnes Montes Vulcanii experiuntur, qui nunc induciis factis in immensum intus concidentis materiae coacervatione crescunt, iam occultis Ignium Subterraneorum machinationibus materiae praeparate fomes accensus, quod tot annis excretum erat, horrendis incendiorum tempestatibus:discussum, usque ad imum Montis barathrum evomit, quemadmodum hodie comparet; quod spectaculum adeo formidandum est, ut horrescentibus pilis, et vertigine gyrante caput nemo tam cordatus sit, qui illud inspicere sine metu possit.

Vorago tam profunda est ut omnem visum fugiat, scopulis in modum Pyramidum ex lateribus exurgentibus metuenda; et cum latera recto perpendiculari Scopulorum ductu deorsum parallelo descensu vergant, iuxta Opticas tamen seges in Centro ex nimia distantia coire videantur;quod multos Observatores decepit, qui hocOptico ludibrio decepti putarunt, latera Montis interiora in conicam superficiem stringi. In fundo, mirum dictu, Mons semper ex continua eructatione materiae Mineralis, nescio quid in nova montis fabrica constituenda molitur, iuxta quam semper me observasse memini veluti lacunam quandam liquefacto metallo coruscam: latera passim per correspondentes meatus perpetuum fumum plurimis in locis evomunt, quem noctu flammam accensam deprehendimus. Vorogo nunquam sine fremitu mugitibus est, quos subinde tam horrendos edit ut vel ipsum Motem tremefaaciant. Verbo, qui admirandam DEI OPT. MAX. potentiam intueri desiderat, is huiusmodi montes adeat, et Naturae miraculorum effectibus ineffabilibus attonitus stupefactusque identidem intimo cordis affectu pronunciare cogetur: O Altitudo divitiarum et Sapientiae DEI! quam incomprehensibilia sunt iudicia tua, et quam investigabiles viae tuae, quibus Mundum constituisti! Mons adeo altus est, ut ex eo universa Sicilia comprehendatur , imo in Africam usque et Tunetum opportuno tempore visus porrigatur; si vero tempestate aliqua Mons turbetur, tunc de vita ibi versantium actum putes ita turbinibus horrendis involvuntur omnia, et nivibus et cineribus.

Dixi paulo ante, ex lateribus Motis copiosum fumum igne mistum pluribus in locis exhiberi; quae aestuaria si cum tempore aut cuncussatione Montis, aut aliquo alio casuo bruta fuerint, tunc imminente Montis rabie, etiam aliunde per extimam Motis superficiem exitum parare, compertum fuit;quod ubi fit, tam horrendas Montis efficit aperturas, tam formidandos Cryptarum meatus, quas in hunc usque diem aliquando fuisse cum admiratione attoniti intuemur. Vidi Cavernam ,quae 30 millium hominum exercitus facile capax esset, ut paulo ante meminimus.

Est et ibidem Specus caliginosissima caliginofliaa, quama Grotta della Palomba vocant, tantae profunditatis iuxta et capacitatis, ut Montis accolae in ea per viam submarinam ad Aeolias Insulas aditum dari arbitrentur. Ex hisce vero et similibus Cryptis olim flumina ignea eruplisse, proxime alveus pumicosis exustisque saxis, quas Siculi Sciarras vocant, refertus abunde docet. Qui quidem liquefacti ignis torrentes subinde ad 18 millia passuum longitudinis, latitudinis veroiam 1, mox 2, 3, aut 4 mill. pass. Spatium fluxisse, Historiae tradunt; ut proinde nemo satis mirari queat, undenam tam incredibilis liquefactae materiae ubertas originem suam habeat ubinam locorum tantae capacitatis officinas fornaces quae fusorias ad tot Mineralium Metallorumque liquefactionem reconditas habeat. Sed ut haec inaccessa DEI Opera ab omni sensu remotissima sunt; itaneque ab ullo humano intellectu fatis penetrari queunt. Solumque mirari liceat quod in Divinorum operum incomprehensa maiestate capi non potest. Si enim liquefactae materiae calculum iuxta diversorum temporum computum ineas, tantum eam in cuumulum excrescere reperies, ut 20 Aetnas mole sua longe superer. Verum ut ratiocinium nostrum dilucidius confirmemus subiungam hic breve Chronicum Incendiorum magis celebrium, quibus Mos horrendis circumcirca stragibus saeviens, nullo non tempore incendia sua exeruit

Chronicon Incendiorum Aetnae.

1. Tempore quo Ianigenae novas Colonias quaesituri Siciliam primum ingrediebantur, tantum fuisse Montis incendium, Berususi tradit, ut coloni metu vastitatis relicta Insula alias in Italia Colonias inquisituri hinc discesserint; commodam stationem minime rati, quam Naturae truculentia tot tantisque atque adeo funestis stragibus formidabilem reddidisset; ut proinde hac occasione fabula de raptu Prosiperpinae introducta videatur.

2. Ianigenas secuti Sicani novis incendiorum Aetnaeorum turbinibus fugati, relicta Orientali parte, Occidentalem inhabitare coacti sunt.

3. Tempore Argonautrarum, quam cum antiquissimus Orpheus vidisset, ita cecinit:

At freta Sicaniae tua iam Liybeoea tenentes

Aequora sentimus, flammasque per alta videmus

Aetnaei enceladi Nobis infesta minantem.

4. Tempore Expeditionis esse, qui a Sicilie Litore a Cyclopibus repulsus, Montis incendio perterritus, relicta funesta statione alio se contulit ita Virgilius I.3. Aeneid.

Ignarique viae Cyclopum allabimur oris,

Portus ab accessu ventorum immotus et ingens

Ipse, sed horrificis iuxta tonat Aetna ruinis:

Interdumque etiam prorumpit ad aethera nubem,

Turbine fumantem piceo et cadente favilla:

Attollique globos flammarum et sidera lambit.

Interdum scopulos, avulsaque viscera montis

Erigit eructans, liquefactaque saxa sub auas

Cum gemitu glomerat, fundoque exaestuat imo.

5. Sub Graecorum in Sicilia dominio,scilicet ab Olymp. 2. usque ad 88. teste Thucydide, qui hoc ipso tempore vivebat, tribus Montem ingentibus exarsisse incendiis, quo tempore paulo post denuo Mons saeviens vel ipsum Pythagoram in summam admirationem traxisse fertur; tum tempore Heronis, quo et Empedoclem Mondis observatorem periisse Historia tradunt.

6. Tempore Romanorum Consulum, quatuor Montis incendia contigisse ex variis colligitur Auctoribus, Diodoro, Polybio, aliisque.

7. Tempore C. Iulii Ceasaris, denuo vehementissime Aetnam saeviisse tradit Diodorus, quod et mortem Caesaris portendisse volunt; tantum enim fuisse traditur, ut Mare ad Liparas usque fervore suo vel ipsas naves combusserit omnibus piscibus exstinctis et decoctis, atque adeo intra 20 annos quater Mons exarserit.

8. Tempore Caligulae, 49 annis post CRISTUM, Mons adeo denuo saeviit, ut Caligua tunc temporis in Sicilia commorans, terrore impendentium malorum correptus relicta Sicilia ad tutiores stationes se contulerit; Hadrianum tamen Caesarem Mote adhuc aestuantem, pro ingenti animi sui magnitudine, ad tanta miracula vicinius consideranda, aliquousque adscendisse referunt.

9. Circa Martyrium S. Agathae; cuius meritis et intercessione fatum est ut Mons quantum vis ferociens, Catanam tamen attigngere non sit ausus.

10. Tempore Caroli Anno 812. qui et idem truculentia Montis perterritus tutiora petiisse loca fertur.

11. Ab Anno 1160, usque ad Annum 1169, ingentibus terraemotibus tota concussa Sicilia, Mons Aetna exaestuans ingenti vastitate omnia circumsita loca evertit, cum Ecclesiae Cathedralis Catanensis ruina, qua et abbas Iohannes cum Monachis oppressus interiit.

12. Anno 1284. metuendum incendium contigit sub mortem Caroli Regis Siciliae et Arragoniae.

13. Anno 1329, usque ad 33, horrendum in modum saeviit Mons tempore Regis Arragoniae.

14. Anno 1408, sub Rege Martino.

15. Anno 1444, usque ad a iterum iterumque.

16. Anno 1536, usque ad 37.

17. Anno 1633. usque ad 39, incendium tanto formidabilius saeviit quanto maiori tempore duravit; quod cum plurimi descripserunt, ei recitando non immoror.

18. Anno denique 1650 denuo saeviens ex Septentrionali et Orientali plaga, disruptis montibus tantam evomuit Ignium copiam ut fere Brontium torrentibus igneis in ultimum discrimen excidiumque deduxerit. Vide Caereram de Catenens. Antiquit. Philotheum, Musculum, aliosque.

CORALLARIUM I.

Ex hisce aperte constat, Montem consumpta materia iam ad maius iam ad minus tempus inducias egisse, donec novo auctus combustibilis materiae commeatu tandem erumpens, eas exhibuit catastrophas quas cum admiratione legimus; neque tamen tantum abest ut e tanta eructatione materiae diminutus, ut potius auctus videatur. Siquidem Catanenses cives pumices fossuri, 100 palmorum profunditate, terra aperta,plateas marmoribus stratas, variaque Antiquitatum vestigia repererunt; que aperte docent urbes priscis temporibus hic conditas. Motis reiecta mentis, cum magno Moti incremento, obrutas fuisse. Invenerunt praterea pontes complures ex pumice, qui ex solo igneorum terrentium fluxu, exeso terreno molliori constiterunt: flamma quoque,exaltata terra subinde comparet subinde disparet; quae luculenta sunt exaltati soli indicia.

Sed haec nota sunt. Hoc unum Philosophorum hucusque mirum in modum torsit ingenia, dum non capiunt unde novum semper et novum perpetui ignis voracitati pabulum suppeditetur, quomodo pumices, cineres et reliquae exuste materiae quisquiliae successu temporis in novam convertantur aptam ignibus materiam. Qui nodus ut solvatur.

Suppono primo, In cineribus copiosum latere Salem; quod vel hinc comprobatur, quod al nullo faciliori modo, quam ex ex lixivio rerum in cineres redactarum comparetur. Hoc pacto, Nitrum, Sal, Alumen in humidioribus nonnullis locis, e parietibus efflorescens, nec non ex columbarum aliorumque animalium stabulis, urina prius vegetatis, copiosissimo proventu eruitur. De quibus suo loco ex professo.

Suppono secundo, Ex Mari humido pingui salsugine aliarumque Mineralium rerum mistura imbuto, Solis virtute ingentem exhalationum copiam una cum dicaram rerum et insensibilibus corpusculis extra hi; que tum extrinsecus in pluvias, grandines,nives resolutae circa altissimorum Montium vertices sedes suas figunt: tum intrinsecus per subterraneos Maris meatus derivatae materiam Pyrophylaciorum novo commeatu foecundant, uti supra indignitatum fuit.

His suppositis dico, Ignem in Pyrophylaciis perpetuo vigentem per occultas subeuntis Maris fibras perpetuo augeri, dum materiam igne absumptam, uti sunt cineres et porosissimi pumicum lapides, sulphurea fuligine et bituminosis spiritibus replet, ad accensionem quadantenus praeparat et disponit. Cum vero grandine nivibusque tum Solis fervore tum intus latentis ignis vicini aestuliquefactis, pluviisque ingruentibus pulveres et cineres copiosissima irroratione madefiant, hinc mixtum quoddam nascitur: quod intra pumicum porosos recessus altius insinuatum. Spiritibusque sulphureis bituminosisque, qui iamdudum ibi nidulabantur. intervenientibus,tandem in novum, mox ubi maturuerit, evadit Ignis pabulum et nutrimentum. Et hoc ita sese habere, experimento comperi irrefragabili in te. Vesuvii et Strongyli exustarum igne vallium crepidinibus, in quorum plerisque parietibus cinereis, immensam salis, Aluminis, Nitrique efflorescentis, copiam, in nonnullis quoque Bituminis, Naphthae, similiumque pinguium liquorum profluvium una cum copiosissima sulphuris quantitate reperi; que aliunde originem suam non traxerant, nisi partim ex combustarum rerum cineribus, ex quibus novam salis nitrique sobolem nasci necesse est, partim ex sulphureis corpusculis seu spiritibus, qui dum e barathro oti continud exhalant, in frigidiori Montis plaga in sulphur condensantut : atque adeo ex Sale, Nitro, Alumine, Bitumine, Sulphure mixtum illud nascitur, quod intra pumicum saxorumque in calcem combustorum poros insinuatu, perenne illud Ignis pabulum. Quod hucusque inquisivimus, subministrat: hoc enim igne correptum uti nova parat incendia, ita combusto quod intra pumices latebat, pingui et sulphureo, nonnullas inducias sustinet, donec pumicum calcisque relicta pori nova, uti dictum est, combustibilis materiae foetura repleantur. Quod autem in exteriori te superficie accidit id in omnibus aliis flammivomis montibus fieri Natura eodem se modo in omnibus gerente, certum est. Imo processum Naturae, quemin exteriori Montis superficie expressimus illum eodem tenore in intimis Pyrophlaciis, is ignorare non poterit qui haec penitius penetraverit.

COROLLARIUM II.

Hinc sequitur, pabulum et fomitem Ignis Subterranei motum Maris perpetua fluxus et refluxus reciprocatione aestuantis sequi: ex huius enim concitatione illud per occultos meatus, uti iam sape inculcatum est, trusum, suum pingue et humidum, calido et sico in intimis Telluris sinibus sub sulphureis glebis nidulanti iunctum, incessabili novae generationis fotu, quod absumptum est, instaurat; in externa vero superficie per vapores a Mari attractos et dita Maris genitura foetos, novam intra porosos combustae iam materiae thalamos, per nives, grandines, pluvias pulveribus cineribusque mixtas, genituram ponit, quae suo tempore ea materia iam matura, in magna tandem incendia erumpat. Vides igitur miram indeficientemque Natare in operationibus suis pericyclosin.

COROLLARIUM III.

Ex his sequitur, Incendiorum huius Montis Causam esse ipsum Ignem, materilem Sulphur et Salem, Nitrum, Bitumen, similesque ignibus fovendis aptas materias, ab intima Terre caligine, simulque ab in

cumbente Mari perenni motu propagatas; Instrumentalem esse naturam loci cavernosam, ac molem Montis totam cuniculosam suspensamque in se, ac perpetuo sulphurea fuligine praegravatam; Efficientem denique esse flatus, qui ex penitissimis cavernis evolantes ad huiusmodi exitum, e quasi ad proprias fauces, sopitos ignes ad materiam proxime quaeque fuerit, veluti follibus quibusdam exsuscitant. Siciliam siquidem totam innumeris cavernis cuniculisque perfossam in praecedenti Libri ostensum fuit, ubi Freti Mamertini sive Siculi miros aestus, et fluxus refluxusque alterationes, nec non Scyllae et Charybdis insatiabilem voracitatis vim quam a per universam Insulam in subterraneis officinis mira ratione dispositis pendere, abunde demonstravimus. Cuius rei testimonium esse potest luculentissimum, quod insolito more tumultuante Charybdi, una seditionis spiritu concitatussaeviat et Aetna sulphureisque specubus receptis in se flatibus vehementioribus, materia combustibilis, non secus ac fabrorum follibus agitata, in ingentes flammarum globos erumpat.

Aliis vero Ventis Flantibus Aetna inducias quasdam ponere videtur, eo quod orificia meatuum currentibus maris fluctibus sint contraria ratione posita et a montibus vicinis impedita. Ad Euri vero Africique flatus pro constitutione canalium modo flammas interdum fumum, subinde favillas, nonnunquam vero aucto in se fomite incendiis mire sevit, formidando Ignis sulphurisque profluvio. quod ex intimis aestuariorum officinis subinde eructare solet, cum ingenti devastationis pernicie, subiectarumque villarum, agrorum, urbium, animantiumque ruina. Cuius prodromi sunt gemitus cavernarum ex interclusis spiritibus, Maris fremitus terrae tremori iunctus quibus veluti Natura exacerbata et vinculi impatiens, ruptis carcerum repagulis qua data porta ruit, ac fluminis ardentis in modum non agros modo quo ingenti volumine devolvitur, verum etiam integras absumit villas, vicina evertit oppida , ac plena horroris ubique relinquens vestigia nunc sylvas rupesque vorat; de quibus Historicorum monumenta plena sunt.

Concludimus itaque: Materia Ignis Subterranei non solum est sulphur, aut bitumen, aut carbones fossiles, sed et alumen sal, nitrum, antimonium, terra carbonaria et chalcanthum, et id genus metallica dicta. Sulphur enim et bitumen ignem tam impetuosum non faciunt, sicut Ignis ille, qui montes subvertit, urbes cineribus et pumicosis reiectamentis sepelit, montes saxosos ex ipsis montibus incredibili naturae violentia eructat; uti ex praecedentibus patuit; sed aliquid aliud ei adiungi debet ad hunc effectum praestandum, quod explicare aggredimur.

Dico itaque, universalem materiam Ignis Subterranei acrem et crassam esse debere, cuiusmodi sunt sulphurea et bituminosa materia: quibus cum magna commercii necessitudine iungitur halinitrum, quod substantia sua spiritibus tumidissimis referta, iunctum sulphuri accensumque dum exitum non reperit, eam vim in subterranea sibi obvia obstacula exercet quam paulo ante exposuimus, praesertim si antimodium crudum spiritusque Mercuriales accedant uti ex tormentorum bellicorum efficacia sat constat.

Porro materiae combustibilies cum non nisi in subterraneis antris reperiantur , cuiusmodi sunt diversa lapidum genera, terrestrium glebarum variae species, metallicae, caeterorumque Mineralium miscellae, praeterea sal, alumen, halinitrum, sal ammoniacum, et quicquid ibidem reperitur usqu ad ipsam aquam, montesque atque immania saxa, in ignis vertitur materiam et nutrimentum. Subinde sola materia generata ardet, et haec consumpta ignis extinguitur, mutataque statione alteram sibi vicinam invadit , ut fit in terris bituminosis; subinde materia consumpta novis conceptis seminibus renascitur , multoque post tempore accenditur; quae quidem si ex subitanea generatione in magna copia nascitur, uti in . Strongylo, Campis Phlegraeis, tum perenni igne ardebunt. Generatio vero huiusmodi materierum haec ratione fit: Mare pinguedine et unctuositate refertum dum abdita Telluris pentralia subit: Mare penguidene subit, mox montium igne extenuatorum ossa nutrit denuo novaque eorundem emedullatam substantiam pinguedine replet; et si ei in sulphureas Cryptas aditus patuerit, aqua introacta in sulphuris vertetur nutrimentum; si in bituminosas in bituminis si in venas aluminosas, in aluminis (et sic de caeteris ratiocinando) vertitur pabulum. Et hoc perditae per ignem substantiae reparantur, ea fere ratione, qua in Ilva Insula quiescentibus per aliquot lustra fodinis, ferrum renascinatur; in Agro Travertina vocant.

Quomodo autem dictae materiae ignem concipiant, supra dictum fuit: utique haud a Sole, stellis, non a fulmine et fulgetris, non ab alio efficiente, nisi ab ipso Igne Subterraneo aditum ad eas per abditos mea batus rupium, quas urit, faciente; vel si ab igne actuali non immediate tanguntur, certe a Marinis fluctibus Ventorum impetu per inciles submarinos in eas intrusis. Fieri quippe non potest, ut ex allisione vehementi fluctuum in locis angustis, et agitatione spirituum materiae combustibilis attritione que pirguis aeris non statim ignem concipiant.

Enarratio incendii Montis Aetnae (Italice proprie dicti Montisgibellii) et eorum quae insecuta sunt, 7. Martii, Anno 1669. Italice conscripta a Domino D. PETRO SQUILLACIO Cataneensi, Sacerdote: nunc veo a quodam in Latinum versa, ut sequitur.

Aetna (Monsgibellus) Montium gigas, naturae miraculum, cui exterius nivibus tecto anima est ex igni, vi naturae sibi inditae solet disrumpere sinum suum, interque globos fumi evomere torrentes vivi ignis, idque per ternorum lustrorum intervalla, praeveniens tamen quandoque dictum terminum, raro superans, sicut ex veterum monumentis discimus : ita suae natura debita persolvendo.

A Die Iovis, Martii,1669, usque ad medium diem Lunae, commovebatur terra tantis continuis succussibus, ut non minus oppidi ipsius, quam quae in vicinia aedes, speciem praeberent sellarum portatilium, quae perpetuo ceu automata progrederentur.

Omnis simul rabies et furor effundebatur in villam Nicolosorum, ut nullo vestigio relicto omnia sub propriis ruderibus sepelirentur. Inde incole priusquam spectarent funestam hane tragoediam, multis diebus morabantur in campis relictis suis aedibus:et cum viderent tandem terram multis inlocis dehiscere, quod revera satis est visu horribile, omnes metu obsessi, et quasi cadavera spirantia, inde fuga evasere Cataneam, cum reculis suis, qualescunque improvisa confusio arripere permittebat, relictis caeteris primo cuivis occupatori; et catervatim plangentes, implorantesque misericordiam S. Agatha, in Ecclesiam se recepere cathedralem.

Interea philosophabantur de origine horum tetrrae motuum tam frequentium, quisque pro modulo ingenii sui argumentabatur, tandem peritissimi statuebant, Montem tnam eorum esse caussam; prout etiam brevi compertum fuit, cum die Lunae, 11 dicti mensis Marti, sinus seorsum in tres hiatus, non multum ab invicem distantes. Primus hiatus distabat duo milliaria pone Montempilierum, quem dicunt continere ambitum semimilliaris circiter. Hichiatus evomebat plurimum ignis, multosque lapides quorum vel minimi aequabant fere pondus trium cantarum. Materia vero ignis in aerem proiecta ad duorum milliarium distantiam dividebatur in minutissimas particulas, et specie ignei imbrissaeviebat in subiectam sibi tellurem.

Quando dictus Mons rabidus dehiscebat,tantum inferebat fragorem et terraemotum,ut nequeam ullis verbis eius horrorem exprimere; fragorem augebat vociferatio lamentantis populi Catane ensis, cui videbatur mundus interire.

Haec vero tolerabilia fuissent, hic fuisset terminus malorum; sed plus ultra casus ille saeviit, comitatus, hora 23, altero et non diu post tertio furore: singuli certatim et ignem et arenam tanta copia evomebant, ut campi vivo incendio ruberent, et oppidum quasi denigratis arenis operiretur.

Omnis vero ille ignis abibat in duos rivos medium amplectentes ac circumlambentes Montempilierum, qui instar insulae vel rupis ex medio flammarum eminebat. Rivorum alter consumebat Malpassum, paucissimis saltem aedibus a casu immunibus; rivus ille rursus dirimebatur in duos rivulos, quorum alter pertinebat in campum rotundum, alter in S. Petri. Primariorum vero rivorum alter obruebat Villam Montispilieri, ita ut nec visus, nec memoria loci istius supersit. Dolorem id maxime auxit, quod Sanctissima Mater de Annunciatione, appellata de Montepiliero in flammis fuerit sepulta; qua imago sane miraculum fuit Sicilie, et ornamentum orbis, quod spectatum concurrebatur ex longinquis regionibus.

Tota massa ignis protendebatur in latitudinem sex milliarium, et circa initia duorum: altitudinis canni quatuor, plus minus, pro locorum diversitate. Ignis ipse non ab]similis erat illi (quo vitriarii in officinis suis utuntur,) inclinans potius in colorem pallidum, quam rubrum; et expositus aerif acile condensabatur et evadebat Sciara,quae cumulando lapides igneos stratum suum extollit; et supra hunc vivum ignem aggeratur et elevatur: formans supra dorso suo rupes et pyramides ex supradicta materia congelata. Et quocunque illa materia,facta lapis (arficcius) niger pervenerit et resederit ibi nullum unquam progerminat gramen: Villani vicini in Mascalucia, S. Petro. Musterblanco, Camp rotundo, et alii, timentes ne ignis tandem ipsos praeoccuparet, cum adeo velociter omnia percurreret, confugerunt Cataneam, apertis prius repositoriis necessarii victus pro cuius vis desiderio, et per octiduum continuum non desierunt homines turmatim et catervatim eo venire: donec in civitate nec minima cellula ad divertendum in ea, vacua esset relicta.

Reverendissimus Episcopus ex solita sua caritate et cura, iussit ad tempus praesens recipi eorum alios in Hospitali, alios in Monasteriis, alios denique in aedibus privatis, mittens eis refocillatoria.

Planctus, disciplinae, orationes, processiones praedicationes, ieiunia, abstinentiae, expositiones 40 horar. in nullis ecclesiis cessabant, tantumque dolorem ingerebant ut saxa lacrymarentur.

Neque omittendum est, quod mulieres abiecto omni luxu vestium , induebantur cilicio in modum poenitentium, moestitiamque suam testabantur tantis castigationibus, ut se quodam martyrio afficerent; et infantes exemplum matrum sequebantur.

Die Martis 12 dicti mensis, hora 23, exportabatur sanctissimum brachium Cataneensis Amazonis Agathae invictae, a Domino D. Nicolao Tudisco. comitantibus Reverendissimo Episcopo et senatu, in planitiem Dominici, ubi erectum erat altare e regione incendii, quod inde conspiciebatur, ut eo spectaculo et oculus animus horrore percellerentur. Ibi sermonem praedicabat P. Franciscus Ayala, Magister Novitiorum Patrum Franciscanorum, homo magne sanctitatis, ut eliceret ex oculis vi compunctionis animi imbrem lacrymarum.

Planities S. Dominici undique erat consita hominibus, qui ad spectaculum sanctarum reliquiarum, cum suspiriis, lamentationibus et lacrymis sanguinis feriebant pectora sua et facies, quo tempore multum arenae pluebat.

Porro ab hora 12 usque ad 23 diei Martis in tantum strepebant dicti ignei hiatus, ut diu auditus sensus abesset. Illud terribilius erat, quod multi fures arrepta hac occasione, discurrerent per omnes partes iam collapsas in ignem, ad furandum, occisis o hominibus in campis morantes.

Die Mercurii hora 12 et 13, cum res visderentur in deterius abire educebatur sanctissimum Velum S. Agathae a Reverendissimo Episcopo coronato spinis, praesentibus Senatu etiam coronato spinis, Regularibus, societatibus, et Clero, omnibus vestitis vestibus poenitentialibus; ubi ventum fuerat in planitiem Domine nostrae de Concordia, coniurabatur ignis ille Velo sanctissimo; postea Mascalciam versus ibatur, collocato sanctissimo Velo in canopeum ad id fabricatum, quod brachiis portabat Dominus D. Petrus Statella, Thesaurarius Ecclesiae Cathedralis, comitatus multis Canonicis, tribus iuratis, Domino D. Ioanne Paterno, et Castellano Capitaneo iustitie, una cum Barigildo, militibusque multis et quatuor millibus devotorum, per viam dicentium frequentissimas orationes gloriosae S. Agathe, aliorumque sanctorum; et per quaecunque loca transibatur, magnus audiebatur planctus, qui bruta ad compassionem movebat.

Occurrebatur sanctis reliquiis a clero et populo vicino, facie in terram prostrata,cum lacrymis vivi ignis, quae ex oculis erumpebant. Per omnes illos tractus publice vendebatur vinum solum in diverforiis,quia panis ob confusionem et fugam incolarum non reperiebatur.

Interea ubi ventum erat in Macalciam, conspiciebatur ibidem super excelso monte altare exstructum,ubi concionabatur P. Cyrillus Cassia e societate IESU; sermone vero finito Missam sanctissimam celebrabat Dominus Thesaurarius, et tandem coniurabatur ignis vexillo veli sanctissimi. Sed,o ingens miraculum! cum sanctum velum exponeretur, coepere fauces illae infernales intonare et horrendus terrae motus cogebatur cedere virtuti heroinae S. Agathe. cursu suo mutato per S. Ioann. de Galermo transibat: et postquam sanctissimum velum patrasset tantum miraculum, portarunt illud in Matricem Musterblanci ut et alteram partem ignis coerceret, et ut tota gens refocillaretur.

Die Lune, 14 dicti mensis, opportune portabatur Sanctissimum Velum in terram S. Petri et Campum rotundum, ceu quae loca incendi periculum erat, sicut etiam revera multae aedes utriusque loci combustae sunt: ubi vero sanctissime reliquiae illae in utrumque locum fuissent asportat, ignis visibiliter retroibat, ut transiens per aedes Francisci Fallicae, nihil illis damni inferret,quia erant munita gossypio invictissimae et gloriosissime S. Agathae; operabatur tandem dictum velum idem miraculum in aedibus Domini Francisci Virgilliti, et Ioannis Mariae Rapicauli, cum locus medius inter li Plachi et Mascalciam igne incenderetur, magnum periculum erat, ne dictus locus combureretur, existens satis vicinus torrenti appropinquantis ignis; et cum in dicto praedio multa ipsi esset substantia, omnes eius necessarii et consanguinei ipsum monebant, ut, cum non posset impedire destructionem adium suarum, ad minimum inde auferret sua utensilia, neque permitteret eadem perire in igne: dictus vero Rapicauli respondebat des suas satis esse munitas, quia condidisset in arbore imagunculam heroinae Agathae, quae posset coercere irremediabilem ignem; et in ea confisus viva fide securus dormitum ibat, cum subito ignis praeceps rueret cursu mutato. et loco illo intacto et illaeso relicto, circumdans eundem muris vivae Sciarae.

Multi Patres Iesuite, et aliorum ordinum, proiecto gossypio in ignem, testati sunt, illud non fuisse combustum, sed paululum pallidum evasisse. Si itaque gossypium tanta virtute pollet contra flammas, cum sit tantum res, quae tetigerit imaginem Agathae Sponsae DEI, quid non faceret sanctum velum, quo ipsius vivens et sacratissimum caput tectum fuit? Gaude, Gaude Catanea, quod, dum protegeris a tanta Virgine, nunquam flammae tibi nocere poterunt.

Rediit Insigne sanctissimum sacri Veli, postquam unum diem, unamque noctem fuisset, in aquis extra suum sacellum, die Iovis r4 dicti mensis, hora prima noctis. Dicto enim die Eurus tanta violentia saeviebat, ut non pluere, sed potius aquam effundi credidisses. Omnes autem, qui portabant sanctas reliquias, non curantes imbrem, volebant maiore cum mortificatione sacratissimum Velum in ista tempestate conducere in templum cathedrale, cum multa reverentia.

Die Veneris, 14 dicti mensis, celebrabatur Communio generalis:: on erat in toto numero vel unicus, cuiuscunque aetatis, dummodo ad illam rem idoneus, qui non gustasset sacrosanctum panem. Eodem diet audiebat Episcopus et senatus, rivum illum ignis, qui depascebatur S. Ioann de Galermo divisum fuisse in duos rivulos,equorum alter peteret Musterblancum, alter Cataneam; relicta dicta villa in medio,quamvis paucaes domus exurerentur: quamobrem considerato tantum periculum imminere , illi occurrebatur subito cum sanctissimo Velo ad utrumque rivulum sed signis quidem tum temporis minime totalis ter extinguebatur, cursus tamen eius coercebatur, ita ut ubi ante spatio a24 horarum fere unam milliare percurrerat, postea eodem temporis spatio per miraculum S. Agathae, gloriosae liberatricis Patri, non curres bat ultra zo passus: et ubi compertum fuerat, quod sub Montispilieri terra iam extincta detectus erat alius rivulus ignis, qui posset magno damno afficere Turrim Grisi, extemplo Sanctissimum Velum effecit, ut dictus rivulus ibi sisteretur, prout hodieque in proprio loco immobilis, pauco reliquo calore, spectatur.

Sed antequam secunda vice egrederentur sanctissimum Velum, venerandus Patter ob oculos ponebat senatui Cataneensi, si velum extra suam civitatem deduceretur, (sciens, omnem populum illud secuturum,) aedes omnes destructum iri. Senatus, hac re percepta, statim opportune mandavit ut Dominus Castellanus circumdaret civitatem universam equitibus armatis cum sua turma Hispanica, ut Capitaneus idem faceret cum multis militibus; Capitaneus ad evitanda aliqua incommoda, assensu Episcopi conclusit omnes, qui eo confugerant, in carceres episcopales. Baricellus cum magna multitudine hominum armatorum accurrebat, ubicunque necessitas id efflagitabat; et quidam nobiles electi ductores multorum militum, nunc huc, nunc illuc discurrebant. Tunc claudebantur omnes civitatis portae, postea aperiebantur ad custodiame quitum et nobilium a Senatu deputatorum; arcentes ingressu omnes peregrinos; et siquem ob urgentia negotia oportebat esse in civitate, huic prius arma auferebant, quam in civitatem admittenrent, ablegabant vero omnes peregrinos vagabundos, qui ipsis erant suspecti.

Elevabantur tria patibula, primum in area porta di Aci, secundum in area fori, et tertium in area portae decima, cum suis instrumentis in ordine. Capiebantur quidam peregrini ex variis locis et civitatibus oriundi, quia videbantur fures, et mittebantur in custodiam; sic, per DEI gratiam, omnibus incommodis praeventum fuit.

Patres Benedictini fabricabant altare in area sui Monasterii e regione ignis, et nudis pedibus, sine cucullis, coronati spinis eo portabant sanctissimum clavum, et dixerunt multas preces praevio sermone; unde evenit, ut ignis quidem non ulterius progrederetur, sed non placuit divine bonitati eum penitus tollere; sedignis in altitudinem solum crevit, formans antemuralia et montes adeo horribiles, ut terrorem inferrent.

Populus desiderio victoriae et quietis volebat mediantibus sanctis reliquiis pceni.tentia ignem penitus exstinguere: quare dicti Patres Benedictini denuo eduxerunt die Sabbati, 16 dicti Mensis, clavum sanctissimum eodem modo, quo supra, assistentibus Reverendissimo Episcopo, Senatu, Regularibus, et societatibus; et predicti Patres Benedictini corpora sua verberabant usque ad sanguinem, ali in maxillis, alii in linguis, alii in brachiis, alii in pectoribus, et ali in humeris, et sic deduxerunt clavum super moenia civitatis in conspectum huius infernalis voraginis, quae conspiciendo sanctissimum clavum cum strepitu intonabat, quando Sanctus Pastor manu tenens clavum sanctissimum, et increpa vit,et diminuit, et annihilavit hanc foetidam materiam.

Die Dominico s dicti mensis, humiliabatur in Matrice Ecclesia Congregatio Dominorum Nobilium in vestibus satis humilibus una cum congregatione virorum generosorum in vestibus solitis. Se magis demit Societas villae de a della Punta: illae precabantur a Deo misericordiam, haec reddebat gratias gloriosae virgini Agath, quod liberasset villam a rivulo ignis, qui illi minabatur ruinam, et dum unusquisque gratiam a summo Creatore implorabat; puer quidam furabatur aliquid de adolescentula de Gratia, cum vero furtum esset satis leve, ipse positus fuit in locum quendam publicum iuxta portam canalium, ubi stetit totum diem.

Post prandium educebatur super altare maius Ecclesiae cathedralis sanctissimum corpus Virginis Agathae, et omnes societates, conventus et congregationes venerunt adoratum eam, ita lacerati et mortificati ut elicerent ex maxime induratis hominibus lacrymas; inde intrabat corpus sanctissimum in suum conclave hora 23, cum planctu et lamentatione universali implorantium altissi mis vocibus divinam misericordiam.

DEUS testabatur se adeo succensere peccatoribus, ut omnia elementa conspirarint in ipsorum ruinam. Nam si loquamur de coelo, illud videbatur nubilum, et pluvium, gravidumque ventis terribilibus; si de aqua,mare giganteo more confligendo cum aere altitudine certabat cum stellis limites proprios transgressum: si de terra, ea tota scatebat furibus ut vix quis tutus latere posset: et si tandem de igne, ille sub iugum suum pertraxit agros, eosdem flammis suis inundando. Ita ut igne properante civitatem versus, et populo volente se in locum salvum conferre, undique via impediretur.

Die sabbati vesperi reducebatur sanctissimum velum, postquam operatum fuisset tanta evidentia miracula, et pernoctabat in ecclesia S. Marie Iesu: Reverendissimus Episcopus et Senatus , die Lune hora 15, 18 dicti mensis ibant in dictam ecclesiam cum societatibus, clero, et conventibus,magis mortificati quam unquam fuerant, et fuper monte non multum distante a dicta ecclesia celebrari fecit sanctum sacrificium Missae a Domino D. Innocentio Crasso, Cantore Ecclesiae cathedralis, sub cuius finem Reverendissimus Episcopus accepit velum sacratissimum, et illo exorcisabat et coniurabat Oceanum ardentem, qui non bene tolerans harum sanctarum adiurationum mugiebat tanto fragore ingeminato, ut adstantes pallescerent. Hora autem 18 eiusdem diei rediit hoc velum sanctissimum in civitatem, portatum ab eodem Reverendissimo Episcopo.

Ab hora 20 dicti diei, usque ad horam 24 non cessarunt societates, tam virorum, quam muli erum et conventus contestari suum spiritum demissum Ecclesiae Matri, variis inventionibus satis compunctivis. Inter alios magis submissa erat societas novitia Domine de LITERA (quae constat ex Solis Doctoribus, exclusis omnibus aliis cuiuscunque gradus) cum Patribus Augustinianis illis adiunctis ubi P. Franciscus Abbas habuit concionem affixam inter MARIAM et Agatham, quae omnibus admirationem sui induxit, et obstupescere fecit.

Mons suo terribili mugitu horrorem incutiebat, omni momento et sine cessatione effundendo instar diluvii arenas, et licet Verbum Incarnatum apparuerit vestitum sola iustitia, nihilominus tamen in eo scintillabat seu emicabat aliquis radius Misericordiae; siquidem totum seminarium et aliae arbores propter tantas arenas fructus ferendi incapaces erant; at die Mercurii, 20 dicti mensis ab hora 20 usque ad 18 diei Iovis, aperte cataractae celi de pluendo ubique imbrem maximum, expurgabant terram ab hoc pestifero infernali excremento.

Et sicut sancta Amazon Agatha gloriosa, inter alias praerogativas et privilegia, quae ab terno suo Sponso obtinuit, habuit, ut esset liberatrix Cataneensis populi, tanquam sui, et ratione nativitatis, e ratione sepulturae, ita voluit grande miraculum demonstrare, nempe cum Aetna ante fauces tres montes ex lapidibus et arenis fabricasset, duplo altiores Montepilero, unus illorum reparabat partem Occidentis.

Die Veneris. 22 dicti Mensis, Mons iste annihilabur, et via de novo detegebatur Malpassum versus, super Sciaram iam factam, ut disiectis per cineres reliquiis aedium, ecclesiarum, et cisternarum residuarum, omnique voracitate, et rapacitate bonorum alienorum, descenderit uno impetu ad devorandam villam Campi rotundi et s. Petri; et quia ignis setotum dabat in ruinam dictarum villarum, infirmabantur utique lingue infestae S. Ioanni de Galermo et Musterblanco, ex quibus periculum erat Cataneae.

Sol ab eo tempore, quo Aetna aperta est,usque in hunc diem, qui est 28 dicti mensis, tantae stragis commiseratione motus, voluit etiam se socium prebere dolori Cataneensi, ut obductus tenebris faciem absconderet, et si quando radium aliquem emisit id ideo factum, quod omnia esse in salvo sibi persuaderet, sed re tota cognita, quam adhuc animadvertebat in igne, subito se rersus abscondebat; pudebat enim pallorem suum ostendere, quo suffusus erat.

Et quia fama erat, Cataneam excidio esse proximam, accurrerunt subito duo Capitane armorum, alter de Randazzo, alterde Piazza, cum multis necessariis, ad opitulandum Civitati, et Civibus, et ad praeveniendum tumultibus, qui forsan orirentur; Senatus etiam Messinensis multis literis testabatur fuam commiserationem et offerebat officia sua in omnibus rebus, quas Senatus Cataneensis requireret, et multae aliae Civitates prodigae officiorum oblationis, miris modis affectum suum ostendebant.

Die Lunae, 25 dicti mensis, Mons ardens, post trium dierum inducias suo silentio indicatas, hora 2o rursus incepit intonare solennem Salvam, in modum bombardarum, et hoc eius fragore ita contremuere moenaa ut nulla alterius magis violenti tremoris memoria sit, et hoc spatium horarum 24. continuum durabat.

Aves defessae vitae, ob deplorandum successum ignis, praecipites delabebantur in terram exanimes, quarum numerus non poterat iniri.

Plurimi peregrini ex quibuscunque regionibus, et vicini, curiositate tanti incendii moti, pedetentim adierunt, ut id observarent, itaque obstupescebant, ut dubitarent, telluremne calcarent, an infernum.

Die Mercurii, 27 dicti mensis, hora 18, venit in Ecclesiam matricem societas de la Padara; in qua erant multae infantes, puellae, et mulieres, capillis passis, pedibus nudis,coronatae spinis, et clerici ferme 400. ad autenticandum votum, quod in sua terra voverant, de creandis suffraganeis S. Agathae, de annuo cereo ponderis rotulae 100 de exstruenda ecclesia sub eodem titulo, de celebrando ibidem quoque eius festo annuo, quia gratiam eis fecit, et liberavit ex continua pluvia arenarum, que destruxerant multas aedes, que non permitterent transitum, quia arenarum altitudo erat octo palmorum super tellure, et Senatus postea refocillavit omnes nautas, dando eis cibum et potum.

Porro dicta societas, simulac venit in Ecclesiam cathedralem, obtulit gloriosae Agatha crucem Malthensem parvam ex auro purissimo.

Reverendissimus Episcopus ab illo momento quo ignis primum apparuit, usque ad ultimum, quo cessavit, non desiit demonstrare zelum suum cum Monachis Monasteriorum, eosdem confortando, et animando frequentissimis visitationibus; erga pauperes suam exercuit charitatem dando eis eleemosynas, et subveniendo eis tam publice, quam privatim: vigilantiam suam in tali tempore necessariam ostendit omnibus horis mittendo quosdam suorum. ad cognoscendum cursum ignis; insuper testabatur habilitatem suam in prudenter et diligenter disponendis rebus.

Damnum, quod passa est civitas Cataneaex igne, nondum potest certo sciri, siquidem eius ratio nondum est inita: hoc vero asserere possum, Religiosos, Equites et Nobiles perdidisse possessiones maximi pretii.

Et haec sunt omnia, Lector quae occurrerunt circa incendium Aetnae; quod duravit 7 die Martii usque ad 28 eiusdem mensis. Quamobrem oro te, ne hunc meum primum fetum reponas in obscuritatem, neque maligne de eo iudices, quando ope praeli vidit lucem. Recordare enim omnem parvum fructum, quem nova arbor produxerit, qualiscunque sit, semper gustari duplici sapore, et ad cognoscendam speciem, et ad videndam formam. Vive feliciter.

SECTIO II.

DE AERIS ET VENTORUM CAUSIS, NATURA, VIRIBUS ET VARIETATE,

Qui tim in extera Geoscomi superficie, tum in Subterraneis cavernosis regionibus dominantur.

PRAEFATIO.

Deo inventu difficilis nullo non tempore Philosophis visa fuit Ventorum causa, ut non immerito Regius Psaltes ex DEI thesauris eductos asserat, qui educis Ventos e thesauris tuis, qui ambulas supra pennas ventorum, et omnibus iis nomina ponis; et uti thesauri Divinae Sapientiae innuunt incomprehensum ab humano intellectu modum et rationem, qua oriuntur, ita supra pennas ventorum ambulatio ostendit, iterum causas eorum ade o difficiles esse, ut non nisi ipsi qui solus iis dominatur, qui solus eos saevire facit, iis fraena iniicit, iis nomina ponit, reservate videantur; adeoque hominum sit, mirari tantum id, quod non capiunt, discantque exinde ineffabilem Divinae Potentiae magnitudinem in suis creaturis adorare potius, quam eas curiosius scrutari. Quoniam tamen Divina bonitas homines sensu et intellectu instruxit, ut invil bilia perea que facta sunt cognoscerent, id est, per res sensui expositas ad earum invisibiles virtutes pertingerent, atque hinc tandem ad rerum omnium Auctorem DEUM OPT. MAX. invisibili sua virtute omnia moderantem adscenderent: Hinc orta est summa illa ingeniorum in naturalium rerum investigatione inquietudo, et obtinende veritatis desiderio aestuans mortalium animus: quo et nos flagrantes ad Ipsius Nominis gloriam ordimur argumentum de Ventorum causis, natura, proprietate, in quo si quid laude dignum praestitero, id non infantili meo ratiocinio, sed Ei qui et posse evelle dedit in acceptis referendum est.

CAPUT I.

De multiplici Ventorum causa, eorum divisione et definitione.

Fieri non potest una non potest ut una semper et eadem sit causa Ventorum productrix; siquidem diversitas Ventorum, natura,viribus, proprietatibusque differentium, procul dubio diversas causas arguat; ut proinde frivolum sit dicere, Ventorum causam aliam non esse, quam exhalationem calidam et siccam collateraliter illisam, quam Peripatus mordicus defendit. Nos pro diversitate ventorum diversas causas que tamen uni omnium opifici causae substant, hoc loco assignare conabimur; quibus cognitis, nulla dabitur adeo peregrina ventorum qualitas nullus tam exoticus effectus ventorum, cuius causam non assignes. Verum ut in materia perplexa tricisque implicata connaturalem ordinem servemus, primo de varietate ventorum deinde quoque de eorundem causis ratiocinabimur.

Septem invenio ventorum differentias quibus universa Telluris moles continuo agitatur. Et sunt primo eti quidem communes et perennes qui omni tempore omni loco spirant, nisi ab aliis ventis aut obstaculis variis impediantur, qualis est unicus ille Orientalis, quem generalem dicimus, et Zonae Torridae potissimum dominatur ex Ortu in Occasum ruens.

2. Sunt venti nonnullis locis proprii periodici, qui uti certo anni tempore,ita et in certo loco tantum aut tractu Terrae spirant; uti sunt Etesia: qui Graeciae et Aegypto tantum aestivo tempore dominantur, non ita reliquis Terrae partibus.

3. Venti Anniversarii, suntque vel menstrui, vel diurni, vel horarii, qui pro diversitate temporum in Oceano spirant ex variis1Mundi plagis, et in nonnullis locis semestri, quadrimestri, trimestri, bimestri, in quibusdam menstruo, hebdomadario, diurno, aut horario temporis spatio durant; de quibus postea.

4. Sunt Venti extemporanei, ex vehementi aeris collisione nati; uti sunt Venti ante aut post pluviam, tonitru, etc.

5. Sunt Venti repentini, subitanei et impetuosi, uti turbines, presteres, ecnephiae, etc. qui non nisi raro contingunt.

6. Sunt Venti prodigiosi, qui nonnullis in locis erumpunt, tum ex montium cavernis,tum ex intimis Terre visceribus et voraginibus, tum etiam ex fundo Maris lacuumque quorundam magno navium periculo,dum aquas vehementius concitant.

7. Sunt Venti Artificales, ut ii qui flabellis follibusque excitantur, aut deliciarum causa in nonnullas cryptas per abditos canales deducuntur.

Quemadmodum igitur hi recensiti Venti, viribus, natura, et proprietatibus suis differunt, ita differentes quoque causas sortiuntur.

Quidam enim Solis humidum attenuantis virtute nascuntur, uti Ventus generalis.

Nonnulli ex sola rarefactione et condensatione aris efficiuntur.

Aliqui, nivium in praecelsis montium verticibus stabulantium liquefactione

Alii et plerique ex vapore et exhalatione subterranea, quae duo in plerisque ventis interveniunt.

Alii ex Lunae nonnullarumque Stellarum ortu originem suam deducunt.

Alii ex varia Montium, Promontoriorum, Litorum, Insularum occursantium constitutione, per reflexionem quandam aut resultantiam, aut etiam ex vehementi Oceani currentium impetu, aut fluxu et refluxu Maris oriuntur.

Alii denique natales suos habent in intimis Terrae visceribus; alii in ipsa Terrae superficie; alii in media et suprema regione Aeris, quorum omnium opifex est, vel Sol Ignis Coelestis , vel subterraneus in innumera Pyrophylacia divisus, sine quorum ope nullus in Mundo Ventus dari potest. Sed iam singulos eo quo eos recensuimus ordine exponamus; quod tum commodius fiet, ubi primo enti Venti difinitionem adduxerimus.

DEFINITIO VENTI.

Dupiex hoc loco Ventus considerari potest, porprie et improprie sumptus. Prior fit ex halituosa et spiritosa fumosaque substantia; Alter ex violento et extrinseco aeris motu;et multiplici de causa nascitur, vel violenta imbrium ruptura, ut in tonitruis, vel ob imbrium casum praecedente aeris motu, velin magnis incendiis, vel denique nubium pressura; est enim huiusmodi improprie dictus Ventus, nil aliud, nisi concitati aeris motio atque adeo in genere Ventus nil aliud,quam illud, quod quovis modo aerem concitare protrudere potest. De quibus singulis ordine acturi sumus, ubi prius proprie dicti Venti definitionem attulerimus.

Est itaque Ventus proprie dictus, halitus vaporosus et flatulentus ex Terra Marive tum Solis extra, tum intus vi Subterranei Ignis virtute extractus, qui calore rarefactus vel frigore condensatus transversali motu subinde etiam recto motu terram mariaque exagitat in Naturae bonum institutus.

Dixi primo Halitum Flatulentum ad excludendam eorum opinionem, qui Ventum simplicem aeris motum putant, et ad excludendam definitionem, qui simplicem exhalationem calidam et siccam, excluso omni humido, Venti materiam esse dicunt. Dixi Flatulentum, quia in flatu eius essentia consistit, si enim halitus flatulentis spiritibus non constarent, aerem tam potenti motione ocncitare non possent. Dixi ex Terra Marive tum Solis extra, tum intus vii Subterranei Ignis extractus. Sol enim exterius humidum in vapores attenuat nubium ventorumque materiam; Ignis Subterraneus per occultas Terrae fibras halitus emittit salnitrosos, qui in externam superficiem evecti, et a Sole rarefacti, ingentium commotiunum aeris causa sunt. Ignis etaque Subterranei est, halitus vapidosque fumos subministrare, Solis est, eos extrinsecus in Ventorum attenuare materiam siquidem hi dilatati vicini efficiunt protrusionem aeris, et hinc continuata impetuosi aeris propagatur transversalis commotio. Vides itaque in hac Definitione quadruplex Causarum genus contineri: Causam efficientem, Ignem partim internum, partim externum, solarem videlicet; Materialem, halitum vaporosum et flatulentum; Formalem, transversalem halitus motum; Finalem, bonum Naturae de quo infra.

Atque ex huius halitus differenti constitutione, maxima quoque Ventorum multitudo et diversitas nascitur, quorum alii a Plaga dicuntur B reales, alii Meridiani sive Australes, alii denique Intermedii, adeo ut quot in Horizontis limbo gradus numeramus, tot Venti constitui possint, et tales dicuntur respectu loci Plagaeque ex qua evolvuntur. Et quamvis unus et idem halitus, aliis Borealis, Australis aliis, Ortivus Occiduusque sit, proprietatibus tamen qualitatibusque differentibus imbuitur is dum fluit, ratione locorum per quae transit ut postea ostendetur.

Mira Naturae pericyclosis seu Circulatio.

Si sensu visus ad ortus Ventorum pertingere quis posset, is haud dubie sine difficultate eorum causas deprehenderet; cum vero eorum substantia haud secus ac aeris omnem oculorum obtutum fugiat, invisibilis prorsus et ἀόρατος. Ita difficile quoque eorum causae nobis innotescunt, et non nisi per analogiam quandam ad eorum veras rationes cognoscendas nobis viam demonstrant. Et si quis ad analogi leges mentis oculum recta defixerit, is haud dubie, idem quod in Elementaris aquae motu, id et in Ventorum concitatione fieri comperiet. Quemadmodum enim ri varias a Sole, Luna atque Igne subterraneo alterationes subeunt, ita et Venti. Mare subterraneis exhalationibus fetum intumescit, variosque tumultus in extima superficie concitat. Hinc ab Ortu in Occasum ad siderum ductum cursum suum perficit; iam Currentibus innumeris agitatum, et ad varia Terrene regionis Litora et Promontoria illisum circulos affectat; modo contrariis fluctibus exacerbatum turbines et vortices agit. Pari prorsus modo halitus in aeream regionem siderum aut Ignis Subterranei virtute sublimati dum rarefacti maiorem locum requirunt, summa violentia circumdatum aerem nunc in hanc nunc in illam aeris partem magno impetu dispellunt: iam montium praecelsis illisi verticibus, retroacti contrarios Ventos efficiunt; subinde cum contrariis oppositisque halitibus colluctantes, saevos exercent conflictus,quibus immensas tempestates et vorticosos turbines, presteres, ecnephias summo navium periculo causant, atque Fluminis instar fluxu iam molli, modo rapido feruntur, modo praecipiti lapsu ima ferientes omnia conturbant modo planant, modo pectinatim carminant aerem. Quod igitur nobis sensibili apparentia exhibet in sua superficie Oceani motus, id in aeris regione insensibili quidem oculis fluxu, solo tractu tamen sonoque perceptibili agitati halitus aerisque protrusio exprimunt; ut proinde causae Oceani pertrubatrices eaedem sint cum is quae aerea regione nullibi non infestant; uti enim Oceanus aqueus, ita quoque Terrestris Globi Atmosphaera Oceanus quidam aerius est tanto vehementioribus motibus agitatus, quanto motrices causa aereaeque substantiae moles subtiliori mobiliorique constat et admotus recipiendos aptiori materia. Sol, Luna, sidera externo influxu halitus, quos Ignis Subterraneus Mari indiderat, eliciunt, dilatant, sublimant, et in ulteriora aereae regionis vasta deducunt inania, qui vaporibus in nubes coactis obviantes obsessique, dum qua data porta ruunt, eam Ventorum varietatem et inconstantiam pariunt, quantam satis mirari non possunt nauta; et ut admiranda Naturae luculentius patefiat, paulo altius rem ordiar.

Sidera, Sol, Luna, stellae reciprocum Maris aestum, uti in praecedenti Sectione amplissime ostensum fuit, efficiunt. Aestus Maris sive Fluxus et Refluxus impetu per abditos et occultos Oceanei fundi meatus, ingens et immensa aquarum moles in intima Terrae viscera protrusa, Ignem Subterraneum Ventorum impetu suscitat et nova eum beat nutrimenti vectura. Ignis subterraneus otiari nescius Aestuum reciprocatione veluti follibus quibusdam succensus aestuansque per alias aliasque occultorum meatuum metallicis mineralibusque succis refertorum fibras dum transit, ingentem secum halituum copiam vehit; qui partim per Terrestres montium meatus, partim per Oceani fundum in extimam superficiem protrusi dilatatique flatibus suis rursum aerem, Oceanum, mariaque sollicitant; Mare sollicitatum denuo per fundi Oceanei orificia insinuatum novam Igni subterraneo annonam, qua et alatur et conservetur, conducit: et hoc pacto Mari concitando novam suppeditat materiem.

Vides igitur Nature circulationis modum et rationem, vides quomodo Aqua ignem, Ignis aquam alternis mutuisque veluti officiis decertantes se mutuo alant, foveant,et unanimi quodam consensu in Geocosmi conservationem conspirent. Si enim Ignis subterraneus nullos emitteret halitus, Ventorum materiem; Mare veluti torpidum paene motus expers facile in putredinem cum Geocosmiruina abiret, et consequenter Ventorum subsidio destitutum, neque Igni subterrestri necessario nutrimento succurrere posset: Unde igne extincto universam Naturam perire necesse foret. Ne itaque Natura tanto detrimento affecta labesceret, hinc per providam Naturam supremi Opificis ministram DEUS OPT. MAX. utrumque Elementum in perpetuo motu ad fines admirandos, quos infra indicabimus, esse voluit. Quod enim Spiritus vitales et animales agunt in fi corporis oeconomia, hoc Cosmica oeconomia facit etoru spirituosa natura; et quemadmodum iis evanescentibus Homo vivere non potest ita et Ventis sublatis Geocosmum perire necesse foret.

Quemadmodum vero hisce causis aliae et alie iunguntur ita quoque inexplicabilis Ventorum diversitas et summa varietas ex iis nascitur, quae non nisi per plures partialium causarum concursus explicari possunt; qui tamen semper ad principales revocari possunt; quae omnia, ne quicquam omisisse videamur, iam exponere ordimur.

CAPUT II.

De Vento Generali, et quomodo, quave de causa nascatur.

Ventum generalem dicimus eum qui perpetuo motu ex Ortu in Occasum Solis et Lunae cursum comitando, procedit; qui ut facile intelligatur, notare te velim ea quae supra de Generali Oceani ex Ortu in Occasum motu declaravimus; hic enim non nisi in vastissimis Maribus Indico, et illo quod Pacificum vocant, Zonae Torridae subiectis perceptibilis est, et uti Oceani Mariumque motus Ventorum flatibus individua quadam societate iunctus est, ita unum sine altero esse non potest. Nunc vero quomodo Ventus ille efficiatur, exponendum est.

Et primo quidem suppono, hunc Generalem Ventum Euro-Zephyreum sive ab Ortui in Occasum, tunc perpetuo immutabilem futurum, totus Globus Terrestris Oceano superfusus esset; hoc enim pacto nullum montium, Insularum, litorumque obviorum impedimentum inveniret; que quidem unicacausa, cur Motas ille generalis ut plurimum allisione ad eos facta, interrumpatur, alisque volatus sii leges servet, donec in dictis vastissimis arium spatiis libertatem pristinam nactus et constanti tenore solem secutus, sese circa Geocosmum propaget.

Suppono secundo, solem sine praeviis siccis halitibus, quos paulo ante ab Igne subterraneo Oceano communicari diximus, aut humidis, quos ipsum Mare attenuatum suppeditat aeri, nihil in Ventorum productione posse. Quibus suppositis

Dico Ventum generalem ab Ortu in Occasum hoc pacto generari: Cum sol sub Zona Torrida Oceanum radiis suis perpendicula, iam in hac iam in illa parte pro Solis in hoc vel illo dodecamorio constituti ratione perpetuo feriat fit ut ex Solis incumsbentis aestu vehementi Mare attenuatum, ingentem vaporum copiam halitibus mixtam in aerem educat; qui quidem vapores halitusque rarefacti in anteriori Solis semita consistentem acrem cum summo impetu dum protrudunt, ex ea protrusione aer agitatus versus eam partem,versus quam Sol fertur diffusus eum Ventum ex Ortu in Occasum, quem nos generalem dicimus, efficit.

Obiiciet forsan hoc loco nonnemo, Hanc a Sole halituum eductionem in omnem Oceani circumferentiam fieri, ac proinde halitus quoque in omnem partem diffusos undequaque Ventum causare. Respondeo, verum esse in omnem partem diffundi halitus: sed cum utrinque ab Austro et Borea aerem crassiorem et vaporosum obvium offendant, fit ut aestuans hic halituosus aer subtilioris substantiae a crassiori circumsistente retrusus retroactus]que intra regiam Solis semitam utrinque pressus coarctatusque continuo ex Ortu in Occasum dispellatur, Sole intra eandem semitam incedente semper novos et novos calore suo halituosos spiritus eliciente. Rursus, cum sol incubitu suo perpetuo ex Mari ingentem aquae copiam resolvat, atque ad, eo nonnullam in illo Maris tractu vacuitatem inducat: ad vacuitatem hanc replendam Naturae quadam necessitate Ortivae quae consequuntur aquarum undae, in Occiduas cum impetu ruentes, et maritimam Solis semitam vehementius concitant, et in eadem halituosum stabulantem aerem in anteriora versus Occasum premunt protruduntque; unde mirifico quodam attractu repulsuque undarum halituumque nascitur perpetuus ille Ventus Euro-Zephyreus, quem nos Generalem dicimus; et cum semper eodem modo sol operetur, et hunc perpetuum esse, ipsa Nature ratio dictat. Sed haec omnia ita se habere, experimento comprobemus.

Qui ex Aquapulco Novae Hispaniae Portu in Insulas Philippinas navigant, illos prius recto itinere versus Aequatorem procedere oportet, quem ubi assecuti fuerint, vel ultro vel citra, tunc expansis velis navim Ventorum arbitrio relinquentes, qui ibidem sub Zona Torrida tum Austrina tum Borea perpetuo Orientales sunt, intra septimestre spatium feliciter et, quod mirum est, immutatis velis Insulas de las Boccas, ab America Orientali 3000 milliariorum spatio fere dissitas, attingunt: Quod non fieret si Ventus in vastissimo Oceano et in immensum undique exporrecto variationi et instabilitati obnoxius foret. Quod vero in Oceano iuxta primum Infularum occurrentium, quarum in Archipelago S. Lazari non est numerus, adspectum Ventus generalis generis alias leges induat, causa est tum allisio aquarum undas retroagentium, tum novae differentesque halituum terrestrium: qui ex illo fecundo Insularum seminario a Sole eliciuntur, commotiones; tum etiam variae aestuum Currentiumque rationes, quibus uti Ventus generalis perturbatur,ita et hi praevalescentes, eos Ventorum turbines efficiunt, quos magno navium hominumque periculo imo iactura quicunque Archipelagum navigant Indicum, experiuntur. Ex hisce vero Insularum Angiportibus erutis et patentissimis Indici Oceani regionibus restitutis mox Ventus generalis denuo invalescens naves usque ad Promontorium Bone spei aut si:quam . Setene vocant, deportat.

CONSECTARIUM

Atque ex hisce patet, facior ex India Orientali in Brasiliam aut Paraquaviam sit navigatio, quam contra. Hinc enim cum contrario Vento perpetuo colluctandum est nautis, illinc Maris Ventorumque Orientalium motu delati brevissimo temporis spatio terminum suum in Occiduis partibus consequuntur. Qui vero ex Insulis Philippinis Americae Orientalis regiones petunt, iis semitam Solis sub Zona Torrida servare aut repetere ex perpetua Maris reluctatione impossibile est: sed ut in portum quo solverant Acupulcum restituantur eos ad Zonam Temperatam, ad Americae septentrionalis Litora navim dirigere oportet, ut hine Borealibus adiuti flatibus, tandem desideratum terminum consequantur. Ex quo patet mirabile Naturae consilium, quo Mare Pacificum sub Zona Torrida uno et eodem semper Ventorum flatu in Occasum concitari voluit usque ad Insulas Archipelagi, ubi Oceani hucusque continuatus Ventus, tum ad obvias Insulas ingentibus Montibus refertas, tum ad continentis Chinae vastissimas regiones illisus halitibusque novis ibidem excitatis ex Occasu in Ortum retroactus ad Americae septentrionalis Litora,veluti in circulum,magno ultro citroque commeantium commodo, agitatur.

CONSECTARIUM II.

Ex hoc quoque patet, Ventum hunc generalem non in omnibus Zonae Torridae subiectis regionibus semper uno et eodem tempore et loco vigere, sed sub iis potissimum signorum quae sol pertransit parallelis; unde Nautae, quo popius se Solis semitis accommodaverint, eo faciliori breviorique navigatione terminum se consequi constanter asseverant; difficiliori vero, si utrinque a semita Solis plus quo recesserint, ob novas Ventorum, quos experiuntur, leges Euro-Zephyreo Vento contrarias. Quemadmodum enim Fluvius intra alveum constrictus rapidius fluit, quam in longe lateque exporrectam planitiem diffusus: ita sub semita Solis aeris sese motus habet, qui nil aliud quam aerius quidam rapidusque Fluvius est,qui a Borealibus Australibusque nubi busutrinque veluti in alveo quodam constrictus, Solis virtute perpetuo ex Ortu in Occasum rapitur; Austro-boreis flatibus, ne extra alveum suum exorbitet, utrinque invigilantibus impedientibusque. Non vero putes velim, Ventum hunc sub uno et eodem parallelo indivisibili spatio ferri: nequaquam; sed habet suam latitudinem in nonnullis locis maiorem; sub Tropicis 7 gradum ad Austrum et Boream habere compertum fuit. Atque hoc pacto generatur conservaturque perpetuo Ventus generalis. Sed ut hoc luculentius cognoscat Lector, hic experimentum apponam, ex quo modum et rationem exactius discas,

EXPERIMENTUM,

Causas generalis venti exponens.

Coca quaepiam duorum palmorum diametro frigida repleatur usque ad summum; hoc peracto, accipe globum ferreum, cuius diameter quartam palmi partem habeat; hunc globum , ubi igne fortissimo incanduerit, forcipe acceptum supra aquae in Concha contentae superficiem diametrali motu traducito, ita ut semper exiguo ab aqua spatio distet: et reperies in aquae superficie cavitatem quandam, per quam aqua ad motum candentis globi rapitur continuo usque ad Conchae limbum, ubi reflexa utrinque in circulos abit ad latera conchae in oppositam partem retroacta. Ventum quoque ex huius aquae rarefactione et ferri candentis motu nasci, tunc comperies, si plumam e regione ferrei globi posueris: illa quippe minime ad latera deflectet. Sed semper constanti motu candentis globi processum sequetur; quod quidem adeo clare causas huius memorati Venti exponit, ut res oculis exponere videatur.

Quaeres primo, An praeter generalem ventum in Mari Pacifico alii quoque venti dominentur?Respondeo, quod utique extra semitam Solis innumeri venti dominentur in isthoc Oceano, sed hos esse particulares, qui halitibus e fundo Maris vi Ignis Subterranei, aut Solis educti, aerem nullo non tempore turbant; sed uti Oceanus iste patentissimus est, ita diffusi halitus alitu cum tempore veluti flaccescentes una cum vento deficiunt. Nosti pulverem tormentarium in patentibus campis accensum in halitum non eo impetu resolvi quo in locorum angustiis, hisce enim constrictus omnia ingenti impetu et fragore disiicit; quod et de ventis in huiusmodi Oceano dici potest ; secus fit in Maribus, que variis Insulis discriminata, ingentibus Continentium terrarum obstaculis cohibentur; in his siquidem venti varie reflexi, atque novis identidem halitibus aucti, ingentes procellas et furiosissimos ventorum turbines concitant, uti in Archipelago Indico Oceanoque Iaponiam inter et Chinam interiecto, Naute memorant.

Quaeres secundo, An in ipsa Solis semita venti exortigeneralem ventum impedire queant? Respondeo , quod non in patenti Oceano,quia omnis halitus, omnis ventorum materia,tum aris tum Maris motu ita absorbetur, ut nullo ei impedimento esse possit;imo si quandoque validior insurrexerit Ventus, is tamen obvius veto generali, ei mox veluti digniori cedens ad latera deflectit, et vel Austrinis vel Boreis Aeoli sociis iungitur. Dixi in patenti Oceano, quia mox ac Continentium terrarum litoribus, aut vastis Insularum districtibus appropiaverint, tum ecce ruptis Aeoli carceribus contrarias Ventorum leges sentiunt, quibus ventus generalis non tantum interturbatur, sed et veluti ad contrariantium hostium insultus, nonnihil se subducere cogitur, donec libertati suae restituatur.

CONSECTARIUM III.

Quod Ventus nascatur subinde ex attractu aeris circumpositi.

Ex praecedentibus patet, ventum quoque subinde oriri posse non ex halitibus vaporibusque, sed solo aeris vacuum supplentis motu productum; quemadmodum fit in magnis incendiis, quae ut plurimum ventus consequitur. Quomodo vero hic ventus creetur, exponam. Certum est, ex vehementis incendii aestu aerem circum situm summe attenuari; qui cum ob constipatum circumcirca aerem dilatare se ad latera non possit, hinc una cum igne sursum raptus, una secum circum situm aerem rapit; qui ne vacuum remaneat, in abeuntis rarefacti aeris locum se substituit: atque ex hac agitatione nascitur Ventus ille quem in magnis incendiis experimur. Atque hoc ita se habere sequenti docemus experimento.

EXPERIMENTUM.

Quod Ventum ex sola aeris commotione productum exhibet.

In Conclavis cuiuspiam foco, fenestris omnibus occlusis, ignis exstruatur, et experiere per rimas portae fissurasque mox validum ventum intrare, vi quasi abdita intus attractum; cuius quidem alia causa non est, quam quod aer in cubiculo existens una cum igne foras extra caminum rapiatur, raptus vero cum necessario alio qui abeuntis locum suppleat, aere indigeat; hinc fit, ut laborantis Nature misertus extrinsecus aer, etiam per tenuissimas fissuras, rimas ac foramina magno impetu se insinuet, ad impediendum id quod tantopere Natura abhorret, Vacui terriculamentum. Atque hinc quoque colligitur, cur mane tempore crepusculi up plurimum sua viusculus ventus ante Solis ortum sentiatur; quia videlicet sol exoriens suo calore et lumine aerem attenuat, hic attenuatus sursum latus secum vicinum rapit aerem, et per consensum ad eandem partem confluunt occiduae aeris partes non attenuate,et sic commotio illa matutina excitatur.

CAPUT III.

De Ventis Periodicis seu Anniversariis, quos Etesias Graeci vocant et de causis eorum.

Aristotelici mire se una cum eorum Magistro torquent, in reddenda ratione eorum Ventorum quos Etesias vocant, qui sub Caniculae exortum Greciam calore aestuantem flatibus suis frigidiusculis quam benignissime afficiebant, et a Borea evoluti noctu quidem silere, interdiu vero spirare comperiebantur, quibus cessantibus succedebant Ornithii sive Chelidonii ab Austro hominibus animalibusque perniciosi.

Et quod ad Etesias attinet; causam horum aiunt esse resolutionem nivium in Hyperboreis Suppolaris regionis montibus, quae uti a Solis radiis verberatae atque in exhalationes resolute interdiu Ventorum suppeditabant materiam, ita noctu dicta nivium resolutio cum Sole quibusdam veluti induciis constitutis, ventos pariter silere cogebat.

Atque haec est de Etesiarum origine Peripati opinio. Quam falsam esse, quatuor argumentis ostendo. Si enim ex Suppolaribus montibus nivibus coopertis et in exhalationes virtute Solis resolutis, ventus ille Etesius, qui Greciam Diebus Canicularibus ferit, nascatur; certe non est ratio, cur non eodem tempore et Moscoviam , Poloniam, Germaniam, Hungariam, Galliam, Hispaniam, Angliam iisdem flatibus pervadat. Sed in nulla harum Regionum continuati 40 dierum Etese illi quos Graecia sentit, ad Sirii exortum, percipiuntur. Ergo ratio suppolarium montium nivibus desumi non potest: siquidem non video, cur Greci potius quam recensitis Regionibus ventus istiusmodi dicto tempore dominetur: cum Moscovia, Polonia Germania, Anglia, uti Polo viciniora sunt, ita eum plus sentire deberent quam Graecia aut Aegyptus, Regiones ab eodem remotiores. Quemadmodum igitur hic ventus Graecie particularis est, ita causam quoque huius non universalem, sed particularem esse necesse est, nona Polaribus derivatam Montibus,sed aliunde desumptam, quam postea assignabimus.

Alterum argumentum, quod Peripati opinionem evanidam reddit, est ingens illa Suppolarium horum Montium a Graecia distantia et intercapedo 45 circiter gradibus comprehensa, qui in 60 ducti, dant 2700 milliaria Italica , aut per 15 multiplicata dant 675 milliaria Astronomica; unam autem atque eandem exhalationem per tantum sese spatium tot aliis Montium catenis impeditum, per tot tamque innumeros intermedios vapores exhalationesque, quae passim ex fluminibus, lacubus, montibus, planitiebusque campestribus eodem tempore educuntur, continuo propagari, credat qui volet; Ego nullam exhalationem ad 100 leucas continuari inferius probabo. Quis autem Peripato dixit, sub Polo montes esse;cum an illa Plaga Suppolaris vere Continens sit, an Insula aut undiquaque Mari tecta, in hunc usque diem incognitum sit.

Tertium argumentum quo Etesias a Polo derivari probat, in hoc consistit, quod Etesiae sileant, interdiu spirent, huiusque causam esse ait, quod interdiu nives Arctoae a Sole identidem resolutae in exhalationes, quibus refertae sunt, resolvantur, unde Ventus diurnus; noctu vero cessante resolutione nivium, Ventus quoque cesset. Qui hoc argumentum rite excusserit, non id solummodo falsum, sed et contra Sphaericae doctrine principia comperiet. Quis enim nescit, a Solis in Arietem ingressu usque ad Libram perpetuum in Suppolari Plaga diem esse: Cum itaque sol nunquam per semestre spatium Suppolarem Plagam, aut si montes remotiores Hyperboreos aut Riphaeos assumas, quinquemestri aut quadrimestri spatio nunquam sua praesentia et illuminatione destituat; certe perperam inde concludit, Etesias ob Solis nives in dicta Plaga non resolventis absentiam noctu silere, interdiu vero ob eiusdem praesentiam flare: quam[hac Naturae principiis congrua sint videant aequi rerum naturalium censores.

Quartum contra exhalationum naturam est: Dicunt enim Peripatetici, sub nivibus latere alitas calidos et siccos, qui aestu Solis eliciti illos causent ventos quos Etesias vocant. Certe halitus istos siccos et calidos tantopere, sub immensis nivium Borealium cumulis, tanta humiditatis undiquaque circumdantis mole humida et frigida, e diametro ipsis contraria, impune conservari nemo mihi unquam persuadebit. Neque enim agnosco aliam exhalationis speciem, quae ex omni mixto separatur, et spiritibus sunt tenuissimi vaporosa substantia vestiti, quam ego Ventorum materiam dico. Non ignoro subinde et in nivibus latere halituosam quandam substantiam, quam tamen non simplicem illam exhalationem calidam et siccam dixerim, sed spiritus salinos et nitrosos aluminososque, qui educti virtute Solis, aut a Subterraneo Igne evoluti, eam Ventorum quam miramur Borealium vehementiam efficiant: hi enim vaporosa sua substantia, in qua una mixti latent calidi et sicci halitus, apta fiunt Ventorum materia.

Quaeritur igitur, Unde Etesiae illi origine suam nanciscantur? Dico e Montium, qui Graeciae, Macedonia , Thraciae, Bosniae obtenduntur, constitutione; estque ingens illa Carpathiorum Montium Catena, ex Occidente longo Terrarum tractu in Ortum, ad acinum usque Mare extensa, ubi ex Boreali Litore Montibus Chersonesi Tauricae, qui eam praecelsis et inaccessis verticibus nivosis, non secus ac Apenninus Italiam, bisecant, et hinc Coracis atque Hippicis Caucaseisque iugis coniuncta in Ortum longo ordine exporrecta, Poloniam, Lituaniam, Moscoviam, Russiam atque Tartariam, Regiones planas et lacubus paludibusque offusas a Vistula ad Volgam ingens Flumen usque disterminat. Hos itaque Montes praecelsos et perenni nive coopertos una cum dicat paludosae planitiei vastitate, Etesiarum flatus in Graecia vicinisque aliis recensitis Regionibus una com interiecto Ponto Euxino, Lacu Maeotidis, causare, hoc pacto ostendo.

Primo itaque constat, teste Herberseinio et Marino Cromero, dictarum Regionum Historicis, circa Iulium et Augustum, eo tempore quo in Polonia, Moscovia, Russia caeterisque Regionibus trans Carpathum, Tauricos Montes, Pelagus que Euxinum constitutis, incipiunt venti Australes, eodemque tempore Constantinopoli et per totam Graeciam. Anatoliam, Egyptum, Ventos Boreales, quos Aristoteles Etesias vocat, suos flatus inchoare. Si itaque a Polaribus Montibus Etesii in Graecia aliisque memoratis Regionibus orirentur, certe illos prae aliis sentire deberent intermediae recensitae Regiones Sarmaticae; quod tamen tantum abest ut fiat, ut potius experientia docente, eodem tempore oppositi Venti iis, testimonio dictorum Historicorum, aspirent. Quod itaque transmontanis populis eo tempore Australes, quo cismontanis Graecis Boreales spirent venti, id haud dubie alteri cas nonest adscribendum nisi Montium huiusmodi naturali constitutioni. Sed mysterium evolvamus.

Constat, primo, unanimi Geographorum relatione, Montes paulo ante indigitatos, utii nsuperabilis altitudinis sunt, ita nive perenni tectos, ignibus quoque subterraneis foetos esse, innumerabilis multitudo thermarum, minerarum continuo fumantium aestuaria abunde demonstrant; quae ne longior sim, referre supervacaneum duxi.

Secundo: Transmontanas Regiones omnes continuas a Vistula Flumine, ad Volgam Flumen ingens usque, quod Tartariam Magnam a Moscovia et Tartaria Precopensi separat, planitie, lacubus, Fluminibus paludibusque offusa porrigi.

Tertio: Pontum Euxinum: impetuosum et inscrutabilis profunditatis, tum ex Lacus Maeotidis Fluminumque Borysthenis, Danubii, aliorumque in eum exoneratione,tum ex Ventis subterraneis, quibus subinde intumescit, perpetuis aestibus tempestatibusque agitari.

Quarto: Experientia constat, dictos Montesnivium multitudine regidissimos ultro citroque habitantibus frigidam aurae constitutionem causare; planas quoque trans Montes Regiones tota hyeme ita nivibus glacieque constrictas esse, ut non nisi traharum ope negotiantibus per avia et devia in diversas Regiones aditus detur.

Hisce itaque positis, sit ut simul ac Sol Aequatroem subierit, tum nivium Alpestrium moles, tum transmontana planities glacie constricta paulatim dissolvatur; Sole deinde quotidie altius et altius adscendente, et nives glaciesque dissolutae (quae dissolutio toto bimestri videlicet Aprili et Maio absolvitur) inundationibus omnia implere solent: unde aestu Solis ingens vaporum copia eruitur , quae mox Montium concavis insinuata in pluvias resolvitur. Post aquas Sol ardentius circa medium Iuni, vapores subtiliores halitibus metallicis mixtos educit; qui angustiis locorum contineri nescii,violenta eruptione urgentibus oppositis Borealis frigoris Vaporibus, versus Graeciam, Anatoliam, Aegyptum in Austrum magno impetu feruntur. Quum vero ingens collecta sit balitue substantie copia hincfit utquamdiu illa non consumpta fuerit, tamdiu Venti durent, qui interdiu circa meridiem potissimum rarefactione dilatati dictos ventos quotidie concitant, noctu vero condensati frigore se contrahunt, flatusque suspendunt.

Atque hanc ego putem causam esse illorum ventorum, qui bimestri fere spatio Thraciam, Greciam, Anatoliam, Aegyptum dum pervadunt saluberrimum aerem Regioni cum magno hominum animantiumque emolumento, conciliant: frigidi sunt, tum ex frigore resolutae nivis et glaciei, tum ex frigidissimo Ponto Euxino, qui postquam ingentium Fluminum niveas et glaciales undas excepit , auram inde frigidam in Anatoliam, Graeciamque transfundit.

Quicunque has rationes rite intellexerit, is omnium fere et ventorum, qui a Montanis dependent sitibus, causam assignabit; cur hic Boreales, illic vero Australes, hic Occidui, illic Ortivi concitentur.

CONSECTARIUM

Omnes Ventos esse differentes respectu diversorum locorum unde spirant.

Ex dictis patet, cum venti ex certa ontium constitutione nascantur pro diversitate Regio Montes respicientium diversos oriri ventos; unde Boreas dum hic Romae spirat,nemo dicet, eundem per totam Italiam, Germaniam aut Franciam spirare. Certe experientia constat, spirante Borea in Lombardia in Germania Transalpina Austram spirare, et contra. Item spirante in Maris Tyrrheni Litoribus Zephyro, in opposito Litore Galliae Eurum spirare ex Nautarum observatione didicimus. Unde constanter infero, ventum in una excitatum Regione et ab halitibus unius loci extra Provinciam non vagari, nisi obstent ingentium Montium Catene, quorum halitus flatulentus uti copiosissimus est, ita in remotiores quoque partes fertur ob altitudinem nullis impedimentis intermediis obnoxiam; Quod in Etesiis Graeciae interiecto Mari Euxino ex Tauricis Montibus contingit. Sicuti igitur singula Flumina suas rigant Regiones, ita et Flatus. Iterum, sicuti dum ubilo hic utimur coelo, alibi utuntur sereno: ita quo die venti hic spirant Boreales, alibi Australes, Occidui aut Ortivi spirabunt; neque puto etos ex nivosis Alpium iugis ortos Romam usque pertingere, cum vicini Apennini iuga sufficientem vetorum materiam nobis suppeditare possint. Hinc experientia docet invariabilis, Montem Ianuarium nivibus aggravatum, qui Romae Boream causat, ultra Montem constitutis tu, Sabinis vero Occiduum uno et eodem tempore Ortivum, Vestinis vero Occiduum uno et eodem tempore pro halituum flatulentorum diffusione parere; uti multorum annorum observatione a me compertum fuit.

CAPUT IV.

De Anniversariis Ventis in Oceano a Nautis Hispanis, Batavis, Lusitanis et Anglis observatis.

In frequenti navigatione circa Geocosmum ab Archinautis peracta mira quadam periodicorm ventoram proprietas observata fuit, qua nonnulli certo et constituto a natura tempore incipiunt, et per semestre durant; quidam quadrimestri, aut bimestri, alii menstruo aut hebdomadario alii diruno spatio aut horario durant. Quaeritur abdita huius rei et a nemine hucusque penetrata ratio. Nos pro ingenii nostri modulo eam assignare conabimur, mox ubi primo Observationes dictorum Nautarum adduxerimus.

Observationes Maritimae circa Ventos.

1. In Oceano Africam inter et Indiam venti Orientales versus Occidentem a Ianuario usque ad Iunii initium incipiunt; quibus quiescentibus circa Augustum et septembrem venti Occidentales foedis procellis a Borea saevientibus associati succedunt,unde Ceilano opportuna in Iavam et Maluccas, Orientem versus navigatio conceditur ob motionem Occidentalem, quae tunc incipit, Orientali contrariam (quando vero de Ventis Orientali et Occidentali, Austro et Borea loquimur, non semper id intelligi volumus de cardinalibus, sed de collateralibus etiam unicuique Cardinali competentibus,uti sunt Euro-Auster, et Zephyro-Boreas, vel Boreo-Eurus aut Noto-Zepyru). Circa Litora vero Asiae et Indi Cisgatanae venti non easdem formant leges quas in medio Oceano; nam toto Iunio, Iulio, Augusto, tot procellis tempestatibus, Ventorum que Borealium vehementia aestuant, ut omnem Negotiatoribus in has partes aditum intercludant: in Transgatano tamen Indiae Latere ad Coromandeliam et Narsingam, quod mirum est, eodem prorsus tempore nullae prorsus sentiuntur tempestates.

2. In Guzarate five Indiae Cisgatanae Litore, a Martio usque ad septembrem spirant venti Septemtrionales, et a Septembri usque ad Martium, Australes.

3. Batavi ex Iava plerumque Mense Ianuario et Februario Europam petituri solvunt; qui postquam vento Orientali ad 18 Australis Latitudinis gradum pervenerint, tunc incipit ater aut Euro-Auster, quo continuo cursu usque ad Insulam S. Helenae feruntur.

4. Ad Bandam Insulam omnino varius est ventorum status; Occidentales dominantur in Martio, ad finem Aprilis venti variabiles et malacia; In Maio Orientales exsurgunt venti vehementes et pluviis feti.

5. Ad Promontorium, quod Punto Gallo vocant in Insula Ceilano, die 14 Martii primus Ventus Occidentalis collateralis; deinde Zephyro-auster, in principio Aprilis, constans et continuus durat usque ad primum Octobris; quo cessante sequitur Euro-boreas, usque ad Martium continuus: ita tamen ut subinde serius aut citius decem vel pluribus etiam diebus incipiant.

6 In Insula Madagascar, a decima quinta ad ultimum Maii Boreas et Zephyroboras; at in Februario et Martio Oriente et Austro Venti spirant; Mense vero Martio et Aprili ad Promontorium Bonae Spei Boreas et eius Collateralis ad Eurum spirat Ventus: adeo ut insolitum sit si Auster aut eius collateralis Euro-auster spirent.

7. Post vigesimam Aprilis in Mari de Bengala, Ventus Auster vehemens est, ante quem diem nunc Zephyro-auster, nunc Zephyro-boreas spirant impetuosi.

8. A Malaca ad Macaum Portum sinarum Mensibus Iulio, Octobri, Novembri, Decembri Venti Australes dominantur, Austro-Zephyrus, subinde quoque Euro-Aster; In Iunio vero saeviunt Zephyri circa Malacam et in Litore Chinensi. Ex Iava vero petituris Portum Macaum spirant Venti Occidentales Mense Maio. Iterum a Macao Iaponiam petituris dominantur iidem Venti Occidetales, Mense Iunio et Iulio, qui tamen frequenter a Borea et Euro-borea interdiu interpellantur; noctu err Euro-auster sese exerit. A Iaponia vero Chinam contra petituris praesto sunt ad Litora Chinae et Eurus, et Euro-boras, Mense videlicet Februario et Martio; quia sol vapores calore suo in Borealem Plagam cogens, cum ibi aerem crassiorem reperiant,cedere nescium, hinc ea via qua compulsi sunt, reverberantur.

9. Qui Manila solvunt, petituri Portum Acupulco Novae Hispaniae, utuntur Vento Occidentali Mensibus Iunio, Iulio, Augusto, non per Zonam Torridam (ubi, quemadmodumsupra dictum fuit, Orientalem Ventum generalem perpetuo contrarium habent) sed ad Litora Americae septentrionalis; qui tamen Venti Occidentales Orientalibus debiliores sunt: quia hi iuvantur a Generali, illi ab hoc diminuuntur, uti supra dictum fuit.

10. In Mari Chinensi Venti Iulio, Augusto et Octobri admodum varii sunt et inconstantes. Ex Austro siquidem nunc in Boream, et hinc i Zephyrum, aut e Borea derepente in Austrum convertitur ; unde eas procellas subinde movent quibus maiores Nauta nullibi expertisunt, uti postea dicetur.

11. In Litoribus Peru et Chile fere perpetuo Auster cum collaterali Austro-Zephyro. Incipirautem a 46 Altit. Austral. gradu, atque ultra Panamam perflat, Urbem Isthmo Americano adiacentem; unde ex Chile in Novam Hispaniam facilis est transitus, difficilis ex Panama in Austrum. Mirum autem est, hunc Ventum non nisiad Litora Peruet Chile percipi, non item in remorioribus a Litore intra Oceanum Pacificum spatiis.

12. Ad Litora Terre Magellanicae, sive del fuego, circa Fretum de Maire, continuo as, spirant Venti Occidetales, tanto cum impetu ut ut vel ipsae arbores in Ortum vi Venti contortae videantur. Si tamen Litora Terre Australis intra Fretum de aire tenueris hata bebis semper usum spirantem.

13. In Litoribus Malabaricis Indiae, Iulio, Augusto, Borea et Zephyro-boreas spirant; a Septembri vero ad Aprilem usque ius spirant ex Terra Venti Orientales ab hora 12 noctis usque ad 12 diei; neque tamen ultra decem milliaria intra Mare sentiuntur. A duodecima vero diei usque ad 12 noctis Ventus marinus spirat ex Occidente in Orientem, priori prorsus contrarius. Qui uti debiles sunt, ita quoque non tam facile sentiuntur, qui fere semper a Borealibus ventis absorbentur. Idem contingit in Litore Americae Novae Hispaniae: ubi de die venti Marini, noctu Terrestres dominantur: quod et in Regno Congi usu venit.

Atque hae sunt praecipuae Observationes factae a supracitatis Archinautis. Iam nihil aliud restat nisi ut singulorum rationes assignemus.

Ratio et causa dictorum Ventorum.

Suppono itaque primo, Solis intra Tropicos motum, quo nunc Boreo Polo, modo Austrino appropiat, remotam causam esse eorum qui in externa Geocosmi superficie nascuntur, nec non vaporum exhalationumque. Et Sole quidem in Australibus Signis constituto, in Boreali Hemisphaerio pluviae, nives, gelu dominantur ex elongatione nimia Solis, nubes spissiores, crudosque atque indigestos vapores dissolvere non potentis; unde ex frigore introducto serre, pluviae et imbres praevalent,.montes nivibus teguntur, campestria gelu glacieque una cum fluminibus lacubusque constringuntur; pori et omnia spiracula Terrae humiditate nimia maceratae clauduntur;ex Terrae vero constrictione aestuaria subterranea dum per fibras sibi solitas exspirare nequeunt summo caloris incremento intenduntur. Sole vero ex Austro redeunte postquam Aequatorem subiit, statim Terra calore Solis animata aperitur, atque ex nivium in Montibus resolutione ingentes tum extra tum intra Terram inundationes efficiuntur, tanto maiores quanto vertici nostro se viciniorem stiterit; ita quidem ut Sole ad certum gradum Zodiaci promoto, praecis halituosa Terrae substantia eodem signo graduique supposita tunc primum moveatur, mota in ventos paulatim anniversarios disponatur. Aestuaria quoque Ignis subterranei iam laxiora diverticula dum nanciscuntur, summo impetu per aperta montium spiracula, ere sale, nitro, alumine, vitriolo, bitumine foetae fibras venasque, halitus dictis rebus foecundos in externam Telluris faciem protrudunt qui radios Solis ferventiores simulac offenderint, mox etiam spirituosa illa halituum substantia intumescens et sese dilatans, dum vaporibus a Sole extractis iungitur, in Ventos illos anniversarios, quos paulo ante descripsimus, animatur; qui quidem pro ratione multitudinis halituos et flatulentae materiae in uno loco plus minusque durant. Pyrophylacia autem subterranea tum humoris exterioris in profunda viscera penetrantis copia, tum veto ex subterraneis aquarum catadupis suscitato animata, ingentes halitus fumos que spiritibus turgidos emittunt, tamdiu quam vaporosi halitus durant.

Atque inde patet, cur in Litore Indico Guzaratae a Martio usque ad Septembrem continuo venti Boreales spirent; quia magna illa Montium Caucaseorum Catena, per totam Asiam Maiorem se extendens, ex nivium resolutione et montium aperturis ingentem vaporum ex aestuariis subterraneis subministratorum copiam exspirat , qui Solis aestivi radiis rarefaci in Austrum sese diffundunt. Et quoniam tanta est halituosae molis vastatis, ut ea dimidio anni spatio consumi non possit, hinc ventos quoque eosdem semestri spatio durare, certa tamen diei hora, necesse est; qua videlicet materia radiis tumefacta Solaribus sese cum summo impetu diffundit. Cur vero cessantibus hisce Borealibus ventis, Australes post ea succenturiati spirare incipiant, causa est, quod ingens hiuismodi moles vaporum in Austrum adpulsa, ibidem Austrini coeli firgore coacta nonnihil subsistat, donec Sol Aequatorum subiens eam dissolvat, atque dissolutam rarefactamque in Boreales partes transfundat, unde venti Australes; idemque prorsus in Australi Hemisphaerio tunc accidit quod in Boreali accidere recensuimus.

CONSECTARIUM.

Ex dictis patet, ubicunque ingentes Montium catenae reperiuntur, ibidem ex Solis accessu ingentem vaporum molem, vi Ignis Subterranei extrudi, qui externa Soli in certo Zodiaci gradu anniversario constituti virtute rarefacti dilatatique Ventos illo causant, qui in eam partem diffunduntur, quam Montes, loas que evaporationis e diametro respiciunt. Hoc pacto, si Montes situm habuerint ad Mare aut Regionem intermediam Borealem , inde Ventos ex spirabunt Boreales, si situm Austrinum, Australes, aut si situm Ortivum aut Occiduum , tales quoque Ventos producent. Si varius et dissipatus fit Montium situs, uti in Insulis Philippinis, varios quoque Ventos, turbulentos, procellosos, sibi invicem contrarios et in turbines agitatos efficient; qui Iaponiam inter Chinamque, Malacam et Thinchinam subinde tantae comperiuntur violentia, ut naves ingentes iam funditus evertant, modo Maris veluti in Montem accumulati vehementia in aera sublatas in obvias cautes non secus ac pilam lusoriam illidant; de quibus Itineraria Indiae ea narrant que cum formidine et consternatione animi legi vix possunt. Cuius quidem rei ratio alia esse non potest, nisi Subterranei ignis vis, quae non solum per Vulcanios montium caminos, quorum ibidem ingens, uti ex Mappa patet, copia est, sed et per ipsum Maris fundum, copiosam sulphureae nitrosae que substantiae molem evolvendo Maris fluctus veluti in cumulos elevat, qui deinde remissi depressique eas luctas turbines que causant, quos are descripsi; quibus si exteriorum vaporum dissoluta moles accedat, tum utique tanto violentiores motus et Aeris et Maris concitabuntur, quanto illa dissoluta, maiori impetu inter angustias Montium ruerit.

Cur vero nulla Ventorum stabilitas in Insulis Moluccis, Celebes, ad Bandam aliasque existat, causa est Insularum montibus refertarum, varia evoprationum ad dictas Insulas reflexio ut supra docuimus.

Sed haec fusius per Quaestiones enodemus.

CAPUT V.

Causae diversorum Ventorum explicantur.

Quaeres itaque primo, Cur in Oceano Africam inter et Indam a Ianuario usque ad initium Iunii Orientales Venti dominentur; reliquis vero mensibus succedant Venti Occidentales? Respondeo, hoc fieri parti ob Ventum generalem eo modo quem supra exposuimus, qui sine obvio impedimento Mari Indico longe lateque exporrecto, Zonae Torridae subiecto dominatur ;partim ob halitus ex fundo Maris vi Ignis Subterrestris eductos, qui Vento generali obvii, ab eodem versus Occasum dispelluntur; et inde constat, quod Goa solventes Promontorium Bonae spei petituri, non omni Oceani loco Ventum hunc reperiant, sed ad 12 grad. Latit. Australis hic primum exortus, ad 28 lat. gradum comitatur illos,quod a Promontorio Bonae spei in Brasiliam usque contingit. Unde patet, Ventum hunc tantum constantem esse in iis Oceani semitis per quas sol transeundo movet trahitque secum tum aerem, tum vapores obvios. Et hoc quidem nullam difficultatem habet; Illud non parum torquet multorum ingenium, Cur semestris spatii Ventos Orientalis, oppositi Venti Occidentales excipiant? Dico itaque, quod motu Solis ingens illa obvia vaporum congeries, intra Montestum Insulae Madgascar vocant, tum intra Africae vastissima Montium Lune concava convoluta, ibidem opportuno loco subsistat, donec Sol aestiva signa pertranseat; qua statione,uti virtute Solis Aestuaria subterranea in Africa concitantur, ita quoque ingens halituum copia diffusas stabulantes iam a multo tempore ibidem compulsos vapores resuscitat; qui vigore concepto, summo impetu versus eam partem ex qua dispulsi fuerant, id est, versus Orientem reverberantur, durantque quamdiu halituosa durat substantia, quamdiu Sol loco evaporationis dominatus fuerit. Cur vero Venti nunc ad Austrum, modo ad Boream ruant, et ex Orientalibus fiant modo Austrini, modo Euroaustri, nunc alias affectent plagas, nemo hucusquesolvit. Ego dico casam huius rei esse Currentes Maris, iuxta quos exhalatio ibidem exorta fertur; sed ut res concipi possit, totam oculari demonstratione explicandam duxi.

Quidnam sint Currentes, quasque semitas Oceano caeterisque Maribus teneant, in praecedentibus fuse docuimus, et Mappa illo exhibens sat docet. Cum itaque Currentes Maris Indici potissimum diversissimi vel a reflexione Litorum, vel fundi Maris inaequalitate, aut alia aliqua causa producantur, fit ut si quae vaporatio halituosa ex fundo Maris vi subterrestris Vulcani exspirata, unum ex hisce Currentibus offenderit, illa eandem quam Maris motus semitam tendat, a vehementi aquarum fluxu veluti attracta.

Sit Mare Indicum BACDE; CF Aequator; Currentes vero CF, DK, EL, AI, BG. exfurgat iam aeexhalatio halituosa in C vel in D, vel in E, vel in B, vel in A. Dico exhalationem necessario sequi sem tam quam tendit Currens Maris: aer enim Mari contiguus concitatur versus eam partem, versus quam maiorem suscipit impressionem; sed maiorem impressionem suscipere non potest, quam ab impetu torrentis marini, quo defertur et veluti attrahitur: Ergo. Quandocunque vero in eodem tractu halituosa evaporatio educitur, certum est, eam hunc impetum evadere non posse; virtute itaque Solis rarefacta dilatataque aliam semitam non tendet, quam Currentis. Sicuti itaque Currens rapit contiguum sibi aerem, ita aer exhalationem, unde ea Ventorum nascitur diversitas quam multi mirantur. Contingit vero subinde ut Currens Maris altero superveniente Currente intercidatur; ita Currens E L interturbat Currentem D K. tunc dico, Currentem potiorem praevaliturum, et consequenter aerem et exhalationem in eodem tractu ortam iuxta semitam Currentis una attractum iri.

Cur quoque Ventus Orientalis in huiusmodi patenti Oceano ita diversus sit, aliam non invenio causam, nisi vaporum repentinam genesin, nunc in hoc, iam in alio loco invalescentem, qua Ventus generalis uti impeditur, ita necessario quoque ex intercisione recens nati Venti, nunc huc nunc illuc difflatus, dum diverticula quaerit, diversos Ventos efficit.

Has rationes quicunque tenuerit, nullus Ventus tam erit extravagans, cuius rationem causamque reddere non possit sagax observator.

Sed totum hoc negotium experimento comprobemus.

EXPERIMENTUM.

Fiat Concha E, seu quodlibet Vas, cui iuxta quatuor Mundi partes epistomia ABCD inserantur; Concha vero E, aqua repleatur; deinde habeas candelam accensam praeparatam. Si itaque epistomium Orientale aperueris, aqua magno impetu exonerata una Ventum, qui in eam partem, versum quem aqua ruit, excitabit; quem si experiri velis, applica candelam immediate supra fluxum aquae eo in loco ubi in arcum se aqua fluens decircinat, et videbis uu ad nullam partem nisi ad illam ad quam aquae fluxus fertur, a rectitudine sua inclinari ex Occasu videlicet in a. Clauso deinde epistomio, si A epistomium aperueris, applicata candela flammam videbis ex Austro in Boream inclinatam dri. Si postea ponerentur tot epistomia, quot in pyxide nautica rhombi sunt, semper flamma candelae inclinatione sua eum exprimet ventum, quem fluxus aquae ad quemcunque rhombum tandem secum vehit. Quod idem experieris, si plumam fluxui aquae semper in oppositam partem, quae semper in oppositam partem feretur vi venti quem aquae fluxus secum adducit. Ex quo quidem pulchro sane experimento luculenter patet, fluxus aquarum ventum sequi, et vento una exhalationem commistam.

CONSECTARIUM.

Hinc patet, cur, iuxta quintam Observationem, ad Promontorium Ceilani Insulae, quod Punto Gallo vocant, 14 Martii primas ventus Occidentalis spiret, deinde Zephyro-auster, qui postea ad principium Aprilis continuo usque ad priumujm diem Octobris duret. Quia videlicet Sol mox ac Montes Insulae opportune lradiis suis verberaverit, simul etiam aesuaria subtus movet, qui dum ingentem copiam halituum flatulentorum eiiciunt, hi rarefacti versus eam partem versus quam evaporatio procedit, id est, ex Zephyro austrina Plaga in Euroboream protrusi Ventum semestrem iuxta semestrem materiae durationem efficiunt; qui tamen non ultra decem milliearia intra Mare durat, unde Terrestris Ventus esse coniicitur, ex altera enim ei opposita Insulae parte Orientalis Ventus denuo spirare incipit. Cur vero primo Occidentalis paulo post in Zephyro-austrum collateralem commutetur, causa est impetus. quo prima evaporatio fertur: qua deinde aliis exortis evaporationibus intercisa fluxum mutet in colateralem Plagam Zephyro-austrinam; quibus sinitis sol interim opportuno loco alia subtus in Oceano aestuaria movet, unde halituosa exspirata materia Currentis Euro-borei fluxum sequitur.

CORALLARIUM

Hinc patet, anniversarios ventos diversorum Marium aliunde originem suam non habere, nisi primo a diverso Montium situ, qui ut diversum ad solem respectum dicunt, ita iuxta illum adspectum quoque diversimode afficiuntur a Sole. Et quoniam vix Mons alicuius famae et nominis, vix Promontorium celebre est quod non ingentes intra se concavitates, speluncas vastissimas una cum Hydrophylaciis contineat. ut in praecedentibus dictum fuit, certe intra eorum viscera magnam vaporum halituum-que congeriem latitare, nemo sane nisi Naturae ignarus inficiabitur. Externa vero superficies Montium cum summa partium inaequalitate constet, iam enim in una partes spissa sylvarum coma vestiuntur, ex altera glabri non nisi ossibus constant; in alia parste cyclica cavitate arcuantur, in alia gibbosa dorsi superficie incurvantur; non desunt coqui ingentibus in apicis planitie lacubusiniabundent, alii contra Igneis exaestuant crateribus: Quae cum ita sint, iam videamus, quomdo halitus vaporesque qui in iis stabulantur, a Sole concitentur.

Experientia constat, Montes non semper eodem modo a Sole illuminari, sed singulis diebus a mane usque ad vesperum diversimode, et pro certo quidem, quem in Zodiaco obtinet, situ locoque; aliam enim vim iis imprimit Sol in Capricorno, aliam in Equinoctiali, aliam in Cancro caeterisque signis constitutus; aliam iterum mane ad ortum Solis, aliam in meridie, aliam ad vesperum influit, in quocunque tandem Dodecamorrio fuerit constitutus, pro diversitate radio rerum reflexorum, quorum opera totum ventorum negotium expeditur. Tertio, sunt Montes in aliqua parte porosiores quam in alia; in nonnullis partibus Specubus abundant, qui ventorum matrices non immerito dici possunt; in quibusdam locis sulphure nitro,alumine, sale, caeterisque mineralibus succis turgent, qui omnes in vapores alitus resoluti ingentium aeris commotionum origo sunt. Cum itaque Sol diversas Montium partes diversis temporibus, diversisque sub Zonis illuminet; hinc fit, ut sol in diverso Zodiaci gradu constitutus, dum opportune Montium partes radiis suis ferit, mox etiam intus latentem vaporum massam, per poros calore suo iam apertos eliciat;qua dilatata rarefactaque, dum ultra posticam Montis partem sese exerere non valet,in oppositam Monti Plagam aerem obvium diffundit, atque adeo pro situ Montis nunc Boreum, nunc Austrinum, nunc Ortivum, nunc Occiduum ventum aliosque collaterales producit. Quoniam vero vapor aut exhalatio Montem exire non potest,nisi alius in locum abeuntis succedat,hinc semper novus intrinsecus ex subterraneis aestuariis, aut extrinsecus per Montium rimas fissurasque attractus ar abeuntis defectum supplet, duratque tamdiu, quamdiu interdiu Sol Montem opportune adspexerit; Sole vero vel adscendente, vel descendente, uti prior adspectus destruitur, ita alia vaporum penaria aperit, ex quibus novi vapores halituosi eliciti, novos Anniversarios Ventos efficiunt. Et quod de una Montim catena dictum est, de omnibus totius Mundi Montium catenis intelligendum est. Sed haec omnia fusius per Propositiones exponenda sunt.

PROPOSITIO I.

Quomodo Ventus fiat ex rarefactione aut condensatione Aquarum subterranearum.

Terrae viscera plena aquis esse, supra variis in locis ostensum fuit; unde nonnunquam Ventus impetuosissimus ex rarefactione aquae in visceribus Terrae constitute generatur. Cum enim nulla a nisi in vase suo consistere possit; in Terre vero visceribus innumeri hinc inde lebetes hydrophylactici constituti sint recipiendis aquis a Natura destinati; fit quoque ut per occultum Aestuarii subterranei caminum ingens itus emittatur, qui uti lebetem aestu suo vehementissimo undique circundat, ita aquam summe calefacit, qua calore attenuata in halitum, hic cum aere rarefactus maiorem requirens locum, qua data porta ruens, ingenti impetu per strictos Montsi canales, poros, rimas, fissurasque in aerem extrinsecum evolvitur, unde vehementissimus Ventus nascitur, duratque tamdiu, quamdiu aqua in lebete fuerit,qua deficiente, deficere et Ventum necesse est. Et ne Vacui horror in evacuato lebete interveniat, semper novam et novam aquam attractu naturali, aliunde advocat. Sed hoc sequenti Experimeto comprobemus.

EXPERIMENTUM.

Notus passim est Aeolipilarum in concitandis ventis effectus. Et quamvis hanc Machinam de Aerophylaciis descripsimus, hic tamen eam repetendam duxi, hoc praesertim loco multum opportuno ad ventorum genesin declarandam. Fiat itaque Aeolia pila cuiuscunque magnitudinis et capacitatis, quanto enim grandior fuerit, tanto maiorem effectum producet, ex aere compacta, in cuius colli extremo relinquatur foramen ita exiguum, ut acus subtilitatem exprimat. Hanc ad medietatem ag purissima et limpidissima replebis, hac industria: Impone pilam accensi carbonibus, ut quam intensissime calefiat, quo facto, mox eam in frigi iniicies, ita ut tota una cum collo cooperiatur aquis; et quoniam calidus intus et exaestuans aer circumstantis aquae frigore condensatus ad minorem locum se contrahit Vacui metu, necessario aliud corpus in abeuntis aeris locum advocat; cumque aliud non reperiat, nisi aquam, hanc intra pilam summo impetu attrahit; atque hac Naturae industria per subtilissimum foramen aqua intro attracta pilama aliquousque replet. Hoc peracto, pilo haec succensis denuo imponatur carbonibus. ollisque ope, uti prius, colefiat, et aqua intus rarefacta, cum non nisi per angustissimum forame exitus detur, per id ingenti strepitu et flatu volvitur.

Habeo ego in Museo meo tres huiusmodi Aeoliusi quae foco imposita vehementissimo suo vento per rotam veru sex carnium libris gravatum vertere possent.

Atque ex hoc Experimento aperte patet,quomodo in Montium concavis aquarum receptaculis, vi Ignis Subterranei, ingens subinde Ventus ex sola rarefactione aeris nascitur; quod in iis potissimum Montibus qui ignibus et aestuariis scatent, accidere solet.

PROPOSITIO II.

Quomodo Ventus anniversarius ex Subterraneis Catadupic nascatur.

Ostensum in praecedentibus fuit, Montes ut plurimum Cavernis et profundissimis meatibus, et undiquaque innumeris canalibus pertusos esse: qui quidem uti nivibus perennibus tecti sunt, ita quoque ingentem Ventorum materiam suggerunt duplici modo. Prior est, quandocunque nives horum Montium ex Solis approximatione incipiunt liquefieri sit ut liquefacta aqua partim in subiectas camporum planities diffusa agros variae miscellae humiditate imbuat et et maceret,macerata in vapores a Sole attenuata copiosum fundet Ventorum seminarium. Alter modus hic est: Cum Montes, uti paulo ante ditum fuit, cavero sint, hinc fit, ut liquefactae ii or per Montium rimas altius insinuatus, in intima Montium penetralia per obvios interni Montis scopulos praecipitatus aerem intus existentem, ruentium aquarum, quae et ipsae copiosum secum aerem devehunt, impetuosa allisione vehementissime concitet; unde aer novo semper alterius tum aeris tum aquae incremento concitatus dum exitum quaerit, per abditos strictosque Montis canales tandem magno impetu foras in vehementes Ventos erumpit; qui subinde tanto impetu egeruntur, ut maximas etiam obvias arbores prosternant;quemadmodum in nostra Hetruria de Aeolia in Agro Volaterrano Specu demonstravimus. Vide quoque quae mira in Tertio Libro de Aeolio Monte Caesiorum recensuimus. Verum ut luculentius ratio Subterranei Venti pateat, eam Experimentis nonnullis comprobabimus.

EXPERIMENTUM.

Construatur ex lateribus concavum Receptaculum eius formae quam hic vides. In cuius fundo erigatur lapis I marmoreus, in politissimam superficiem redactus; ex A vero canalis ducatur cochleatus A L, qui in A apertus sit et infra in L: Receptaculum vero ita clausam sit ut praeterquam in F, alium exitum non inveniat. His itaque praeparatis, vel ex fonte vel flumine quodam derivata, summo impetu per K intra Canalem A L fe exonerabit, per quem, magna aeris constipati comitante copia, in superficiem lapidis I cum met et strepit delabetur; ex aquae vero ruentis vehementia, esse intra Receptaculum conclusus mirum in modum agitaitur: angustiis itaque constrictus, dumexitum quaerit, tandem cum per orificium Felapsus, summe impetuosum ventum efficiet, qui et organa hydraulica animet, et fabris ferrariis loco follium esse possit. Vide l. IX Musurgiae, ubi, a folio 308 usque ad 311, fuse de Aeoliis Cameris egimus.

Simili prorsus, ut ad institutum revertamur, ratione fit in Montium concavitatibus, intra quas nivium liquefactarum aut pluvialis paulatim penetrans catadupis ingentem aeris concitationem efficit; aer concitatus dum effugium quaerit, tandem per abditum Montis canalem in concitatos ventorum turbines elabitur: qui quidem ventus si perpetuus fuerit, is utique non ex nivium resolutione, sed ex alicuius Subterranei fluminis catarracta originem suam habebit, cuius lapsus et praecipitatio ut perpetua est, ita quoque intra Montis viscera agitatum aerem in perpetuum ventum foras protrudere necesse est. Si vero ventus aestivis tantum temporibus per huiusmodi Montium spiracula saeviat, id signum luculentissimum est, eos non aliunde quam ex nivium liquefactarum subterraneis catadupic procedere; hi enim venti tam diu durabunt, quam diu nivium durabit liquefactio, qua finita et hosce cessare necesse est, sublata siquidem causa tollitur effectus. Iterum, si ventus ex nonnullis Montibus non nisi aestivis diebus, tribus aut quatuor horis ante et post meridiem saeviat, nunquam vero extra haec tempora, non nocte, non vere, auctumno, hyeme, id certe in catarractas subterraneas coniici non potest, sed in alias causas referendum est quas lib. 3. cap. ult. de Aeoliis Montis Coesii miraculis exposuimus, ad que Lectorem remitto.

Itaque Subterraneas Catadupas ingetes ventorum turbines per Montis spiracula egerere ratio dictat. Cum enim aqua cum impetu ruens plena sit aere, eiusque secum in omnibus catadupis ingentem copiam devehat (uti ex spuma instar nivis candida patet, quae quidem nihil aliud est quam bullularum innumerabilium aere inflatarum multitudo, ex quarum constipatione aqua veluti candido quodam colore imbuitur), certe ingentes inde Subterraneos ventos nasci necesse est, quae deinde violenta eruptione et aerem protrudunt extrinsecum, atque ex eius protrusione ventos vehementissimos efficiunt. Atque huiusmodi ventos eorum numero adscribimusqui non ex halitibus aut vaporibus, sed ex simplici concitati aris protusione nascuntur.

PROPOSITIO III.

Quomodo Ventus nascatur ex halitatibus et vaporibus in Cavernis Terrae, vi Ignis Subterranei excitatis.

Cum Terram innumeris Cavernis, Specubus, Antris, iuxta superius recensita, refertam esse constet, quorum nonnulla aquis, quaedam aere, alia etiam igne referta sint; et praeterea pleraque Mineralibus et Metallicis succis aliisque varie miscellae glebis scateant; certe illa, calore Aestuariorum in illa sese per suos Caminos insinuante, in flatulentam spirituosamque salium, nitri, aluminis, vitrioli, bituminis materiam, quae in iis continetur, resoluta maximos haud dubie halitus, rapidas que exspirationes causabunt; quae ab identidem superveniente calore pressa dilatataeque, per abditos meatus fibrasque Montium in ventos vehmentes tandem erumpentes, Terram Mariaque eo exagitant impetu quem sepe magno suo periculo mortales experti sunt. Quomodo autem ventus ille fiat, sequens docebit Experimentum.

EXPERIMENTUM.

Praepara A B Vas ex laminis ferreis in forma tabe concinnatum, in cuius fundo B nitrum cum sale ammoniaco, et parte antimonii crudi, omnia aequali portione et in pollinem reducta macerataq; aqua salina ponantur: hoc peracto, Vase igni superimposito, materia intus posita vel ad primum ignis odorem ebulliens, atque in vaporem et exhalationem resoluta ventum strepitosum, qui quibuslibet rebus prosternendis aptus sit, emittet; et nisi Vas fortiter suis alligetur vinculis, id totum intra aerem summa admiratione rapi videas, ventus qui inde efflatur adeo vehmens est, ut appositam orificio manum aut quidlibet aliud, summo impetu repellat. Neque ventum tantum magno strepitu et fragore emittit, sed et fumum adeo densum, ut in nebula te constitutum putes.

Huiusmodi Experimentum olim hic Romae in Foro Panthei a Pharmacopoeo Chymiae non imperito factum memini; qui dicta species ad earum naturalem vim ostendendam in mortarium posuerat; quibus carbone succensis mox ingenti cum fragore et vento tam densus fumus exiit, ut cum totum forum fumosa caligine obtexisset, vix unus alterum videre potuerit, hominibus ad insolitum spectaculum attonitis.

Habemus Experimentum, iam illud applicemus.

Ubicunque igitur Subterranei Ignis halitus Cryptas simili materia refertas penetrarit, non est dubium quin illa in vaporem resoluta, si exitum non inveniat, susque deque vertat omnia; ut fit in Terrae motu. Si vero per apertos montium siphones fibrasque liberam exeundi potestatem obtinuerit, eam forinsecus impetuosa sua agitatione efficiat ventorum vehementium, quae et arbores funditus evertat, domus turresque summa hominum animaliumque ruina prosternat. Sed de hisce in sequentibus pluribus.

PROPOSITIO IV.

Quomodo Ventus quem Turbinem sive Typhonem vocant, terra marique causetur.

Ventus quem Turbinem sive Typhonem ab immanitate vocant, in Mari potissimum magno Nautarum periculo subinde dominatur; qui uti Mare immensis fluctuum coacervationibus involutum rapida circa Horizontem vertigine rotat, assiduisque incrementis impetu formidabili sevisque procellis in circulum agitat, ita, decumanis fluctibus insurgentibus ac inter sese veluti arietantibus collisisque, saeviens halitus omnem salutis spem navigantibus adimit. Oriuntur autem potissimum huiusmodi Venti in iis Maribus ubi vasta Flumina in Mare se exonerant, vel ubi impetuosus Oceanis fluxus in vastas Continentium terrarum plagas illisus, in circulum abire cogitur: vel ubi duo Oceani oppositi per fretorum fauces irruunt. Sed dicta paucis enucleemus.

In Mari Mediterraneo is reperitur quem vulgo Golfo in Lione vocant, e regione Ostii per quod Rhodanus rapido fluxu in Mare evolvitur; in hoc maxime turbinis Typhonii violentia, magno nautarum metu statis temporibus sevit; hoc autem pacto generatur: Quoniam enim Australi flante vento, tota concitari Maris moles in concavum dicti Sinus tractum vergit; Rhodani vero Fluctus Boreali vento sociati ex opposita parte magno impetu ruunt; tum ecce derepente magnus undarum conflictus nascitur, dum hae illis cedere nesciae in vehementes turbines agitantur; quibus intercepta u intermedia violenter pressa, dum nullum effugium reperit, in altum Columnae instar aut Motis elevata, navigantibus inevitabile portendit naufragium: siquidem huiusmodi turbinibus intricata navis, nulla arte ferocientis Elementi inclementiam eludere potest.

Sit dictus i vulgo di Lione A B C, Rhodani Ostium B, Mare Australi Vento agitatum DEFG. Dico Mare D E concitatam versus Concavitate Sinas ABC obviare Fluctibus B; qui Fluctibus G D E dum resistere nequeunt, versus C dispelluntur; sed et hi a fluctibus Maris ad Litus reflexis versus I pulsi, dum Tumorem Maris D E effugere nequeunt, in KMNO protrusi in circulum agitantur; qui ubi in L pervenerint ibia succenturiatis identidem novis Fluctibus pressi, dum nulla ex parte effugium datur, in altum horribili visu spectaculo elevantur;donec cessantibus Ventis et Mari deplanato naturali restituantur. Vides igitur ex hac Figura apodictice exhibitam veram turbinum dictum Maris Sinum infestantium causam et ationem.

Referunt Itineraria Nautica in Oceano Iaponiam inter et Chinam auctumnali potissimum tempore huiusmodi tempestates ex Turbinibus frequentibus exoriri, tant ocum impetu et rabie, quantam qui oculis non subiecerint, animo concipere non possunt; adeoque periculosa huius Maris navigatio est, ut beatum felixque censeatur iter, si ex tribus navibus una cursum tenuerit. Ratio huius rei est primo Ventus gernalis ex Ortu ruens, quo Mare versus Continentis Chinae Litora protruditur; cuius Fluxus eodem tempore ab Australi Vento superveniente intercisus iuxta Litora in Boream dispellitu;r sed et huius fluxus eodem tempore a Boreali Vento interpellatus, dum effugere nescit, in se retortus eos quos diximus turbines efficit.

Fretum Magellanicum prae caeteris Turbinibus typhonibusque infestissimum esse, relatione multorum constat; neque mirum id:alicui videri debet, cum datis oppositis Ventis et loci dispositione turbinem excitari necesse sit. Flante itaque Vento Orientali sive Generali in Oceano Africam inter et Americam interiecto, flante quoque eodem tempore Vento Occidentali ex Mari Pacifico, fit ut hi duo angustissimum Fretum ingressi, id mire exagitent; dum oppositi Venti oppositos fluctus movent, cum alter alteri cedere nesciat, quam in circulos et cumulos Montium instar exaltari necesse est; quod et ex congtrario fluxu et et refluxu in hoc Mari contingere supra docuimus. Cur vero Nautae ante typhonem Mare tranquillissimum et veluti dolabra levigatum, paulo tamen post fluctibus horrendis exasperatum comperiant, causa est, quod ex oppositione Ventorum Mare remote paulatim in circulares agitationes disponatur; et consequenter aqua unde quaque aequaliter pressa in intermedio spatio necessario planum redditur; uti experientia docet in quolibet stagno, aut quolibet Vivario: cuius aquas si baculo in circulum agitaveris, semper invenies in medio illas sine ulla undarum aspritie leves; sed si continuaveris motum, aque mox in helicem contortae ingentem perturbationem subibunt.

Mirum tamen est quod Geographi de Ardabil Persiae Civitate recitant; siquidem iuxta eam Mense Iunio et Iulio, quotidiefe in meridie Turbo nascitur, qui durat una circiter hora, quo ingens continuo pulvis hominibus animantibusque invisus excitatur. Ratio haud dubie in Ventum anniversarium dictis Mensibus spirantem, dispositione loci concurrente, coniicienda est; hic enim ex Plaga circa meridiem erumpens versus aliam, in hac dum obstaculum reperit in seipsum contorquetur, et rapto secum pulvere circumagitur. Hoc pacto, uti seape saepius expertus sum, in Amphitheatro Romano Typhon dominatur; Ventus enim muris circulariter dispositis illisus, sese iuxta illos dum continuat, tandem in vertiginem actus, concitato omnia complet pulvere.

PROPOSITIO V.

An et quomodo Ventus nascatur per medium Maris erumpens.

Cum infra Maris fundum ingentia (uti in praecedenti Sectione dictum fuit) Pyrophylacia contineantur, fieri non potest quin illa ingentem halituum fumosorum copiam a se dimittant, qui per Maris fundum erumpentes, aquarumque molem impune transeuntes, mox ubi Maris superficiem exiverint, intumescentes seque dilatantes, qua data porta ruunt, iisque quos supra descripsimus modis saeviunt.

Sed dicet forsan hoc loco nonnemo, halitus humidum pervadere non posse quin subito ac illud attigerint soffocentur. Cuius obiectionis falsitatem ut confutemus sciendum est, Spiritus istiusmodi salinitrostros sulphureos que, quos a se Aestuaria subterranea emittunt, minime a aqua aboleri, sed impermixtibiliter aquas penetrare; quod experimentum non tantum in Terraemotibus, sed et in quibuslibet aquis docuit. Memini me Anno 1638, quo Calabria inauditis Terraemotibus concutiebatur, Mare haud secus ac cum pluit, et cum singulae guttae singulas in Mari bullas generant, aut dum ignis suppositus cacabo,aquam in bullas fervore suo excitat, plenum bullis que fervidum observasse, qui haud dubie Spiritus halituosi ex fundo Maris per medium aquae sine noxa transeuntis luculentum signum erat. Rursus statis temporibus aqua per Subterraneos Ventos alitus que in superficie tam insolito tumore exaltatur, ut ab una ripa stantibus omnem oppositae ripae conspectum auferat, uti de Macra Flumine Plinius narrat. Mirum est inter caetera, quod de Lacu Lemano Accolae narrant, eum videlicet subinde tranquillo etiam tempore coeloque sereno ita intumescere ut durante haec effervescentis lacus ebullitione, nulla navis ei se tuto sine manifesto naufragii periculo committere possit. Vocant autem huius perioeci Lacus intumescentiam Gallice la vandaise de Geneve: cuius quidem rei causa alia esse non potest quam Subterranei et venti et halituosi Spiritus, quos Hydrophylacia vicinarum Alpium per occultos meatus , qui infundo Lacus suum exitum habent, emittunt, qui summo impetu aquas obvias sollicitantes inflant et tumefaciunt eo quo diximus modo, quod sequenti Experimento.

EXPERIMENTUM I.

Conchae A B fundo inseratur Canalis orificio aperto C. alterum vero extremum Canalis C D extrinsecus Conchae applicetur, cuius orificium D nonnihil supra aquam emineat:hoc pacto insuffla Canalem per orificium D, et statim aqua quam Concha continet, in superficie protinus agitata bullas et tumores vehementes efficiet, qui non nisi a flatu per fundum vasis transeunte aquamque conturbante causantur. Sed haec uti nota sunt ita ulteriori expositione non indigent. Alterum maiorem difficultatem habet; videlicet spiritum nitrosum per fundum Maris expulsum sine ulla mixtione cum aqua facta, totum et integrum in superficiem aquae evadere. Verum ne quicquam sine nostrarum rationum stabilimento transire patiamur, sequens appono Experimentum: ex quo luculenter disces, quomodo vapor fumusque incommixtibiliter liquorem transeat.

EXPERIMENTUM II.

Accipe Phialam, qualem praesens Figura refert, aqua aliquousque aliove liquore repletam, v.g usque ad BC collo Phialae inde fistulam, quali Tabaci potatores uti solent, ita ut per aquam traducta fundum attingat Phialae: deinde orificium X obtura diligenter, ne aut aer intra contentus elabi per ipsum, nec extra circumfusus illabi possit. His factis, impone fistulae hianti orificio tabci sicci folia, aut sulphur, vel simile quid, quibus qccensis, simulque applicato ori Phialae siphunculo E, exsuge aerem intra Phialam stabulantem videbisque, mirum dictu, accensae materiae fumum halitumque per orificium fistula D, maxima copia in formam nubeculae, et per medium liquorem impermixtibiliter transire, exitumque per orificium fistulae E reperire; utique fumi acrimonia et siccitate humidum superante. Haud secus fieri existimandum est in Mari, per cuius fundum ex Pyrophylacio magna sulphureo-nitrosorum spirituum sublevata copia, aquam sine mixtionis cum aqua periculo transiens, mox ubi in superficiem Maris emerserit, illa in flatus Ventos resoluta magno impetu et aerem et Mare agitabit, eo modo quo diximus.

PROPOSITIO VI.

Quomodo Ventus ex pressura Nubium oriatur.

Contingit sepe ad imminentem aliquam tempestatem derepente vehementem Ventum concitari, quod maxime imbrium casum, aut post tonitruum explosionem accidit. Quaeritur causa huius Venti. Respondeo, id fieri vel es Nubium aquis praegravatarum descensu, quo subditus illis aer vehementer premitur, unde aer pressus, si nullum a lateribus alterius cuiusdam urgentis sive Nubis,five vaporosi halitus obstaculum reperiat, circulariter in omnem plagam sese diffundit. Si vero resistentem ab aliqua plaga habuerit condensatum vaporem aesser ab incumbente Nube pressus dum retrocedere non potest, in anteriorem partem cum impetu ruit; et hic Ventus, etsi terra marique sit frequentissimus, non diu tamen, sed pro incumbentis Nubis prementisque descensu durat, quo cessante et Ventus cessat. Sed rem ad coullum ostendamus.

Sit Nubes imbrifera A, Maris vel Terrae superficies D, intermedium spatium B C, Aer: Dico Nubem A, gravitate aquarum, mox ubi descensum molitur, aerem B C premere hunc pressum si nullum obstaculum ponatur in B et C, illuc sese vehementi impetu exoneraturum, et tanto quidem violentius, quanto aerem infra positum velociori descensu violentiorique presseriti. Si vero ex alterutra parte obstacula invenerit d est, aerem vaporibus halitibusque condensatum, tunc vel ex D vel C exitum reperiet; atque adeo Nubes A, rationem habeat follis, qui aerem intra se et Terrae Marisque superficiem descensu suo veluti per Canalem magno impetu expellit. Unde patet, cur subinde derepente tam behementes et impetuosi Venti nascantur; Quia si aer undique x undique ab ambientibus crassis vaporibus circumdetur, ac insuper a superincumbentis Nubis descensu subitaneo prematur, certe cum ei effugium non detur, qua data porta, ingenti impetu veluti per angustum quendam canalem i rruet.

Sit Nubes premens L, P aer press. M N circumstantes vapores dinsi, O porta, per quam aer pressus erumpit. Sed haec adeo conceptu facilia sunt ut ampliori expositione non indigeant.

Ex hisce quoque patet, cur post tonitru Ventus percipiatur: quia ex rupta Nube, uti subditus illi aer maxime concitatur, ita ventum quoque nasci necesse est. Patet quoque cur vallibus montiumque fissuris tam vehemens Ventus ut plurimum saeviat; quia ventus in patenti campo excitatus, etiam quantumvis lenis, mox ubi huiusmodi gurgustia ingressus fuerit, ibidem quoque veluti clausus constrictusque mirum in modum invalescit. Expertus ego sum non sine periculo in altissimo Sorani Agri Monte, ad cuius verticis planitiem aditus non datur nisi per praeruptum scopulis angiportum, in quo tanta ventorum saevities est, ut nemo erectus sine periculo progredi possit; sed ne a vento rapiatur, reptando ad exitum pervenire cogitur quisquis adscensum Montis tentaverit. Narrabat itineris comes,non ita longo tempore integrum porcorum gregem hoc loco ventorum turbinibus involutum, abreptum, et in vicini Montis scopulos illisum periisse.

Innumera hoc loco adducere possem Aeoliae potentiae miracula ubique regionum obvia, sed ea tantum quae egomet expertus sum, recensuisse sufficiat.

PROPOSITIO VII.

Quomodo Ventus, quem Graeci Ecnephiam et Presterem vocant, et quibus de causis nascatur.

Ecnephias dicitur subitaneus et impetuosissimus ventus, qui dum ex aliqua Nube prorumpit, susque deque vertit omnia, et frequentes comperiuntur in Oceano Brasiliam inter et Africam interiecto ad Promontorium quoque Bonae Spei ad Terram de Natal; Item ad Guineam sub Aequatore, quos Lusitani Travados subinde manca voce vocant: suntque dictis locis anniversarii Verum antequam ad abdite causae scrutinium procedamus prius quomodo illi nascantur exponendum est: ut visis prodigiosis eiectis ad eorum causam facilius pertingamus.

Lusitani antequam Oceani sufficienti notitia instructi, cum variis circa Promontorium Bone spei et Africae Promontoria, novis Regionibus detegendis operam darent, huius repentini venti truculentiami non semel magno navium hominumque interitu experti sunt. Cum enim patefacta per Vascum Gamam India, Rex Lusitaniae novam classem, quae tredecim ingentibus onerariis constabat, Anno 1500, sub directione Capitanei et Praetoris ad novas explorandas regiones, ablegasset, haec prima omnium ex Europaeis in Brasiliam, ingenti Lusitanorum gaudio delata fuit; ubi cum nonnullo tempore constitissent, tandem versus Promontorium Bone spei mense Maio solventes, saevissimam tempestatem incurrerunt, quamgraphicd sane noster Maffeius describit. A Brasilia ad Bonae Spei Promontorium immani tractu Leucas numerant fere 1200. Oceani saevientis Ventorumque furentium ea praecipue regna sunt. In id spatium audacius quam felicius ingressis mense Maio Lusitanis flammeus Cometes, horribili specie, in decimum usque diem continenter apparuit; iamque variante saepius coelo pelagoque, atrae sordideque Nubes ad septentrionem conglobate omnem in sem quasi reciprocando collegerant. Mare languidum erat, insidiosa tranquillitas; nautae locorum tempestatumque ignari ad auram undique captandam totos velorum expanderant sinus; cum ex iis quas dixi Nubibus universo repente impetu sese effundens quilo transversas quatuor naves, quarum ad contrahendum minus apte fuerant armamenta disposita, inspectantibus caeteris,momento ita evertit obruitque ut e tanto hominum numero nemo prorsus evaserit;saluti reliquis fuere vel demisse raptim antennae, vel, ubi id non licuit, vela ipsa vento disrupta. Deinde Borea pertinaciter flante pelagus identidem intumescere, fluctus modo ad astra ferri, modo ad tartara pene ima subsidere, solem ipsum interdiu piceo,noctu igneo colore terrebar; viginti ipsos dies tempestas atrocissima tenuit Haec Maffeius.

Utrum haec tempestas vere ad Ecnephiam possit, incertum est; cum Auctor doceat, eam ex maligno comete multorum dierum influxu processisse. Ecnephiae autem effectus uti subitaneus est, ita quoque nonnisi exiguo tempore durat. Ego Cometen fuisse minime mihi persuadere possum, sed continuum exhalatio submarinarum effluvium, quod in media aeris regione evectum condensatumque tandem eam quam Masseius refert, tempestatem causasse verisimilius existimem.

Quid itaque proprie Ecnephias sit, dicendum restat.

Contingit subinde ut coelo serenissimo, et tranquillo mari, in celo compareat Nubecula minima, quem Oculum Bovis a figura vocant, quae intra breve tempus ingens sui incrementum sumens tales tempestates excitat, quas sine formidine legere vix possumus. Tale Naturae portentum non infrequenter comperitur iuxta Promontoruium Bonae Spei, quod Mos Praecelsus longe lateque in Mare exporrectum constituit; huius Montis vertex non aliorum montium more in acumen attenuatur, sed planitiem obtinet insignem, quam ob formam figuram que Belgae den Tafelberg, id est, mensam mappa stratam vocant. In huius itaque Montis planitie, in aere primo, uti oculatus testis P. Martinus Martinius oretenus mihi retulit, minima Nebecula spectandam se exhibet, quae mox totam operit montis latitudinem; quod ubi nautae compererint, tum mox veluti inevitabilis tempestatis prodromum, collectis velis a Litore recedentes, alto tanquam tutiori loco se committunt, minime periculo ferale illud instructae mensae esse convivium carere arbitrantes, quod nullo nontempore illud incautius accedentibus manifesto exitio fuit. Ex Montis siquidem vertice evestigio tam validus Ventus emittitur, ut nulla tam bene compacta ac valida navis sit quae eius impetum tolerare possit; unde Mare in cumulos Montium instar elevatum tantos fluctus procellas que excitat, ut Mare cum navibus haud secus ac cum pluma vento agitata iocari videatur; unde ex incredibili Maris commotione et excandescentia iis vel dissoluta navium compage, submersione, vel in scopulos obvios, cum horrenda hominum ruina, illisione facta pereundum est. Atque huiusmodi Ecnephias non solum in hoc Promontorio sedet in multis aliis locis statis temporibus evenire, supra dictum fuit; videlicet ad Terram de atal; in ora maritima Guineae; ad Promontorium Quardafui ad Loandam, aliisque passim Indici Maris tractibus; qui si cum fulgetris explodantur, tum etiam Presteres dicuntur, uti plerumque fit.

Vidimus horrendos Presteris et Ecnephiae effectus, iam casam inquiremus.

Dico itaque, totam Africam Motes Lunae Meridionalem, quam Monomotapam, Angolam, Mozambicum, Melindam, Sophalam vocant, Ignibus Subterraneis scatere;quod verum esse in praecedentibus de Vulcaniis Montibus et Insulis com bustis Maris Africani satis declaratum fuit; praterea totam dictam Monomotapae Regione consequenter cavernosam atque abyssis, antris, speluncisque inexplorabilis profunditatis refertam esse, annuae Soc. nostrae literae testantur ; iterum, auri tam uberem ut inter Montium crepidines non infrequenter auri solidi frusta ovi gallinacei magnitudine se reperisse indigenae asseverent, adeoque metallicis succis spiritibusque mineralibus foetam esse. Ex praecedentibus su vero patuit, ubicunque Ignes subterranei dominantur, ibi et caminos et spiracula, sine quibus Ignis vivere non posset, reperiri, quorum alia infra Mare longe lateque exporrecta in fundo Maris, alia in altissimis Montibus exitum suum reperiunt, in quibus tum salia omnis generis,tum caetera mineralia, accedente Solis naturali dispositione in aurum caeteraque metalla digeruntur et concoquuntur.

His positis dico, certo Soli in Zodiaco situ huiusmodi Pyrophylacia concitari, sive id fiat ex Oceani Orientalis Occidentalisve aestus reciprocatione, qua litoribus a natura insertos aquaeductus premit; sive ob solarium radiorum, in dictae porosae spongiosaeque regionis solum verberatorum efficaciam; sive denique ob Lunarium Montium nivosas inundationes, quibus tota Meridionalis Africa obnoxia est, id contingat perinde est; certe singulas recensitas causas magnum Pyrophylaciis incrementum adferre ostensum fuit. Presteres vero et Ecnephias proximam hinc originem trahere iam demonstrandum duximus. Cum itaque Promontorium Bonae Spei, ubi huiusmodi impetuosi et flammei Venti ut plurimum prae caeteris regionibus saeviunt, in altissimum Montem saxoso vertice conspicuum, elevatum, undique et undique praeruptis scopulis rupibusque constet, vero haud absimile videtur, Pyrophylacia per varias cryptas abditosque meatus, tum in hoc Mote alicubi, tum in aperto Mari se exonerare; exonerare autem se non possunt, nisi per vapores et exhalationes, quae cum fale ammoniaco, nitro,sulphure, antimonio, similibusque contumacibus mineralibus foetae sint, illae mox una cum violatilibus auri spiritibus, quibus pollent, per orificia meatuum Montis in sublime elati, ubi frigidam Aeris regionem attigerint,ibidem condensatae nubeculam illam quam Oculum Bovis appellant, efficiunt. Verum cum vapores huiusmodi halitusque continua successione augeantur, fit ut totam paulatim Montis planitiem τεκρατεῖσθαι cooperiant; vaporum vero halituum que spirituosa et tumida substantia hinc inde agitata facile in ignem exardescit. Quod ubi accidit, tum ecce spiritus carcerum impatientes praeviis fulgetris, fragoreque formidabili, nec non incredibili cum impetu deorsum ruentes quidquid offenderint, prosternunt. Quod vero deorsum: potius quam sursum ferantur, causa sunt auri spritus una cum nitrosa atque Salis ammoniaci antimoniique substantia iis mista, quibus in natura rerum potentius efficaciusque esse potest. Sed rem Experimento comprobemus.

EXPERIMENTUM.

Sunt in rerum natura quaedam Minerales substantiae, quarum unita vis tanta est, ut omnes horrendae tempestates et procella,.urbium montiumque subversiones iis adscribi merito possint; quod summo stupores et admiratione comperies, si ex auro calcinato Aqua regia, sale ammoniaco et oleo tartari praecipitati compsitionem facias, haec enim vel ad primum ignis odore succensa, praevio ingenti fragore, quicquid obvium fuerit prosternit, nec non cum summo eorum qui eam incautius administrant, vitae periculo.

Vidi huiusmodi pulverem apici cultri impositum succensumque, tantum strepitum edidisse, quam vix sensus sustinere posset, omnibus praesentibus ad soni vehementiam veluti obsurdescentibus.

Effectus vero huius pulveris prorsus ordi nario pulveri pyrio contrarius est; uti enim hic: hic succensus sursum impetu fertur; ita ille deorsum. Nam si quis huiusmodi pulveris fulminantis etiam vel minimam quantitatem tabulae sive ferreae, sive ligneae impositam accenderit, vel in momento cum formidando strepitu, tabulam cuiuscunque illa crassitiei fuerit, perforatam reperiet; cuius unica causa est Sal ammoniacum. Sicuti enim Salnitrum et Sulphur occulta inimicitiae dissidia exercent, adeo ut neque simul consistere possint: ita et Sal ammoniacum cum tartaro suas habet contrarietates. Quando igitur Sal ammoniacum oleo tartari suo contrario iungitur, mox in ferocia bella exsurgunt, et Aurum quidem iam Aqua Regia dissolutum deorsum vergit, tartari vero oleum verberat spiritum Nitri purificatum, qui hoc agitatus conflictu affectato amicitiae foedere ut Sulphuri Auri inimico iungitur. Veruntamen cum Sulphur Auri sit summe purificatum et ncomparabiliter Sulphure vulgari subtilius; hinc stupendas facit istiusmodi operationes, dum via omnia penetrat, dissipat, terebrat, subvertit; et Salnitrum quidem Sulphureis Auri spiritibus inimicum, dum ab iis tumefactum angustiis loci contineri nequit, una cum spiritibus validissimis incredibili violentia omnia perrumpit cum ingenti strepitu et fragore; quibus iuncti contrarii Sal ammoniacus et tartarus praecipitatus tanto ferociores pugnas ineunt quanto inter se violentioribus odiis dissident.

Quandocunque itaque violentae hae materiae exhalationes vaporesque in aerem tolluntur, fit ut eae tandem accensa tales Presteres et Ecnephias causent, quos descripsimus In omni quippe impetuoso. turbulento et violento Vento, quo et arbores exstirpantur, domus prosternuntur, equites hominesque per aerem abripiuntur, huiusmodi materias per exhalationes vaporesque e Terrae visceribus eductas misceri, adeo certum est, quam certum est, omnes exoticos intra Terrae viscera effectu, quos Terrae motus, Montium subversiones, ruinae Urbium, novae Lacuum geneses consequuntur, huiusmodi materiarum commistione causari.

Quaeritur iam, Cur Mare ad Ecnephiarum eruptionem tam turbulentum reddatur? Respondeo duplici de causa id fieri, vel per ecnephiam impetuosum Mari irruentem, qui id sibi vicinum in momento violentissime concitabit. Secundo ob fluctus contrarios ex alto Maris recessu ruentes, qui fluctibus ab Ecnephia iam concitatis obvii, ingenti conamine colluctantur, unde fluctuum contumacia Mare iam in Montes exaltatur, iam in turbines agitatur, iam ad laterales fluctus varie illisum, eam quam descripsimus perturbationem efficit.

Contingit vero Oceanum in nonnullis locis etiam quieto et tranquillo tempore coeloque ridente in ingentes cumulos effervescere, cuius rei alia causa non est quam quod dictae Exhalationes vaporesque per occultos meatus fundo Maris insertos, uti summa violentia protruduntur, ita reluctanti Aqueo Elemento obvii illud in altum tollunt, atque hoc pacto tumidissimum turbulentissimum que reddunt; qui quidem halitus dicta miscella referti subinde, uti supra experimento didicimus impermistibili aquae substantia penetrantes, atque extra superficiem Maris elapsi, nimiaque agitatione uccenf,totum una, praesertim si bituminosi sint,are accendunt; quod Americum Vesputium primo observasse, et post eum Archinautas caeteros in pluribus Oceani tractibus expertos Historiae narrant. Contingit etiam nonnunquam, Canales Oceani hydragogos ab huiusmodi Vaporibus exhalationibus infestari, unde Aquaae retrocedere coactae totam derepente sibi suprapositam Oceani molem vehementer commovent. Unde certissima Regula deduci potest, quod quandocunque coelo tranquillo huiusmoci tempestates nasuntur, illas vel ab enarratis exhalationibus, vel Ventis subterraneis causari. Habes itaque causam Ecnephiae hoc loco expositam.

PROPOSITIO VIII.

Quomodo Exyrius Ventus nascatur.

Ventus quem Graeci Exhydriam vocant, dupliciter considerari potest; vel prout nascitur ex resoluta in humorem ingenti nubium mole, que in Terram non guttatim sed totali aquarum effusione omnia inundatione sua infestat, et Germanice Wolckenbruch, id est ruptura nubium dicitur; vel ex imo aquarum frofundo nascitur: de quo hoc loco dicendum restat.

Diuturna experientia eorum qui vastisimos Oceani recessus sulcarunt, observatum fuit, ex Mari quietissimo tempore et malacia quasi scopis purgato, exurgere certum aliquem vapore, qui instar tubae aut manicae, quem proinde Lusitani la Manca vocant, in summam altitudinem paulatim elevetur, qui deinde adeo dilatetur ut totum et celum et mare densa caligine cooperiat, quam horridissimi et incredibilis violentiae Venti consequuntur; quibus Oceanus tanta rabie incandescit, ut nemo facile formidabilem Fluctuum vehementiam animo nisi qui eam experti fuerint, concipere queat; nullam navim, quandoque in huiusmodi exhydriam inciderit, evasisse memorant Nauticae relationes, primis illis temporibus quibus Nauarchi ferocientis Naturae vim ignorabant: modo experientia doctiores, dicti Venti rabiem mox ubi adscendentem vaporem viderint, mira dexteritate eludere solent.

Si causam huius Venti quaeras, scias eandem prorsus esse cum ea, que Ecnephiam efficit; hac sola differentia, quod Ecnephias exhalationibus vaporibusque per Terrestres meatus eductis, Exhydrais vero per siphones fundo Maris insertos, per quos dicti halitus per medium Maris educuntur, efficiantur; hi enim in sublime elevati, succedentibus semper novis et novis halitibus flatulentis, tandem dilatati agitatique ob spiritosam substantiae mobilitatem contineri nescii, qua data porta ruentes, Mare iis procellis quass descripsimus infestant.

PROPOSITIO IX.

Quid sit Ecnephias et Turbo, quem subinde in Mediterraneis iter agentes experiuntur, et quomodo efficiatur.

In Faucibus sinus Arabici, uti etiam in Arabi, Aethiopie, Lybiae aliisaue Asiae desertis, Ecnephias cum Turbine frequentissimus est, primo oculis se spectandam praebet densa et atra nubes, flammeis spiritibus instar succensi camini, horrendum visu, feta; quae densa sua caligine tenebras inducit diei; sequitur hanc protinus Ventus procellosus, non diu tamen durans, quo arenae Litoris tum Maris Rubri, tum recensitorum Desertorum sabulosi campi concitati tempestates movent multo maritimis periculosiores. Accidit quippe, ut integra saepenumero Mercatorum societas, quam Caravanam vocant, ad sex millia hominum, qui dicta Deserta peragrant, sabulosa tempestate obruta sepultaque sine ullo humano remedio una cum camelis pereat.

Quaritur causa tam rari eventus ; certe nullam aliam praeter eam quam dixi, esse puto: videlicet halitus nitroso-sulphureos, mixtos Sale ammoniaco, quod in istiusmodi, potissimum Ammonio Lybiae Deserto, unde et nomen habet, magno proventu colligitur; hi enim succensi pro ea qua pollent vehementi naturae ferocia dilatati, et levioris substantiae fabulosum solum ferientes, id funditus concitant: unde arene in astra sublatae fabulososque montes deinde congesta,quicquid offenderint, inevitabili fato obruunt sepeliuntque.

Ex quo patet, cur in nonnullis locis Arabiae, Lybiae, subinde vermium Serpentum, ranarum, similiumque animalculorum pluvia observata sit. Nam hec una cum arena, aut etiam ex quovis loco ubi copiosa propagine propullulantes stabulantur, Ventorum violentia abrepta, nunc in has modo in illas regiones pro ratione Venti delata, vel etiam ex spermaticis dictorum animalium corpusculis sublatis, in humido et calido aere repentina genesi exclusa, eam quam diximus prodigiosam pluviam causant. Atque hoc pacto nullum pluviarum genus tam exoticum ab Historicis recitetur, quarum rationem non assignes, de quibus in sequentibus fusius.

CAPUT VI.

De Transversali Ventorum motu, eiusque causa.

Dici vix potest quantum Meteorologi in vera et genuina huius motus reddenda ratione sese torqueant, unde quidam abstractissimis principiis distenti, neglecta Naturae potestate, ad extrinsecas et liberas causas confugientes, motum Ventorum Angelicis virtutibus adscribunt; quod etsi subinde verum sit, non tamen Philosophum decere putem, dum rerum naturalium causae verae, reales genuinae dentur, ad superiores potestates DEI Angelorumque potentiam et virtutes confugere: hoc enim modo, circa occultas et abditas rerum casas, somni sublata philosophandi lege, et idiotae et mulierculae nullo negotio philosophari possent.

Non ignoro Magos Strigese daemonum opera nonnumquam DEI permissu saevissimas tempestates excitare, sed sine ullo tamen causarum naturalium praeiudicio; cum eas per se immediate non efficiant sed mediantibus causis naturalibus; utpote quibus uti totius Naturae Oeconomia perspectissima est, ita quoque nil iis facilius quam applicando activa passivis, talem effectum producere qualem naturales similium rerum causae intrinsece et ex se et sua natura efficere solent.

Sunt nonnulli qui dum se ab huius perplexitate motus extrahere non possunt, eum non aliunde quam ab anima Terrae, haud secus ac in animantibus a pulmonibus expirationis inspirationisque facultas, procedere existimant; sed hi uti ridicule philosophantur, ita quoque minime confutatione dignos putem. Quidam a coelorum raptu Ventos in transversum moveiri existimant; sed et hoc gratis fingitur. Cum enim raptus eorum opinione ex Ortu in Occasum fiat, omnes Ventos pariter ab Ortu proruere necesse foret, quod experientiae repugnat. Neque audiendis sunt qui λοξοδομίσων ventorum a motivae potentiae aequilibrio desumunt; cum falso fundamento nixi putent, exhalationis (quam substantialiter Terram esse asserunt) leviorem portionem calore exaltatam, mox ac frigus mediae regionis aeris attigerit. Terrestri naturae sue restituta, dum descendit, gravitate sua inferiorem crassioris aeris molem verberare; et cum nec in imum. ne in altum redeundi potestas detur, medium, id est, obliquum motum sectari.

Complures diversorum opiniones videat cui libebit, apud Bonaventuram, qui in vasto volumine nil fere aliud agit quam ut transversi huius ventorum ot at tones et causas discutiat. Nos in nullius iuraturi verba Magistri, nostram hic apponemus opinionem, quam experimentorum freti fiducia, transversi motus, quem nos formalem Ventorum causam dicimus, genuinam ratione assignaturam nil dubitamus

Dictum fuit in praecedentibus, Ventum nil alius esse, quam halitum flatulentum calore vel ignis subterranei virtute expulsum, vel Solis aestu in sublime exaltatum. Quo posito, Dico motum huius halitus multis modis in transversum peragi posse; primo quidem fuga contrarii: secundo pressura: terio coactione vaporosi aeris circum sistentis. Fugo contrarii hoc pacto contingit: Cum enim levissime substantia halitus natura sua calido siccus, a mixto sua elicitus summo impetu in altum evolet, fit ut in media aeris regione grigus suae naturae contrarium offendens, dum simul consistere non possunt, neque deorsum levitate sua impeditus, abitum tentare valeat, inde repulsus fugae suae consulens, media ruat via in transversum actus. Atque haec est prima motus obliqui ratio. Altera, quae per pressuram fit, hoc pacto contingit: Nemini non constat, vapores a terra marique exaltatos, ubi mediam aeris regionem attigerint, ibi frigore condensatos in nubes verti, quae gravitate sensim descendentes, uti halituum flatulentorum adsensui ulteriori obicem ponunt, ita quoque descensu suo eos valide premunt. Hi infra nova semper nova halituum assurgentium accessione multiplicati, desuper vero a superveniente nube pressi, obliquo modo, qua patet via, et hoc pacto motus Ventorum transversus peragitur. Tertius modus fit per vaporosi aeris circumsistentes coactionem, hoc modo: Assurgentibus halitibus accidit ut plurimum eos undique et undique, tum supra nubibus, tum e lateribus crassioris aeris vaporosa substantia circumdari; dum itaque hisce gurgustiis inclusi, cum magnam ex nova semper halituum assurgentium multiplicatione violentiam patiantur, fuga sibi consulentes, eam viam capiunt quam Natura illis faciliorem offert;unde ruptis obstaculis impetu vehementi elapsi motu transverso in eam plagam quam obstaculum ruptum respicit, feruntur. Addo hisce quartam λοξοδομίας rationem, videlicet fissuras et rimas montium, ex quibus exhalatio uti erumpit lateraliter, ita quoque lateralem fluxum, quem ordita fuit ab initio continuat; atque hoc modo quoscunque alios sibi obvios halitus spiritusque offenderit, toto impetu in eam partem trahere, totum aerem commovere; qui uti mira mobilitate praestat, ita ad quamcunque partem incitatur, et halitus sequitur sortem: atque sic vere et proprie Spiritus ille vires acquirit eundo, Torrentis seu Fluminis instar, novorum augmento halituum invalescens tam diu durat quamdiu halitu osae materiae exspiratio fluxusque duraverit.

Habes hic, Lectorum: transversi Ventorum motus rationem ita combinatam, ut nulla alia concipi possit que non cum dictis coincidat. Quibus quidem ostensis, nihil superest nisi ut et Ventorum naturam, proprietatem, viresque pari progressu demonstremus.

CAPUT VII.

Uunde proveniat Tremor, Undulatio, et diversi gradus intensionis et remissionis impetus Ventorum, et quomodo ea per sonum cognosci possit.

Ventum non secus ac Flumen, per aeream regionem ferri, hoc loco nobis demonstrandum incumbit. Quemadmodum enim Flumen iam plenum, modo minutum, nune inter montium angiportus strictum velocitatem quandam affectate, modo placita fluctuum conglomeratione planioribus locis restitutum defertur; subinde inter obvia saxa veluti carminatum mirum in modum crispatur: nonnunquam ex catadupis praecipitatum vehementi fragore formidinem incutit, interdum per latices calculosque fluentes aquae leni mumure perstrepunt, atque adeo meros huiusmodi Flumina effectus producunt:pari prorsus pacto fit in Vento, quem si sensu attingere valeremus, eosdem prorsus effectus in hisce, quos in Fluviis perciperemus. Verum ne quicquam eorum quae ad Venti naturam pertinent omisisse videamur, rem experimento enucleabimus

EXPERIMENTUM.

Si quis coram ex animalium intestinis extensam Vento in praeparato paulo ante loco exposuerit observabit is cordam mox sonare non oo illo extense chorde debito,sed prorsus diverso, modo enim tertiam, iam quintam, nunc decimam quintam aut aut vigesimam fecundam subinde tertiam, quartam aut sextam servare;cuius rei causam cum nemo fuerit qui reddere potuerit, nostrarum esse partium rati sumus genuinam huius rei causam hic aperire.

Suppono itaque primo, Ventum non semper aequabili impetu in cordam ferri sed radiis veluti quibusdam nunc hanc, nunc illam chordae partem, nunc tardiori nunc velociori impetu ferire, atque hunc inequalem scilicet Venti impetum, causam tam diversorum sonorum esse, ita ostendo.

Sit Chorda AF Ventus GC, qui si totam chordam AF, uno et indiviso impetu comprehendat, certum est chordam illam proprium illum qui extensioni eius competit sonum edere.

Si vero radius C solus eam tangat, hoc est, bifariam dividat, futurum est ut reliquae partes CA et CF ad totam diapason sonent, quemadmodum in divisone Monochordi demonstravimus. Serviet enim Venti radis loco plectri, quod ubi C tetigerit, tremor totius chordae in partibus C R. duplo velocius sonabit; unde necessario chorda unius octavae intervallo altius intonabit. Si vero radius Venti G B inter A et F premat mediam B, pars chordae B A necessario ad B, duodecimam sonabit, ob dictas rationes in divisione Monochordi assignatas. Si iterum totum spatium A D presserit Ventus, sonabit DF necessario disdiapason, id est, decimam quintam, et sic de caeteris: radius itaque Venti pro alia et alia incidentia in chordam, in ea alios sonos sonos producet. Unde quanto Ventosus radius maiorem chorde partem reliquerit intactam , tanto o producet sonum producet acutiorem, quanto vero minorem, tanto graviorem. Quod igitur in una chorda Ventus facit, in innumeris aliis aequisonis faciet; atque haec est genuina causa tanta diversitatis sonorum, quae in hoc instrumento percipiuntur. Nascitur subinde tremulus quidam sonus, mirifice aures afficiens, qui certe aliunde originem suam non habet nisi ab undulatione Venti; qui non semper recto impetu, sed in morem fluctuum chordae allabitur, et sic consequenter eodem motu chordam incitat quo illiditur.

COROLLARIUM

Ex his quoque patet, unam et eandem chordam infinitos diversos sonos edere posse. Nam Ventus etiamsi fortius chordam in uno loco premat, in aliis locis debilius eam premens, novas et novas parturiet sonorum differentias. Nam si v.g. In C presserit fortiter, in B debiliter, certum est C A non omnino diapason, sed aliquod intermedium affectare.

Ex hoc experimento luculentissime patent omnes Ventorum differentiae, quae in motu eorum impulsuque spectantur, ita ut qui Ventorum fluxum undulatione que oculis attingere non potest, eum in hoc experimento auribus percipiat. Vide si placet, quae de hoc fuse tractavimus in Secundo tomo Musurgiae fol 354.

CAPUT VIII.

De Natura et proprietate Ventorum.

PROPOSITIO I.

Cur et unde nunulli Venti frigidi, quidam calidi, alii sicci humidique sint.

Valde hallucinantur ii qui etos septentrionales omnes frigidos, Australes calidos, omnes Orientales siccos Occiduos vero humidos autumant; cum Ventorum qualitates non a Plagis Mundi, sed a medio, per quod transeunt, sumendae sint; sive enim, Mons quispiam nivibus coopertus ad Septentrionem, sive ad Austrum, aut ad Orientem Occidentemque situm suum obtineat, semper verum erit, ventum ex quacunque parte Montis spiraverit, ob medium nivosum quod pertransit frigidum existere: ita semper illum extum esse necesse est qui paludes terras que stagnantibus aquis perfusas transit: semper calidum et siccum illum qui per arenosa deserta et sabulosa loca aestu Solis adusta spirat, quemadmodum Graeci, Cretenses, Cyprii comperiunt, Vento Lybico Australi aut simili ex opposita Africae ora adspirante. Et experientia constat: Ventus enim Borealis, qui nobis hic Romae siccitatem frigiditatemque adducit, is idem in Belgio caeterisque oris maritimis pluvias et nubes adducit. Rursus, Ventus Borealis, qui nobis sicco frigidae qualitatis est, Tuneti in Africa calido humide qualitatis esse perhibetur. Contra Australis nobis calido·humidus, in Africae Litore frigido siccus est. Et causa in promptu est; Cum enim Borealis nobis ex nivosis Apennini Motibus adspiret, ea nos qualitate qua medium, per quod transit, est imbutum afficiet, id est frigore. Et quoniam Auster ex Mari et paludosis tractibus adspirat, is ea nor pariter qualitate afficiet, qua medium, per quod transit, est imbutum, id est humido calido. Tuneti vero in Africa, cum Mare Mediterraneum ipsis sit Septentrionale, non frigido siccum, sed humido calidum Ventum cuiusmodi medium est, adducet. Contra, ex Austro, tum ob Montes Numidiae, tum ob interiecta Deserta sabulosa, Ventus nunc frigido siccus, nunc calido siccus adspirabit. Innumera hic adducere possem ad hanc veritatem demonstrandam exempla; sed quia in praecedetis ea insinuavimus, iis amplius inhaerere noluimus.

Vides itaque non e locorum eandem esse Ventorum naturam, eamque non nisi a medio, vel a naturali constitutione circumiectorum Montium, Vallium. Planitierum, Marium, Lacuum, Paludumque pendere.

Et ratione comprobatur, Quia Venti natura et effectus a duobus pendet: ex ipsomet spiritu, quo Ventus consistit, ex eo loco per quem transit. Sed spiritus, qui ex Terra nobis Orientali exspirant, et Ventum causant Orientalem is idem ex Plaga Occidentali habitantibus causabit Occidentalem, nisi alius obstiterit; ex Borea Borealem, et ex Austro Australem; cum tamen Ventus unus et idem iisdemque qualitatibus imbutus sit. Cum itaque Australes Venti non ubique locorum et terrarum ex locis calido humidis proflentur, neque semper a Septentrione frigida et sicca loca comperiantur, quae huius-modi frigido-siccos etos producant, evidenter constat, non eandem semper esse Ventorum naturam

Ut itaque aliquid certi de ventorum natura constitui posset, tum vel maxime unius Regionis natura et constitutio observanda foret, v.g. halitus e parte spiret, et per quod medium transeat ; haec enim duo maxime ventorum naturam constituunt, variantque. Quemadmodum enim uniuscuiusque Regionis solum et Terrae qualitas multum ab aliis differt: ita exhalationes inde exeuntes diversos quoque ventos constituunt. Hinc divertas ventorum sumenda est iuxta Horizotium constitutionem. Sunt quippe nonnulla loca quae raro ventos admittunt, uti Aegyptus: Si tamen invaluerint, tales sunt quales supra cum de Ecnephiis tractavimus descripsimus, impetuosi et violenti. Sunt alia loca qua perpetuo sine pluvia vento dominantur, uti in Territorio Avenionensi, in quo vix pluviam comperias, coelo semper sereno, ventos vero perennes, tota humiditate in eos conversa; cuius quidem rei ratio alia esse non videtur nisi mons ventosus vulgo Mont-ventou, qui Carpentoracto adiacet, quem ferunt, per occultos interiorum viscerum meatus perpetuos efflare ventos, quibus vapores ex agro Avenionensi vi Solis extracti protinus inflatus omni humiditate exuti convertantur. Aiunt ante 50 circiter annos frequentibus pluviis hunc tractum fuisse irrigatum; sed postquam ingentem Lacum ultra Rhodanum 15 circiter millia passuum Avenione dissitum exsiccassent indigenae, simul etiam coelum humiditate, qua beneficio Lacus fruebantur, exutum deinde pluviam negasse. Sunt praeterea non nulla loca quae perpetuis obnoxia diluviis: cuiusmodi sunt que magnis Montibus coronantur. Nubes enim intra eorum coacte gurgustia sistuntur et congregantur, donec humidiore flante Syropheonice aut Lybico Vento in aquas solvantur.

PROPOSITIO II.

Unde salubritas aut insalubritas Ventorum proveniat.

Medicorum iudicio omnis Ventus qui ex aeris commotione non fit, sed ex halitibus et vaporibus, humanis corporibus non nocivus tantum sed et exitialis est. Quod ut probetur, paulo altius materiam ordiemur.

In praecedentis ostensum fuit, Ventos plurimum ex aitis quoad substantiam et proprietatem constare: hi quippe halitus spirituosi et vapidi non propria duntaxat virtute diffunduntur, sed et propellunt quoscunque occursantes alios halitus cuiuscunque generis; unde exoticos differentes que Ventorum effectus produci necesse est, prout diversa loca variis terrestris substantiae quisquiliis imbuta transeunt: hoc enim pacto uti diversas assumunt copias,ita diversos instruunt exercitus, quibus humana corpora infestare non cessant. Alii enim humiditate nimia immodice distendunt laxata corpora; alii gelu constringunt,corporumque poros superflua vaporum intus conceptorum fuligine, quam exspirant, obstruunt: unde coactis in interiores corporum sinus humoribus, catharros omnis generis, pleuritides, et apoplectica symptomata causant. Non desunt, qui subtilitate et siccitate sua intimam humani corporis economiam penetrantes necessaria humiditate destructa spiritus tum animales tum vitales exsiccent; siquidem halius illi salnistrosi, spirituosa sua substantia non solum abditos viscerum meatus penetrant, sed et inter membranarum musculorum abditos ductus insinuati, et sensim serpentes, non minores effectus quam quos in Ecnephiis, Presteribus, aliisque impetuosis Ventis. producunt; hos enim mox sequitur lassitudo, omnium membrorum torpor, et molestissima sensatio, ῥθίμαλα omnis generis exotica, capitis cum molesta tussi gravedo, aliaque symptomata, quae longum foret enarrare, et passim iis qui etos ventos memoratos praesertim poris apertis et sive aestu nimio, sive nimia exercitatione corpore relaxato exceperint, contingit. Sed rem experimento comprobemus.

EXPERIMENTUM.

Fiat Canalis longus in formam tubae, quem ita dispones ut latius orificium per murum extra conclave alicubi firmetur, reliquo canali intra cubiculum seu conclave aliquod porrecto: hoc pacto, inserantur dicto canali quaecunque rerum species laxe et tenuiter insertae, ut sunt odoriferi flores, lilia, violae, thymus, ocymum similiaque. Fiet itaque ut simulac ventus quispiam dictum Canalis extrinsecum orificium intraverit, cubiculum interius eo odore quem res inserta refert, Venti vehiculo imbuatur. Si vero dicto Canali herbas deleteria qualitate praeditas, uti hyoscyamum, mandragoram, solanum, scammonium, indideris, tunc venti vehiculo totum Cubiculum nocivis vaporibus impleri videbis, et aliis quidem somnum, aliis acutissimos capitis dolores, quibusdam cardialgias, similiaque symptomata ex noxia et perniciosa qualitate accidere comperies. Haud secus saepenumero contingere tibi persuadeas Vento fieri; hic enim per loca salubribus rebus referta transiens, tali qua locus, unde proflat, imbuetur, si insalubria, insalubribus, etc. Sed rem novo experimento demonstremus.

Referunt Historiae nauticae, eo tempore quo cinnamomum maxime floret in Ceilano, Insulam tantam odoris fragrantiam spargere ut ea ad 100 miliaria intra altum Mare non sine sanitatis debilitatae instauratione Venti deferentis beneficio percipiatur. Quo idem in Moluccis contingit, in quibus Ventus odorem caryophyllorum ad complura milliaria praesertim tranquillo tempore spargit.

Contra ad Promontorium quod Serra di Lione vocant, omnes fere itinerantes exoticis morbis infestari, experientia longa docuit: siquidem iis aquae verminosa substantia replentur, corpora eorum tumore insolito implentur, dentes perduntur , malignis febribus agitantur, et pro complexione cuiusvis variis infestantur symptomatis. Cuius quidem rei ratio alia non est, nisi Montes vicini, qui Arsenicis, Antimoniacis, Mercurialibus que spiritibus prorsus perniciosis referti sunt ita ii vento in naves delati ea navigantibus quae descripsimus symptomata adferre, non est mirum. Et experientia docet Aeolia pila, cui si aquas dictis lethiferis rebus maceratas indideris, carbonibusque accensis super imposueris, reperies exitialem aquarum vaporem eosdem in illo loco inclusis hominibus effectus quos descripsimus, non sine vitae periculo eorum qui huiusmodi vaporem hauserint, causaturum. Sicuti enim Aeolia pila se habet ad carbones succensos, ita Minera subterranea ad Ignem subterraneum; et sicuti Vapor exitialis Pilae ad homines in aliquo conclavi degentes, ita apor venenosus Minerae ad eos qui vicini fuerint origini halitus adeo perniciosi, se habet.

Quomodo vero Pestis, quibus de causis generetur, contagione in longinquas regiones delata, cum in nostro Scrutinio Physico-medico uberrime pertractaverimus, ad illud Lectorem remittimus; ubi mira quaedam ad hanc materiam spectantia reperiet.

PROPOSITIO III.

De utilitate Ventorum et mirabili magnetismo qui Ventorum beneficio in genesi rerum accidit; dum unumquodque id ex halitibus, varia seminalium rerum miscella refertis, quod sibi maxime conveniens fuerit a Ventis delatum attrabit.

Naturam operationes pes pericyclosi peragere in praecedentibus ostensum fuit. Nunc novam pericyclosin ordiemur,qua ventorum beneficio singula Mixtorum corpora ex halitibus tum subterraneis tum elementaribus, varia seminalium rerum miscella refertis, id quod maxime eorum sustentationi congruum et necessarium fuerit nutrimentum a Ventis collatum attrahant. Quomodo autem id contingat, DEO adspirante docebimus.

Notum est, Solem radiis suis in Geocosmum dimissis, mox atque humidum resolubile offenderit, illud calore attenuatum in attrahere; uti vero nullum fere Mixtum est quod non a Sole attenuetur (exceptis iis metallicis mineralibusque corporibus que iam soliditatis sue consistentiam nacta sunt, quae efficaciori igne ad resolutionem suam indigent): ita nullum quoque est quod a Solaribus radiis in suas elementares partes non resolvatur. Ita ut sicuti sese habet Ignis subterraneus ad abditas Mineralis miscellae cryptas, et Ignis artificialis ad Alembicum, in quo Mixta corpora per halitus separantur: ita Sol sese habeat ad omnia Geocosmi resolubilia corpora. Cuiusmodi sunt primo quidem omnia Humida, uti mare, flumina, lacus, stagna, fossae,.fontes, loca mineralibus spiritibus foeta; secundo Plantae, arbores fruticesque; tertio seminalium rerum miscellae; quarto Animalia omnis generis. Ex his omnibus halitus quosdam seu spritus a Sole elici (qui deinde miro quodam magnetismo denuo attrahuntur ab hisce rebus quae cum seminali miscella in halitibus delitescente proportionem quandam sive consensum quam Graeci συμπάθειαν dicunt, habent) hoc loco curiose tractandum duxi.

Et primo quidem quod ad humidam atram attinet, fieri non potest ut illa Solis aesuantibus radiis percussa non mox in vapores attollatur; qui quidem nihil aliud sunt, quam infinita corpusculorum aqueorum multitudo, qui calore Solis uti summe attenuantur subtilianturque, ita ob levitatem summam in aeream regionem effert. Quoniam vero Aqueum Elementum panspermia quadam refertum alibi ostendimus, fieri non potest quin cum aqueis corpusculis non etiam corpuscula heterogenea sive spermatica ab omni sensu remota simul elevantur. Rursum plantas, arbores, halitus emittere naturae uni cuique proprios mox ac Solis radiis verberantur, adeo notum est, ut de eo quispiam dubitare non possit; et sat testantur odores, qui nihil aliud quam effluvia quaedam corpusculorum sunt, quorum unumquodque ea qua totum qualitate imbutum est. Praeterea Sol mineralem Telluris superficiem verberans salinos, nitrosos, sulphureos caeterorumque mineralium halituoso spiritus educit. Quod et de animalibus omnis generis pari modo fieri intelligas velim.

Haec itaque Panspermia rerum eo quo diximus modo per vapores in aerem elevata, beneficio ventorum vehiculo in universas Mundi Plagas delata novam fundat Seminariorum oeconomiam.

Cum enim res omnes duplici constent materia, quarum prior fixa et consistens altera tenuis et volatilis est; hinc fit ut fixa,lenta, sentaque humi haereat; altera vero teunis et volatilis natur, adeo in altum evolans ut semel a subiecto suo abstracta nunquam amplius cum fixo coniungi possit, nisi Ventorum beneficio et ministerio circumlata tandem in locum inciderit ubi fixum sibi congruum et proportionatum repererit :quod ubi contingit, tum illico veluti ferrum a magnete, et a naphtha flamma arripitur,atque adeo fixo redditur id, quod ab eo calore Solis separatum fuerat.

Hinc est admirabilis illa palingenesia pericyclica, qua singula suis unde dissolvuntur Mixtis per attractum quendam magneticum restituuntur; Mineris spiritu salini, nitrosi, sulphurei, aluminosi, bituminosi, qui inde Subterranei Caloris vi evolaverant, reciproco Ventorum comercio in montium rimas fibrasque admoti naturali quodam attractu singuli singulis sibi appropriatis fixis restituuntur. Cum enim hi Spirito halitus ubique locorum evaporant, fit ut semper laborantibus fixis, qui sine volatilibus spiritibus in esse suo conservari non possunt, ex communi halituum penario, Ventorum ministerio, provideatur. Plantarum seminales foeturae una cum spermate Ventorum vi abreptae ubique locorum ad speciei propagationem disseminantur.

Quod et videre est in veterum Romanorum monumetis, Aquaeductibus, Amphitheatris, Moenibus, Fanis, caeterisque semirutis aedificiis, in quorum summitatibus omnia plantarum fruticumque genera nascuntur: quomodo autem eo pertigerint, aut quis eas iis in locis plantaverit, solus is nescire poterit, qui Ventorum naturam et proprietate mignorat. Habet ventus abscondita sua vehicula, quibus insensibilia plantarum semina eo deducit, que calcis caementique salinis nitrosisque spiritibus, quibus pollent, iuncta, pluviis deinde roreque fermentata tandem id plante genus producunt ex quo emanarunt. Quod uti in aridissimis siccissimisque murorum parietibus verum esse experientia docet: ita multo magis id in omnibus iis locis ad quae vehiculo venti delata fuerint huiusmodi rerum seminaria, fieri credendum est. Siquidem spiritus illi Mixtorum. qui calore resoluti, incitantur motu, ventis circumferuntur, halituo si diversarum specierum spiritus sunt, quibus simul permixti sunt spiritus ex vegetabili, animali et minerali oeconomia prodeuntes; dum ergo concitantur motu, diversaque loca pertranseunt, si istiusmodi ad proportionatas matrices appulerint, una quaeque matrix seu unumquodque corpus materiale et fixum ex praeterlabentibus spiritibus sugit et quasi imbibit partem sibi magis proportionatam, alia sibi veluti incongrua relicta.

Haud secus ac in assumptis variis ciborum generibus, digestione que in Stomacho peracta, Cor quod sibi convenit, attrahit; Hepar quod suum; Cerebrum, Splen, Pulmo, Renes, caeteraque membra singula illis congrua attrahunt. Unde secretioris Medicine Iatro-Mystae asserunt, membra animalium simul ac in cibum assumpta et calore Stomachi digesta fuerint, mox singula ad singula sibi symbolizantia membra confluere: cerebra ad cerebrum, ad corda cor, hepar ad hepar, pulmo ad pulmones, etc. ut ex abdita Naturae similitudine et proportione ei membro quod figura exprimunt,prodesse queant. Atque hinc nata est arcanior illa Characteristica naturalium rerum scientia, qua per occultos rerum characterismos Medici sagaces Sanativam vim plantarum unicuique humani corporis membro, quod plantae caeteraque corpora mixta figura sua referunt, propriam dignoscere docent. De qua uti in Arte Magnetica, Musurgia et in Oedipi Secundo Tomo, tractatu de Heiroglyphica Veterum Aegyptorium Medicina, uberrime tractavimus: ita hoc loco longiores esse nolumus. Sed rem alia similitudine declarare operae pretium duciums.

Si quis innumeris rerum speciebus in pulverem redactis confusisque, totam pulveream massam mensae explicaret, dico quod sicuti ferreus pulvis totus et integer ex tanta confusarum rerum congerie sola magnetis validi applicatione, attractu separari potest: ita quoque in metallicis pulveribus confusis, Mercurius sive argentum vivum amalgamatione, uti Chymistae vocant, prius in pulverem redactum, sola ignis vi, totum et integrum in retorta a caeteris separari potest. Siquis iam nosset, magnetem auri tractivum, is eadem ratione auream scobem a reliqua chaotica massa facili negorio separare posset, et sic de caeteris. Verum de hoc secreto forsan insequentibus Libris nonnulla invisa adhuc et inaudita aperiemus, ut curioso rerum arcanarum exploratori negotium ulterius promovendi ansam praebeamus.

Quod igitur (ut ad propositam nobis materiam revertamur) dico de confusa pulverum congerie, idem de diversorum coorporum spiritibus, qui permixti per aerem diffunduntur,intelligendum esse scias; hi quippe sunt vera et foecunda semina, et veluti animae quaedam quae dant esse rebus omnibus. Nemo siquidem negare poterit permixtos aere innumerabilium rerum spiritus, qui et exspirrant a Terra et in dissolutione rerum a se invicem separantur; loquor enim de spiritibus illis seminis, qui ex rosis, violis, vino, aliisque innumeris arte Spagyica extrahuntur. Quod igitur Ars potest, multo id excellentius Natura efficit, in resolutione dictarum rerum per calorem Solis facta: hi siquidem Spiritus a Vento disseminati, dum ad motum aeris corporibus impingunt, mox fixa, quae terrae inhaerent, unumquodque maxime sibi sueque naturae congruum attrahit spiritum, illumque, ut ex illo iterum in pristinum coalescat compositum, retinet: ac proinde huiusmodi fixa corpora nil aliud quam quidam magnetes sunt ad spiritus illos confusos separandos a Natura deputati. Rursum dico, a natura iam perfecta viventis elborari semen, quod semen est veluti magnes illius Naturae; ubi enim semen completum et perfectum fuerit, vivente separatur, quod separatum statim incipit magnetiso sibi indito adiungere sibi partes proportionatas, tam ex crassis in terra haerentibus, quam ex spirituosis per aera volantibus, et hac ratione augetur et perficitur, radicibus sese semper ad novas terras, ut ex iis novas fixas partes querant, extendentibus; pluviis vero et ventis novos afflantibus spiritus, quibus tandem compositum ultimam suam perfectionem nanciscitur.

Hoc pacto fodinas auri, argenti, ferri,lapidum, postquam exhaustae fuerint, denuo crescere, tum in hoc, tum in Itinere nostro Hetrusco ample docuimus. Ut vel ex hisce ineffabilis DEO OPT. MAX. elucescat Providentia, dum res ita concrescunt,atque tam studiose sibi invicem famulantur, ut tametsi una ad alteram contingenter omnino se habere videatur, una tamen sine altera nec esse nec consistere possit; nisi enim venti spiritus istos spermatica miscella foetos dissiparent, rerum genesis utique non ubique perpetuaretur: novit enim summus ille NATURAE ARCHITECTUS ita artem suam occultare, ut artificium divinissimum omni arte carere, omnia casu fortuito contigisse videantur.

COROLLARIUM.

Hinc patet causa finalis ventorum et ingens emolumentum, quod secum adferunt hi enim humiditate ver coactas in pluvias resolvunt, sine quibus natura rerum omnino sterilesceret; ne tamen immodica humiditate Telluri officerent statim siccioris naturae venti se sistunt, qui Tellurem nimia madentem humiditate exsiccent. Ab hisce omnis agrorum felicitas arborumque foecunditas pendet; cum seminales vires omnibus abunde affluant; horum ope lacus, mariaque ne putrescunt continuo motu exagitantur: itinera quovis vento circa Terraqueum Globum peraguntur: ut proinde nullibi desit quod naturae rerum conservandae tantopere necessarium est. Quid enim mirabilius est quam ventorum ministerio tam exiguo tempore adeo immensa Oceani Mariumque spatia peragrare? novos Orbes detegere? ingentibus divitiarum thesauris humanum genus beare? et quod caput est omnium, Sacrosancti Euangelii lucem per universas Mundi semitas, atque in incognitos Terrarum remotissimarum tractus, cum incredibili animarum lucro transportare?

Sed obiicies forsan, Bonum esse non posse quod tot calamitatibus Mundum replet;

At ventos praeter innumera detrimenta quae hominibus adferunt, halitus quoque exitiales quandoque ex Terrae visceribus putrida rumque rerum cadaverosis quisquiliis exspirantes deferre in ultimam hominum animaliumque ruinam; dum pestem flatibus suis contagiosis disseminant. Ergo.

Respondeo, Verum esse; Veruntamen hisce Naturae malis idem agi quod in corporibus humoribus perniciosis praegravatis, medicamentis purgantibus, quibus corpora quadantenus purgantur, ut humoribus exuti virulentis pristinam sanitatem maiori foenore consequantur. Pari pacto etiamsi venti quandoque exitiosi exsurgant, aerem inficiant, virulentis qualitatibus et plantas et animalia imbuant, habent tamen hoc ipsis adiunctum bo, ut exitiali halitu evomito morbosam terram pristinae salubritati restituant. Ne vero diuturniori molestia Terram infestent, magno sane Naturae consilio factum est, ut mox alii exsurgentes salubrioris naturae venti, veluti scopis quibusdam malignas in aere factas impressiones expurgent; et quidquid halitus perniciosi periculi attulerant hi benignitate sua abstergant adeoque nil in natura rerum adeo perniciosum sit, equo Natura non insigne quoddam bonum educere laboret. Accedit quoque subinde ut benignus DEUSS ad perversitatem humani generis castigandam talia Naturae mala,iusto suo iudicio, ad bonum animarum permittat ; dum hisce calamitatum turbinibus pressi, ad bonorum omnium DEUS, a quo exciderant, per poenitentiam vitaeque emendationem revertantur.

CAPUT IX.

De Artificialium Ventorum, qui tum ad recreationem, tum ad emolumentum hominibus conferunt, productione.

Ne quicquam curiosarum rerum in shoc Opere omisisse videremur, de Artificalium quoque ventorum productione hoc loco agendum duximus.

Homo naturae simia mirabiles ventorum effectus observans, dum iis pro libitu impe1rare non posset, simile quid, quod necessitatibus suis serviret, privato ingenio, ad exemplar Naturae, machinatus est. Cum enim videret ventos per stricta loca et occlusos parietes, aut interpositos montes, valles, aut obviis rebus impactos, ingentes vires acquirere statim in fluminibus, lacubus, maribus, animum ad navigiorum structuram applicuerunt, et ea velis instruxerunt, in quorum expansione veluti reti quodam ventus captus, dum effugere non posset, una secum et vela et navigia propelleret. In Terra vero Molae Ventorum vi agitate ad frumentum molendum fabricatae sunt, ut qui fluminum cursu destituerentur, ad necessaria vite adminicula procuranda, ea ventorum beneficio consequerentur. Opifices vero ad ignes maiori vigore animandos,dum experirentur, ventum minima pressura mirum in modum invalescere, folles invenerunt, quorum adscensu aer attractus inclususque, descensu vero pressus summo impetu elaberetur; quo quidem uti nil communius est, ita de eo plura dicere supervacaneum esse duxi. Non dicam quoque de Hydraulicis artificiis et sclopis ventosis, quae partim in Arte Magnetica, partim in Musurgia uberrime demonstravimus, de quibus quos. que vide P. Gasparem Schottum olim meum in re literaria socium, in sua Pneumatica Magia ingeniose tractantem.

Sileo artificiosam Anemoscopiorum fabricam, quam libro 20 Artis Magneticae tradidimus. Addam hoc loco tantum in sequentibus, quomodo Conclave aliquod Aeolium apparari possit, quodaestivis mensibus perpetuos ventos cuiusvis temperamenti subministret, tum ad delicias Principum, tum ad refrigerandos liquores fructusque constitutum.

Fiat Receptaculum lateritium A B C D, magnitudinis passim in cubiculis exstruendis usitata, infra cuius pavimentum CGHD fiant duo receptacula diaphragmate LM discriminata; in quorum priori CDLM fiat Siphon Q, cuius cruris Os X apertum sit; alterius et longioris rus pariter apertum per diaphragma LM, cui bene coagmentatum sit, ducatur in Receptaculum LMNO, in quo alius Siphon R cuius longius crus fundo NO insertus foras porrigatur, ad exonerandam aquam destinatus. In Receptaculo vero CDLM forinsecus deducatur Canalis praeamplus epistomio instructus, quo aperto aqua vehementi impetu praecipitetur intra,va P, cuius fundus V apertus sit. Praeterea per diaphragma CD, qui est fundus pavimenti GHCD, ducantur infra eum locum qui signatur literis G, Siphones plumbei retro parietes AECG, FBHD, EFGH, quorum orificia inferiora vergant intra Receptaculum CDLM, superior. in locis qui signantur numeris 12345678, muro inserantur, ita ut orificia intra cameram vergant; et habebis Cubiculum Aeolium praeparatum.

Usus hic aestivo tempore aperiatur epistomium Siphonis SP muro inserti, quo aqua forinsecus derivata intra Receptaculum CDLM, praecipitabitur, ibidemque stabulantem aerem per orificia Siphonum intra idem Receptaculum aperta expellet; qui dispulsus per orificia 1234, etc. Siphonum, retro parietes Cubiculi insertorum, magno impetu egressus; Cubiculum atque in eo commorantes gratissimo refrigerio afficiet; durabitque ventus, quamdiu durabit aquae praecipitatio per Canalem SP facta. Quoniam vero Receptaculum CDLM temporis successu impletur , hinc Siphonem XQY ordinavimus, quem Diabeten inflexum Hero vocat, quo aqua in Receptaculum LMNO et hinc redundans per Siphonem inflexum R foras exoneratur. Atque hoc pacto, cum quantum aquae per Canalem SP, praecipitatur, tantum Siphon XQY exoneret; et quoniam esse intra aquam et Receptaculi textum semper in motu et turbulentus est; hic per orifica Siphonum 12345, etc. pulsus, continuo Cubiculo ventosum aerem et frigidum suppeditabit.

Sed haec de Ventorum natura, proprietate et usu sufficiant.

CAPUT X.

Nullum esse Meteoron quod genesin suam non ex Subterraneo mundo sortiatur, quodque in eo omnis in eo generis meteora, non secus ac in externa superficie et area regione producantur.

Ignem Subterraneum omnium Meteorologicarum impressionum causam esse, supra innuimus; quonam vero modo ista producat, qua arte efficiat; propriis aedibus intimisque penetralibus fabre faciat illa, moxque absoluta excludat? an vero veluti sedulus Oeconomus et Naturae prorex singula sua territoria ipse visitet, et negotia disponat? An voluntario motu illa praeparet; Sole altum tenente dominium, ad reddendam de villicatione rationem evocatus? Singulis modis recensitis suas eum disponere negotiationes, ex paulo post dicendis patebit. Nam proximam ante omnia afficit materiam, eamque vel superat, vel varia mistionis genera molitur, pro quorum modo nova educitur forma, novo composito ius dictura; deinde vicaria proprii caloris opera omnem Mistorum oeconomiam promovet atque fomentat; nonnunquam fit ut ob sequentem materiam copiosumque commeatum nactus subterraneus ille pyrodynasta longis itineribus novas fundet stationes coloniasque deducat. Invitus nunquam properat, nec volens evocatur; sed naturae instinctu astrorum lumen non tam veneratur quam amici caloris contubernio fruiturus Terrae fines transgreditur, regi lucis homagium praestiturus subterrestribus reditibus fideliter administrandis. Sed relicta verborum analogia iam propius institutum nostrum urgeamus.

Ignis itaque Subterraneus impiger robustusque viribus ita simplici generationi incumbit, ut interim uberem Mistorum propaginem non detrectet. Duos in operum molitione asseclas adhibet, Vaporem et Exhalationem quorum ille veluti potentia aqua, haec potentia ignis, quae sunt vere mistorum corporum omni seminarium, quorum opera omnia quae in sublimi fiunt, generationes promoventur et perficiuntur. Ne vero beneficiis suis in aeream regionem diffusis, proprium regnum iis privasse dici possit, primo de Meteororum impressionibus, quae Mundo Subterraneo fiunt, agam; deinde eorum que eius beneficio in externa superficie aereaque regione innotescunt, causas rationes, per paragraphos ordine exponam.

§. I.

Omnes Meteorologicae Impressiones quae in sublimi extra Terram, hac eaedem in Mundo Subterraneo accidunt.

In Praecedentibus abunde ostendimus, Geocosmum innumeris praeter receptacula, quae Pyrophylacia, Hydrophylacia Aerophylacia dicimus, etiam cryptis, antris, spatiisque in immensum exporrectis refertum; meatibus denique, cuniculis, sophonibus, remis fissuris que pertusum esse, in quibus perenni legum constitutione dominantur Vapor et Exhalatio, quorum ille ab aquis, haec ab igne originem trahit. Et de fluminibus quidem, aquaeductibus, immensis lacubus et Maribus subterraneis in praecedenti Libro ample diximus,.et in sequentibus dicetur; quare ad alia explicanda progrediamur.

Pluviae Subterraneae

Et primo quidem pluvias subterraneas dari, solus is nescire poterit qui distillatorii Alembici constitutionem ignorarit. Cum enim vapor ingens ex reconditoriis hydrophylacticis continuo vi interni caloris ini abditas montium cryptas eductus fuerit, hic frigidioribus locis condensatus fornicibusque impactus, in aquam resolutus, guttatim pio instar decidit; atque adeo hinc occasionem nactus Aristoteles fontium originem non aliunde quam ex resolutione vaporum intra cryptas subterraneas facta, produci asseruit, quam tamen nos in Sectione de Origine fontium, non universalem sed partialem causam demonstramus. De pluviis itaque subterraneis nulla est controversia Utrum vero nix et grando in subterraneis antris generentur, pariter nemini dubium esse debet. Si enim vapor in cryptas frigidas nitrosis spiritibus refertas inciderit, spumosa vaporis substantia antequam in aquam vertatur, ambientis aeris frigore in niveos floccos contrahitur; si vero in guttosam aquae substantiam resolutus fuerit, vehementi superveniente frigido vento, tum etiam in grandinem glaciem que eam condensari necesse est. Vidi ego in Monte Sorano cryptam veluti glacie incrustatam, ingentibus in fornice hinc inde stiriis dependentibus, equibus vicini Montis accolae pocula aestivo tempore conficiunt, aque vinoque, quae iis infunduntur, refrigerandis aptissima, extremo rigore in summas bibentium delicias commutato

VENTI SUBTERRANEI

Accedo ad Ventos Subterraneos, quos non solum in concavis Terrae districtibus dominari, sed impetu incredibili saevire, adeo certum est quam certae sunt Montium Aeoliorum, quae ubique passim locorum observantur, furiose et vehementes Ventorum efflationes. Vide quae Libro 3, Cap. De Monte Aeolio Caesiorum, et in Itinerario nostro Hetrusco, de Ventosa spelunca in Agro Volaterrano recensuimus. Retulit non ita pridem nobilis iuxta ac doctissimus Vir Petrus Guisonius Gallus, Legum et Medicinae Doctor, Novioduno, vulgo Nions, adiacere Montem Crypta Aeolia celeberrimum ex qua perennes exspirent Venti tanto impetu, ut feroci huius impatientes accolae, cum aliquoties lateritio lapidum opere os speluncae obstruxissent, violentiae tamen Venti adeo robusta obstacula opponere nunquam potuerint, quin mox reiectis prostratisque repagulis pristinam sibi libertatem per congeminat re vindicarit. Vide quae citaro loco de similibus Montibus retulimus.

Quaeritur huiusmodi Subterrestrium Ventorum causa. Dico itaque, multiplicem esse posse horum Ventorum originem: primo spritus salnitrosi vi ignis rarefacti, qui dum angustia locorum meatuumque pressi, dum cavernas vastiores iam maiori libertate praediti subeunt, inclusus speluncis aer, irruentium spirituum violentia vehementissime exagitatus, dum non nisi per angustissimos meatus exitum reperit, inde sese una cum spiritu,ea quam descripsimus cum rabie evolvit. Atque haec est prima causa Venti Subterranei. Secunda Ventorum causa sunt catadupae fluminum subterraneorum, quae ubi per scopulosa praeruptaque loca sese praecipitaverint, mox intra catarractae cavernosum tractum ingentem suo eum efficiunt, qui deinde permeatus abditos, et deinde per montium spiracula evolutus, tales quas diximus strages edit. Tertia causa ventorum esse potest, liquefactarum in montibus nivium, quarum resolutae aquae concava montium penetrantes lapsu suo ingentes ventos subinde intra viscera montium causant; quae quidem non differt ab ea que fit a catadupis subterraneis fluminum, nisi quod hae perennes, illae certis tantum anni temporibus saeviunt. Sunt et aliae causae ventorum subterraneorum, quas quia citato loco explicuimus, hic iis non immorabimur; sufficiat interim ventos Subterraneos paucis hisce adductis rationibus demonstrasse.

§. II

Terraemotus proprius Subterrestrium incendiorum effectus.

Terraemotum non tam meteorologicam quam subterraneam impressionem esse, ipsa ratio dictat; cum terraemotus non extra sed intra terram solitas sibi catastrophas exerceat; quo in rerum natura nihil terribilius formidabiliusque, nil funestius humano generi accidere potest, maximum DEI flagellum, quo DEUS OPT. MAX. homines sibi perduelles et Mandatorum suorum contemptores unice castigare solet. Quas non urbes hisce subversas, quas regiones non devastatas, montes non eversos legimus? Plinius in sui temporis Vesuviano incendio tales fuisse rem res terre scribit, qui Terram non dicam movere, sed susque deque vertere viderentur. Scipio Mazzella alliique narrant, tantas fuisse terrae commotiones Puteolis Anno 1594, ut Mare ad 200 passus se retroagere magna intuentium admiratione et consternatione observatum sit. Terraemotus qui Vesuvianum incendium praecessit Anno 1631, tantus fuisse dicitur ut rupto Maris fundo pisces partim e Mari proiectos, partim recedente Mari in litore relictos una cum navibus offenderint: quos horrendi sequebantur mugitus, fumus, cinerea pluvia, ingentium saxorum eructationes, torrentes ignei, novorum fontium bituminisque scaturigines; que omnia incredibilem et vehementissimam ferocientis Naturae vim et potentiam ostendunt. Sed horum omnium rationes, iam ordo postulat ut assignemus.

Notum est, quanta tormenta bellica et subterranei cuniculi pyrio onusti pulvere vi polleant, certe nil tam solidum, nil tam bene fundatum est, quod non vel in itu oculi proiiciant prosternantque; et si causam quidem tantae virtutis impulsivae examinemus, nil aliud quam pulverem ex nitro, sulphure carbonibus compositum tantarum stragum originem reperies: pulvis enim ex carbonibus accensus nitrum rarefacit, hoc rarefactum, dum cum sulphure sibi inimico consistere non potest, neque angustiis locorum capi, vehementi sua eruptione obstaculis omnibus ruptis, eas quas descripsimus strages edit. Si itaque artificialis pulvis, tanto pollet robore, quanto maiori pollere combustibilis materiae copiam et multitudinem, sulphuris, inquam, nitri, aluminis, salis ammoniaci, bituminis, ceterorumque spirituum mineralium metallicorum, auri, cupri,ferri, arsenici, Mercurii, quibus intima Terrae meditullia refertuaa sunt, pollere existimabimus Terrae itaque motus hinc formidabiles emanare quis nescit? Fiunt autem, uti in praecedentibus patuit, in Cryptis Subterraneis, eo qui sequitur modo.

Ignis subterraneus caloris sui violentia apertis alicubi ruptisque montium claustris,ubi sibi in longe lateque patentem cavernam viam struxerit, tum ecce aer intus mox vehementi motu concitatur, et quia combustibilis materie copia instruitur, ex subitanea incensione materiae ingentium exhalationum copiam excitat, cui uti nullibi elabendi datur locus, ita horrido commisso praelio tales fiunt commotiones quales Nature potentia maiores tolerare non potest. Exitu itaque ex omni parte intercluso, nunc intimos montium parietes concutiunt, nunc molliorem terrestrium fibrarum ductus terebrando, dum irrito labore nituntur, ex nimio laborantis Naturae impulsu terraemotu inde causari necesse est. Tandem ingenti sci, iurati Naturae hostis, formidine minisque adacti subversis superimpendentium rupium terrestriumque molium obstaculis, idem faciunt quod in artificiali cuniculorum ductu pulvis pyrius id est, omnia perfringunt, urbes et castella subvertunt, voragines horrenda efficiunt, Lacus novos producunt, et similia que nobis Historiocorum monumenta recensent, praestant.

Refert Aegidius Neopolitanus in sua de Montis Vesuviani incendiis Diatriba (quem Petrus Castellus Medicus, ultimo Operis sui de Vesuvio folio, allegat) suo tempore horrendum in Basilicata Neapolitani Regni Provincia, casum contigisse: Ex formidabili quippe terraemotu ibidem exorto, integrum montem vinearum cultura nobilem ex loco suo in alium, tribus inde millibus passuum intervallo dissitum, sine ullo in intermediantibus locis sui vestigio relicto translatum fuisse; aitque in hunc usque diem diuturnam inter dicti Montis possessores in Neapolitano Dicasterio, quam Vicariam vulgo vocant, litem pendere, Utrum reditus solutionesque pecuniariae, quas Regius fiscus exigere solet ex priori,ubi prius Mons steterat, an ex posteriori, in quem coniectus fuerat, loco petende sint? Et mirum sane est, casum, verus sit, omnibus seculis inauditum non a pluribus Historicis descriptum fuisse. Quicquid fit, Montes e Terraemotuum violentia non solum subverti, set et de novo, vel in medio Mari, derepente naci, in praecedentibus Libris demonstratum fuit.

Ex quibus,ni fallor, luculenter patet, quomodo inter subterrestres cavernas terraemotus nascantur, et quomodo per varios ramosos cuniculos, nunc huc nunc illuc exhalationes accensae discurrentes dum exitum quaerunt, nec inveniunt, terram potenter concutiant; donec tandem ruptis montium fundamentis, vel impetu facto, superimpositam molem alio vibrent, vel si ponderosior sit, in desertam stationem subsidere cogant. Quod vero absorptis urbibus, aut montibus, ut plurimum in absorpti locum lacus emergat, hoc modo contingit: quod infra absorpta moles terrestris in Hydrophylacium quoddam incidat, qua cum simul consistere non possint, aqua terrena substantia uti levior ita per hiatus expressa in absorptae urbis aut montis stationem succedit; et experientia docet. Si enim intra concham aquis plenam proportionatum lapidem immiseris, ille fundum petens aquam explulsam necessario extra concham exuberare facit.

TONITRU SUBTERRANEUM.

Ex tanto exhalationum subterranearum cum aere conflictu, ex vehementissima coporum colisione sonu oriri necesse est. Hine quotquot ignivomos montes accolunt, antequam saevire incipiant, multis diebus veluti ingentes mugitus et sonitus tonitribus aut explosioni bellicorum tormentorum haud absimiles se percepisse testantur, secuturae mox funestae tragoediae veluti prodromos quosdam. Ego sane dum Anno 1638 inauditis terraemotibus, qui Calabriam pene in vastitatem reducebant, interessem, memini semper me ante imminentem terraemotum, qui saepe saepius interdiu noctuque reiterabatur, horrendum murmur et incredibiles fragores ad instar multorum sonitus tympanorum percepisse. Et quodam die, dum Strongylum plus solito ignearum molium eructatione furere notassem, obtusum quoque nescio quod murmur ex Monte 60 millibus passuum dissito, audivi, quod identidem versus nos crescere videbatur, ad quos ubi pervenit, tam horrenda intra terram tonitrua edidit, ut vix sensus iis tolerandis sufficeret; cui iungebatur tam formidabilis terrae concussatio ut nemo pedibus amplius consistere valeret, omnibus sociis ferocientis Naturae vi prostratis: tandemque induciis constitutis cum surgentes Oppidum S. Euphemiae (a quo nonnisi tribus milliaribus aberamus) ingenti nebula tectum intueremur, ea sensim evanescente, urbem nullo amplius vestigio relicto absorptam , lacu, quo prius carebat,in eius loco exorto, ea animi consternatione quam vix verbis describere queam, reperimus.

CONSECTARIUM I.

De Tonitruis Subterraneis.

Ex quibus infallibili consequentia conclusi, Calabriam per occultos cuniculos tum Aetnae tum Strongylo caeterisque Vulcaniis Insulis correspondere, et huiusmodi sonos mugitusque subterraneos tum ex varia spirituum tumultuantium illisione, tum reciproca halituum effervescentium colluctatione oriri, quae uti eandem cum aereis tonitribus rationem sortiuntur , ita tonitrua subterranea iure merito dici et possunt et debent.

CONSECTARIUM II.

De Fulmine et Fulgetro Subterraneo.

Ex hisce quoque patet, Exhalationes cum in Cryptis subterraneis sulphure, nitro, carbonibus similibusque comubstibilis materiae fomitibus confertis accendantur, horrenda quoque fulmina, et multo aereis truculentiora frequentioraque fabricari; exhalationes quippe aereae omnem fulminum procreandorum materiam non aliunde abent quam a subterraneis halitibus extra Terram una cum vapore in sublime elatis, ibidemque in fulmen elaboratis: ibi cunque enim eaedem causae concurrunt,ibi eosdem effectus produci necesse est. Eandem ob causam neque subterraneis antris fulgura et coruscationes deesse, ipse solus norit, qui causas singulorum recte perceperit. Fulmina itaque in Subterraneis teerritoriis tanta abundantia nasci, ut ea gurgustia illa incapacia subinde foras quoque protrudant; et nonnulli Montes id luculenter docent, qui coelo tranquillo serenoque ita subinde iis saeviunt ut vix quisquam ab iis immunis esse queat. Talis est Mons Tola in Mauricis Insulis, uti videre est apud Horatium Tersellinum, in Vita S. Francisci Xaverii, e cuius hiatibus certis temporibus cum magna hominum animantiumque ruina ignes evibrantur. Et testantur id quotquot de Montium Vulcaniorum Incendiis scripserunt, uti Petrus Bembus aliique de Monte Vesuvio atque Aetna, quem subterraneis incendiis agitatum fulmina atro fumo inerta longe lateque eiaculatum scite describunt. Quae omnia fusius , quam par erat, hic describenda duxi, ut ostenderem Regiones subterraneas non tantum Meteoricis impressionibus foecundas, sed et unicam causam esse eorum quae in sublimi generantur Meteorum.

EXPERIMENTUM

Quo dicta demonstramus.

Si quis Vas aqua fervida prius repletum ita clauserit, ut omnis aeri exitus intercludatur illudque aeri frigido hyberno tempore exposuerit, fiet ut in eo aqua rarefata necessario ex ambiente aere frigido condensata in minorem locum sese contrabat et quoniam aliud in abeuntis locum corpus substitui nequit, nimio imminentis vacui metu vas horrendo cum fragore et sonitu n minutissimas partes cosrigetur. Quod idem contingit in tormentis bellicis quae ex nimia contentione accensae exhalationis crebro cum valido sono disrumpuntur. Curo ego fieri globulos parvulos ex vitro conflators magnitudine cerasorum, quos prius ad medietatem usque aqua nitrosa impleo; hi ardentibus superimpositi carbonibus, ex vapore intus aquae rarefactae dum exitum querunt, nec inveniunt, ruptis obstaculis violentissima eruptione tantum excitant fragorem, ut sclopi exonerati bombos si non superare saltem aequare videantur, omnibus praesentibus actam insolitum sonum attonitis et veluti consternatis: hoc festivo sonorum Magnates in meo Museo excipere soleo.

Eodem igitur modo Terraemotum cum fonitu ex clausorum spirituum tumultu fieri,ita certum est, ut de eo controversia moveri non queat.

Quae autem Aristoteles tradit de tempore Terraemotuum, de Insulis in medio Maris ab iis immunibus, de quadragenaria duratione dierum, ut experientiae reclamant, ita universim fides iis habenda non est; non enim in maritimis tantum locis, Insulisque Continenti vicinis, sed et in Insulis remotissimis, quin et in Mediterraneis magnarum Continentium regionibus tarraemotus quovis anni tempore contingere experientia ita invaluit, ut de eo nullus amplius dubitandi locus relinquatur.

Fiunt itaque Terraemotus potissimum iis in locis sub quibus Pyrophylaciorum saeviunt aestuaria, five ea fuerint infra posita maritimis oris, sive Infulis remotissimis, five mediterraneis tractibus; et locis denique omnibus infra quae Subterranei cuniculi positi, qui subinde ad 200 milliaria sese extendunt, longe lateque ramatim extenduntur: quod summa diligentia a me in Calabria observatum fuit paulo superius citato Anno, in qua a Sicilia usque ad Bellevederium, tractu ducentorum millium passuum et ultra, terraemotus per cuniculos subterrestres ingentes civitatum oppidorumque strages ediderant. Cuniculi, quemadmodum ex sonitu colligere licuit, originem suam sortiebantur ex Monte Strongylo, qui deinde per submarinos hiatus promontorio Vaticano, et hinc infra Tropeam, Monteleonem, Lopicium, S. Euphemiam extendebantur, et hinc reflexo ductu Nicastrum, Amanteam, Consentiam, et hinc Paulam, et tandem Belvederium impetebant, ubi sive obstructis meatibus, sive deficientibus spiritibus, truculentiae suae finem fecere; habuisse tamen nonnullam quoque cum Monte Vesuvio collusionem tunc patuit, quando illum post meum Neapolim adventum curiosius examinavi; de quo Vide Epistola ad Lectorem Operi praefixam. Ex quo veluti ex clarissimo signo collegi, illas potissimum urbes terraemotibus esse obnoxias, quae uni ex dictis cuniculis superinstiterint; reliqua vero vicina oppida tremorem quidem terrae sentire, at non nisi ex terrestrium partium consensu uti in ingenti terraemotu in Agro Sorano 2 Iulii Anno 1654 exorto contigit, quo vel ipsam Romam fere triduo distantem ex consensu contremuisse sensimus. Collegi quoque, illa loca minime iis obnoxia esse quae aut Hydrophylaciis superimposita fuerint, aut plurima humiditate ex multitudine lacuum, stagnorum, paludumque abundarint; uti Hetruria; que etsi combustibili materia abundet sulphureis glebis tota Terra incrustata sit, non tamen adeo frequentes ibi nasci terraemotus, uti in Regionibus siccis, eo quod multitudines humidi exhalationes subterraneae, si quandoque accenduntur , attracta , ex metu Vacui,vicina humiditate, extinguantur supprimanturque; quod nisi esset, iam dudum de Hetruria conclamatum crederem.

ENARRATIO

Horrendi Terrae motus, quem passa est urbs Ragusa, aliaque Dalmatiae et Albaniae oppida, ex Italico sermone in latinum versa a C.S.

Illyrici urbs Ragusa, ad oram sinus Hadriae sita, enata est ex cineribus antiquae Epidauri. Eadem, si fides Michaeli Salonitano et antiquissimis quibus scriptoribus, ab a.265. ad 267. condita in peninsula australi, situs sui amoenitate conspicua. Ditio ab Oriente in Occidentem porrigitur spacio centum et viginti milliarium : latitudinem terminant duodecim. Ad Orientem vicina est Albaniae; Occidentem versus cum Bosna coniungitur; qua septentrionem spectat, Ducatum Herzeguinensem contingit; qua vero ad Austrum vergit, Hadriatico alluitur mari. Praeter dictam urbem in ea sunt oppida Stagni, Ragusaeque veteris. Sunt et quinque insuale fertiles et incolis cultae. Amoenum praebent spectaculum sinus quidam maris, quos urbes coronant magnificis palatiis et hortis. Portus securissimi tempestatum maris, singuli classium maximarum capaces sunt. Tota regio ut plurimum petrosa. Stragnum multis gaudet salinis. Aer et tempestates satis moderatae Magna copia mercium eo advehitur ex Oriente, cum sit egregium emporium. Eatis dem urbs Ragusa, non magni quidem ambitus, tota tamen quasi castrum est et sollicite munita omnis generis munitionibuse. Suum singulis mensibus habet Ducem; habet et senatores seu Viros Consulares accu Nobiles, ad numerum 200, ex quibus colliguntur diversi senatus et magistratus. Cives sunt ferme 6000, et dum quisque suis inm tentus erat negotiis,ecce die Mercurii,. April.anno 1667. inter horam 13 et 14.protinus exurgebat ex tellure horrendus et terribilis Terrae motus, qui in momento evertebat palatium Ducis, Ducemque ipsum ruina opprimebat. Idem casus communis, fuit omnium palatiorum, ecclesiarum, monasteriorum, et aedium dicte civitatis; dumeque omnia sursum deorsum ferebantur, plurimi interempti; accedebat damnum ex faxis molis ingentis, que devolvebantur ex montibus, adeo ut civitas universa in rudera sit versa. Eodem tempore vento vehementissimo exorto, malum malo cuta mulabatur. Flammae enim domesticae, quae fuerant usui civium destinata, proserpebant per materiem lignorum domuum collapsarum, et per rudera erumpebant: Malum, quod non sine maximo dolore complurium dierum spatio spectabant pauci illi, quos casus ille reliquos et superstites esse siverat; deneque hi excedebant numerum 600 circiter, 25 Nobilibus exceptis.

Non sine lacrymis spectasses populum hunc, maximam partem mutilum, quasi sensibus destitutum, ambulantem per plateas minus turbatas, cum rosario circa collum, implorantemque divinam misericordiam et remissionem peccatorum suorum. Imo et Castellum aperiri visum, rursumque bis claudi; et undae maris quater refluere, ut omnes fontes huius loci arescerent, ne gutta quidem aque ad potum relicta. Munitiones qua continentem spectant integrae mansere; at qua Mare, una cum telonio et hospitali aliquatenus damno brevi tamen resarciendo, affecte. Non defuere complures, qui affectu compassionis moti concurrebant ad vocem quorundam dolentium sepultorum sub ruderibus, et misericordiam pulsi annitebantur amoliri ligna saxaque quibus miseri erant obruti, quos adhuc spirantes servabant, licet tres, quatuor, quinqueve dies, hanc calamitatem sustinuissent, unde erepti dicebant se vitam sibi protraxisse solo potu propriae urinae. Porro in Inis sula meridiana, sancta Cruce, Abbatia S. Iacobi et Philippi, aliisque in locis extra civitatem, ad ambitum duarum circiter horarum itineris pedestris, deturbabantur quaedam aedes et palatia non sine multorum incolarum strage. Hic Terraemotus continuos octo dies duravit, quanquam minoribus usque indies succussibus.

Dominus Georgius Croock destinatus Residens nomine Illustr. Ordinum Hollandiae, ad Portam Ottomannicam, et Dominus Iacobus van Dam Consul Smyrnensis, Ragusam venerant quatuor ante terraemotum diebus, inde iter suum prosecuturi terracum toto comitatu suo, 34 hominum, ex quorum numero occubuere Dominus Residens cum uxore et filia , virgo quaedam nobilis, ancilla cameraria, duo alii domestici duo Equites S. Iohannis. et nobilis quidam Germanus : reliquis non sine miraculo conservatis, et quibusdam vulneratis.

Eodem tempore dictus terraemotus, damno affecit Castellum novum, eiusque burgos in Albania, ditionis Turcicae regione, cum multorum interitu incolarum. Idem casus concussit Dulcinium, et Antivarum, et in Dalmatia Perastum et Cattarum interemptis 300 circiter sine magno tamen damno Castelli. Non parum etiam hoc infortunium sensit Budua parva, cum nonnisi castrum sit relictum.

His monitis DEUS peccatores terrere voluit, ut desinerent offendere suam Divinam Maiestatem; et ut quilibet se commendaret gratiae Divinae, et studeret precibus, eleemosynis, aliisque charitatis operibus cum summa humilitate placare iram eius, considerando, quod momento temporis pessum eant vita bona, totaeque civitates

ENARRAIO

Damnorum multorum, quae ex terraemotu fecere Provinciae Dalmatiae et Albaniae.

Anno 1667. 6. die currentis mensis Aprilis, accidit terraemotus horrendus terribilis in civitate Cattara, cum summo damno menium huius loci. Corruerunt multae aedes, publica palatia, ecclesiae, et speciatim cathedralis. Perierunt quoque multi cives et milites.

Idem terraemotus maiore violentia destruxit Buduam et Perastam. In priore nonnisi castellum reliquum; in posteriore plurimae aedes stratae una cum ecclesia ad scopulum S. Zerli, et Monasterio Dominicanorum seu Fratrum praedicatorum.

In Castello novo fama est, quinque, sexve duntaxat aedes residuas esse, numerum vero peremptorum nesciri: castrum tamen superius non multum damni sensisse

Ragusae concidere omnes civitatis domus, palatia, ecclesia, nulla exempta. Occisa feruntur quinque, sexve hominum millia superstitibus saltem quingentis vel sexcentis, inque eorum numero 25 seu 30 nobilibus.

Residens Holladiae inde abiturus Constantinopolin ruina oppressus interiit, cum uxore, liberis, aliisque fui comitatus hominibus, et pluribus advenis, qui ultimo die Martii abierant tandem huc venerant vecti Navi Veronensi, cui nomen Virgini Domine de salute.

Initio huius accidentis horrendi visum est aperiri Castellum, et postea claudi; aqua in portu aliquoties evanescere, ex montibus delabi saxa maxima, fontes exsiccari.

Lacrymae eliciebantur spectantibus paucos illos reliquos mutilos, cum rosariis circum cervices in campis querere salutem.

Nemo potis erat distinguere vias seu plateas ab aedibus. Omnia enim abierant in cumulum saxorum.

Brevibus dicam, ex statu Ragusano nihil remansit praeter unicum Sabionellum etiam ex parte laesum.

Paucorum reliquorum quidam, iique prae caeteris divites, ad S. Crucem, cum omnibus bonis, que potuerant furori eripere,naves conscendebant, locum habitationis quaesituri, ut aiebant, Anconae reliqui in campo sub tuguriis manebant, ut vitarent novum periculum.

Maximum damnum ignis domesticum causatus est, cuius flammae pascebantur et .alebantur lignis aedium in eas delapsarum:nemo vero ad exstinguendas eas eo accurrere audebat, ne obrueretur ruina terraemotus.

CAPUT XI.

In quo omnes Meteorologieae impressiones quae in sublimi nascuntur, originem suam ab Ignibus Subterraneis trahere demonstrantur.

Non dicam hic de fontibus, fluminibus lacubus medicatis. variorumque saporum aquis, nil de mineralibus, fossilibus, metallicisque corporibus, cum ea tanquam genuinam sobolem ex Suterraneis recessibus originem nancisci, cunctis notum sit. Sed de Aqueis Aereis, Igneisque Impressionibus hoc loco acturus, eas omnem naturae suae existentiam ab Igneis Subterranei Mundi halitubus habere per Paragraphos demonstrabo.

§. I.

Ex Aqueis Impressionibus fiunt nubes, et ex his pluviae, grando, nix, glacies, pruina, ros, nabula, similiaque.

Uti Subterraneae Caverne vi ignis Vulcanii perpetuo et perenni exhalationum motu agitantur, Terra quoque tota spongiosa, innumeris halitibus, tam in planis, quam montibus, fundoque Maris perfossa sit; fieri non potest ut ille continuo exspirantes, et umido sive Maris sive lacuum fluminumque, sive terrae humido maceratae commixtaeque, in formam vaporum non exaltentur exaltatae ubi mediam aeris regionem attigerint, frigore condensatae in nubes non convertantur, quae tamen humore gravidae et ab halitibus ad altiorem regionem vi suae naturae adspirantibus separatae resolutaque in luam convertantur, suque origini, unde emanarant, postliminio restituantur. Sivero nubes nitrosis salinisque corpusculis fete spumosam indolem induerint, tum mox etiam frigidiori accedente Vento, in niveam floccescunt substantiam; si vero nubes iam in guttas resoluta fuerit, ille frigoris circumstantis vehementia ex nitri virtute in ipso lapsu praeoccupate in grandinem conglaciantur, atque hoc pacto grando fit.

Sed dices forsan, Solem in hisce Naturae partubus minime otiosum, sed causam praecipuam esse. Respondeo, Verum esse. Solem, Lunam, Stellas plurimum ad haec cooperari. Sol enim exhalationes vapidas, salenitrosas, sulphureas, aluminosas bituminosasque, quas Ignis subterraneus emisit, aestu suo mox attenuat, et in sublime iam attenuatas educit; unde ea ingenita virtute denuo in id convertuntur ex quo exstiterunt. Vapor vero subtilior dum ex Terrae visceribus exspirat, suis tamen salnitrosis corpusculis constans nocturno tempore, frigore ex absentia Solis causato condensatus, in Terram gravitate sua rediens ros evadit, aptum omnium vegetabilium nutrimentum; hic vero nitrosa vi pollentibus appropriatisque arboribus insidens; miro quodam magnetismo reciprocoque attractu in manna decoquitur, hoc pacto.

Cum nonnullarum arborum folia aluminosam quandam, sive mavis nitrosam pinguaem que substantiam in intimis suis recessibus contineant, fit ut hac fervidis Solis radiis percussa, nitrosa vis e centro ad circumferentiam ducatur; nocte vero illa cadente rore veluti macerat, dum nitrosa roris corpuscula subdulciusculis foliorum calycibus iunguntur, mox ad proximum Solis aestum omni reiectitio humore excluso in niveam substantiam efflorescunt, quod manna dicimus.

Rursus si Vapor impuris quisquiliis fuerit permistus, is crudus adhuc et immaturus et fuliginosus proxime ad ortum Solis tepido aere rarefactus, ob sulphureo-bituminosae materiae adustae et crudae intermixta corpuscula, in nebulam non hominibus tantum sed et vegetabilibus , caustica sua vi, perniciosissimam evadit; quae si aestu Solis superveniente in sublime evolarit, pluvias, si vero gravitate corpusculorum, humido consumto, descenderit. coelo quoque a molesta illa fuligine immuni, serenitatem adducet.

Sed obiicies, Totum hunc partum potius ad Mare huiusmodi spiritibus turgidum, quam ad subterrestres halitus vapidos et flatulentos referri posse. Respondeo, Mare quicquid spirituosum halituosumque habet, id totum sive ex suctu Terrae, sive ex halitibus Subterraneis, quibus Mare perpeuo imbuitur, possidere; atque eta per inciles hydragogos Terrae id quod attractum eique communicatum fuerat, partim restituere, partim in sublime vi Solis elatum, Aeri in nubes, pluvias, nives, grandines ulterius elaborandum transmittere; atque adeo quicquid exhalationum Ignis Subterraneus immediate expirat, id totum mediant Mari, ab Igne coelesti, Sole inquam, attractum sublimatumque in dictos partus destinatur, atque per immensos Marium Terrarumque tractus virtute Ventorum diffunditur. Sunt enim hi duo Pyrodynastae, Phoebus, inquam, et Vulcanus, sive, quod idem est, Ignis Coelestis et Subterrestris in operationibus suis ita inviolabili amicitiae foedere iuncti, ut unus sines altero operari non possit, Quae uti pluribus hoc Opere locis indigitavimus, ita iis longius non immorabimur.

§. II.

De aereis sive Igneis Impressionibus subterraneis, et primo de Fulmine.

Igneae impressiones sunt Fulmen, Fulgetrum, Coruscationes, Caumata, Ignes fatui, Castor et Pollux, Cometae aerii, similiaquede quibus Meteorologi agunt; quas quidem omnes ex Subterraneis originem trahere ostendimus.

Cum Subterrestris Mundus perpetuo halitus variae mineralium corpusculorum miscellae iunctos confoederatosque undiquaque emittat, fit ut illi subtilitate sua omne humidum penetrantes, a Sole una cum vaporibus mixti in sublime educantur, ubi frigoris impatientes in Fulmina elaborantur; quod fit, si nubibus densioribus inclusi, halitusque ex spiritu cuiusdam sulphuris arsenici et spiritu auri foeti, cum inimica sive nitrosi haitus substantia conflictari incipiunt, tum enim vehementi catastrophe sive ex tumul tu spirituum contrariorum, sive ex angustiis nubium, quibus includuntur exorta, accendutur singula, primoque conflictu disruptis maximo impetu intolerabilis carceris repagulis, obliquo tramite aereaque volutatione feruntur in praeceps horribile funestumque spectaculum praebituri mortalibus; unde sulphureo halitu a nitente, terrestri vero nistrosae indolis gravitate deorsum vergente, nascitur illa Fulminis perturbata descensio.

Quod vero omne metallum obvium vi sua penetrativa liquefaciat, sola dura mollibus in offensis prosternat consumatque, hoc fit propter radium igneum et sulphureum auri spiritum incredibilis efficaciae, et ob virtutem summe penetrativam. Vidistine unquam Artifices vitrum ad lapadem conflantes; flammam, inquam, flatur in summam et longitudinem et subtilitatem traductam? Quod si videris, cum admiratione comperies illud, quod sine flatu flamma efficere non poterat, conflatoria flamma effici, id est, vitrum et omne metallum vel ni momento, simul ac flamma ea attigerit, liquefieri; quae ita apposite fulmineae flammae effectibus adaptantur, ut nihil in natura rerum sit quod melius Fluminis naturam exprimat.

Mirantur multi cur Fulmen ensem inoffenso vagina, vinum inoffenso dolio, consumat hoc inde fieri optime comperies, si flammae conflatoriae corium aut tenuem ligneam tabellam interposueris; videbis enim flammam, mirum dictu, virtute sua penetrativa mox iis inoffensis pertransire, atque ex opposita parte in metallica et vitrea corpora solum modo agere.

Si vero in cochleari aquam aut vinum exceptum radio igneo opposueris, videbis cum admiratione vix spatio dum quis Pater noster recitat, totum liquorem consumi vaporarique.

Hisce effectibus melius ad causarum proximarum notitiam pervenimus, quam mille speculationibus Metaphysicis, quae nihil ad rem faciunt. Quod si flamma conflatoria tantam vim habeat, quanto maiorem habere putabimus Flammam Fulmineam, praesertim cum ea mineralibus spiritibus omnium subtilissimis et penetrantissimis foeta sit.

Cur vero (ne quicquam rerum ad intimam huius materie notitiam necessarium omittam) flamma flatu agitata tantas vires obtineat, huius casam hanc esse putes: Quod spiritus ignei flatu agitati, cum a suo, cui inhaerent, subiecto sese expedire non possint, summo impetu in ultimum flammae apicem coniungantur , ubi pressi condensatique, et et ad minutissimum spatium redacti, dum flamma prohibente ulterius evadere nequeant, ibi nova semper et nova spirituum accumulatione aucti incredibili aestu ferveant, mirum non est, eos tam insolitos effectus combustionis liquefactionis que causare.

EXPERIMENTUM

Lampadi oleo repletae ellychnium crassum ex suphure liquefacto una cum oleo Salis ammoniaci nitri que maceratum imponito, quo accenso, per vitreum aut cuiuscunque alterius materia siphonem flammam diffia: huius flamma apex tante efficaciae est, ut nullum tam contumax metallum sit, quod non liquefaciat; igneis enim huiusmodi ex sulphure et antimonio nitroque spiritubus, nihil in rerum natura efficacius reperiri potest. Sed de hisce in Libro VII de Mineralibus, amplior dabitur dicendi materia.

§. III

De reliquis Igneis Impresssionibus Subterraneis.

Impressiones quas Meteorologi Stellas cadentes vocant, duobus modis fiunt. Primo Halitus Sulphurei in sublimia aeris exaltati, si nullum obstaculum repererint, quantum possunt, regionem eorum naturae maxime consentaneam appetentes adscendunt; qui uti natura sua facile inflammabiles sunt, ita vel ad proximam dispositionem accenduntur; et siquidem spiritus istiusmodi halituosi in longum extensi sunt, tunc fascia illa fumea mox ubi obsistens sibi aeris superioris frigus attigerit, extremus eius halitust ex nimia lucta et attritione accensus apex, raptim serpendo totam illam vaporosi sulphuris materiam usque ad finem successiva quadam accensione inflammat, et sic illa ex alto vel in imum, vel in obliquam Mundi partem pro fumeae fasciae dispositione ruere videtur.

Exemplo nobis esse potest fumus ex extincta candela assurgens, cui si aliam candelam accensam applicueris, tunc statim fumus ille accensus recurrit ad principium suum, unde exhalat, et una candelam iam extinctam reaccendit. Experimentum uti notissimum ita certissimum; et fumus quidem candelae exhalans nil aliud quam sulphureos exprimit halitus in aeris regione in longum extensos, per quos flamma succissive propagatur, et sic habebis Stellam cadentem. Quod pariter in pulvere pyrio lineatim supra pavimentum disposito disperso que patet, cui si ex uno extremo ignem admoveas, videbis pulverem successive concipere flammam, ita ut flamma discurrere videatur, quamvis ibi retro non sit motus localis, sed successiva ignis in successivis partibus subiecti nova productio.

Secundo modo fieri potest ea prorsus ratione qua ignes missiles quos pyrobolos vocamus, qui accensi rarefactique ignei corporis violentia, summo impetu in altum sub lucidae lineae specie, quantum possunt, adscendunt, ubi deficiente impetu denuo descendunt, donec, consumpto tandem igneo vapore, evanescant.

Meteora vero quae Graeci ἀναφύσια, id est, accensiones vocant hoc modo accidunt: Exhalationes sulphureae in nubibus disgregatis collectae, ubi accensae fuerint, nunc has nunc illas carpunt prioribus extinctis; unde coruscationes illae nascuntur quas sub forma praeliantium, causae rei ignari, magna admiratione, veluti ostentum quoddam malorum omnium significativum , intuentur; cum e eodem prorsus modo contingant ac in pulvere pyrio disperso et disgregato, cuius portiones hinc inde dispersae, ab invicem ita segregata ut tamen semper per intromediorum granorum interpositionem continuentur; una enim accensa statim ad alteram accurrit hac ad alias et alias successive, donec omnes igne correpto tandem cessent. Quicunque huius rei periculum noctu fecerit, is ἀναφύσια perfecte illuminatione attenuatim interrupta exhibebit.

Ignem fatuum, et qui in remis et temone navium deprehenditur, pariter nihil aliud quam exhalationem subterraneam esse dicimus, sulphure et bitumine mixtam, quae extra Mare evoluta ligneis corporibus adhaerens, tandem vel motu Maris, vel agitatione Maris accenditur. Verum cum de hisce alibi fusius ratiocinati fuerimus, hic longiores esse noluimus. Restant Comete, Trabes, de quibus Lector consulat Itinerarium nostrum Ecstaticum ubi veram eorum rationem et genesin exposuimus.

Ex hisce fusius forsan, quam par erat, deductis luculenter patet, nullum esse tam exoticum in natura rerum effectum, qui non originem suam ex Mundo Subterraneo obtineat.

MUNDI SUBTERRANEI

LIBER QUINTUS

DE LACUUM, FLUMINUM, FONTIUM

Natura et proprietate corumque ex subterraneis origine.

SECTIO I.

De Fontium, Fluminum, Lacuum origine, eorumque diversa natura, viribus, proprietatibus.

PRAEFATIO.

Verissimum divinum Ecclesiasti Epiphonema: Oritur sol occidit, et ad locum suum revertitur, ibique renascens gyrat per Meridiem et flectitur ad Aquilonem, lustrans universa in circuitu spargit spiritus, et in circulos suos revertitur. Omnia flumina intrant in mare, mare non redundat, ad locum unde exeunt, flumina revertuntur ut iterum luant. Haec ita certa sunt,ut de iis nulli unquam Sacri huius textus Interpreti dubitatio exorta fuerit; sed modus et ratio, qua id fiat, adeo nullo non tempore abscondita, difficilis et impenetrabilis visa fuit, ut in hunc usque diem de vera ratione originis Fontium, lis pendere videatur: et quemadmodum multis opinionum monstris, pluribus Philosophorum commentis, difficultatibusque, plurimis denique placitorum labyrinthis hoc argumentum confusum est, ita vix ullus sese ex iis extricare et evolvere potuit. Nos conclamatas fere argumenti difficultates intuiti, ut in hoc opere nonnihil lucis tantis tenebris adferremus, totam materiam ad incudem revocare voluimus, multorumque annorum experientiis docti ductique id forsan praestitimus ut si non ad rationes natura praecise intentas pertigerimus, proxime tamen ita ad eas collima verimus, ut caeteris aliquid exactius, verisimilius, probabiliusque circa hoc argumentum, salvo doctiorum iudicio, adduxisse videamur. Quod usquam optime et διηεθοδοχίτῳς fiat, primo suppositiones praemittam, deinde ad singulorum effectuum causas calamum convertemus.

DISQUISITIO I. De Fontium, Lacum , Paludumque origine

SUPPOSITIONES.

Suppono primo. Totum Geocosmum, uti in praecedentibus amplissime demonstratum fuit, innumeris cavernis, hydrophylaciis, pyrophylaciis, Aerophylaciis, meatibus, siphonibus, atque hydragogis ductibus rimis porisque, non in externa duntaxat Telluris superficie, sed et in Maris et Oceani fundo, pertusum esse idque variis diversisque exemplis et historiis stabilitum confirmatumque fuit.

Suppono secundo, Maris continuum refluxumque a sole et Luna causatum cum ventorum perennium concitatissimo, e agitatur motu ab admirabili Divinae sapientiae dispositione ita constitutum esse,ut incredibili molis suae pressura aquas per universos Terrae meatus haud secus ac antlia pressas aquas in altum eiaculans diffundat: quod et in praecedentibus Libris uberrime, uti et in itinerario Extatico terrestri ostensum fuit.

Suppono tertio, Ignis Vulcanii aestuaria miras in aquis subterraneis a Mari prodeuntibus, alterationes et metamorphoses efficere; dum eas per meatus siphonesque pyragogos obvias iam rarefactas sablimaat, modo spissas resolvunt, nunc halitibus mineralibus tingunt, similibusque modis operantur, qui in sequentibus adducentur. Suppono quarto Naturam in abditis et undique clausis cavernis subterraneis conflictu ob Vacui alicubi intervenientis formidinem, exorto, miros effectus in aqui in altiora loca trahendis praestare. Suppono quinto Canales hydragogos subterraneos non ubique eiusdem latitudinis esse, sed pro constitutione locorum, modo in immensum dilatari, iam in angustum constringi, nunc mediocri spatio contineri irregulari distensione admirandi in rerum natura effectus, ut postea dicetur, procedunt. Hisce suppositis, iam occeptum auspicemur argumentum.

CAPUT I. DISQUISITIO. De multiplici Causa originis Fontium.

Fieri non potest ut origo Fontium adunam causam universalem revocetur: quare pro diversorum effectuum ratione, diversa quoque causae constituent de sunt; quarum hoc loco decem, quibus Fontium, deinde Fluminum et Lacum origo dependet, assignabimus; quas omnes ordine explicabimus.

Prima est Aristotelis et omnium eius sectatorum, qui Fontium originem ad duo capita reducunt; videlicet ad vaporis in fornicibus montium interioribus, frigore loci condensati resolutionem. Secundo ad pluvias, quae dum meatus Terrae penetrant, atque alicubi exitum reperiunt, fontem efficiunt. Ita vero philosophatur .4. Met. Text 52. Verba eius sunt: Quapropter fluxiones fluviorum ex montibus videntur esses fluentes et plurimi maximis montibus, et locis altis vicini sunt; in campestribus autem sive fluviis pauci fiunt omnino; Montana enim et alia loca veluti spongia supersuspensa secundum montem modica quidem, in multis autem locis scaturiunt et constillant aquam; suscipiunt enim descendentis aquae magnam multitudinem, et adscendentem vaporem infrigidant et condensant iterum in aquam: quapropter, ut diximus, maximi fluviorum ex maximis videntur fluentes montibus. Haec sunt verba ri Aristotelis quae uti obscurissima sunt, ita varias quoque in Scholis excitarunt contentiones. Ego verum Aristotelicae sententiae de causis fluminum et fontium sensum hunc esse dico. Primo dicit esse aquam quae colligitur a terra supervenientibus ex nubium resolutione pluviis, et quasi spongia quadam imbibitur, deinde paulatim postea aquam intus distillans dimittit per fontes et flumina; qui sensus planus est, ut ex verbis allatis constat. Alteram causam innuit per adscendentem vaporem, qui vapor infrigidatur et condensatur in aere existentem, sed per eum, qui intus delitescit et in frigidos cavernarum fornices impactus, ibidem in aquam resolvitur.

Et quamvis non abnuam, ex resolutione vaporum fontes oriri posse uti postea demonstrabimus; sed quid vapores illos excitet, quomodo imbibitio pluviarium guttarumque distillatio tantam aquarum molem suppeditare queant quantam subinde ex montibus evolvi videmus, concipi non potest; multo minus capi potest, quomodo in altissimorum montium lacubus, qui integros fluvios undiquaque perenni fluxu diffundunt, qui que fornice ad resolutionem vaporum in aquas necessario, non teguntur, adscendat aquae? Nec subsistit, in montibus tantum altis fontes, in campestribus maiorem subinde aquarum multitudinem per subterraneos fontes nasci, quam quae ex montanis evolvitur, et ingentes Lacus affatim demonstrant, uti infra ostendemus.

Cum itaque Aristotelis valde abstracte et more suo Metaphysice de Fontium causis philosophatus sit; nos ad propiores causas progressi, omnes occurrentium difficultatum scopulos, qui in obscura Aristotelis sententia latent, DEO dante, superaturos confidimus. Fontes itaque e vapore oriri in fornicibus cavernarum subterrestrium resoluto si universim consideremus, falsum est videmus enim et frequentissima experientia constat, in innumeris locis ubi ingentes Amnes et lumina ex Montibus suam originem obtinet, aquam non per modum fontibus Gangis, Nili, Padi, Rodani, Rheni, aliorumque Fluminum totius Geocosmi videre est.

Sed dicet nonnemo ex Peripato, Verum esse, non ea per morum ebullitionis evolvi, sed esse haud dubie intus ingentes aquarum promoscondos, qui ex resolutione vaporum in fornicibus cavernarum non secus ac in vitreo Alembici fornice, hac aquarum in subiecto hydrophylacio copiam praestant, quae deinde per fissuras Montium exitum quaerentes in flumen erumpant. Recte et scite quidem haec dicuntur neque ego ab hac opinione, ut ex praecedentibus patuit, alienus sum; multosque inveniet placiti sui socios; veruntamen hanc aquarum molem ex sola subterranearum cryptarum distillatione tantam colligi ut ingens statim flumen foras protrusum constituat ut credam induci non possum. Accedit huic altera difficultas circa vaporem in fornicibus subterraneis condensatum resolutumque in guttas, quem Philosophus ponit. Verum unde in frigidissimis cavernis, ad quas nec Vulcanus nec Phoebus accessum habeant huiusmodi vapor produci possit non video; cum neque vapor sine calore aquam attenuante, neque in frigidissimis caveris calor aquam in vaporem eliciens concipi unquam possit.

Ponamus autem, Calorem subterraneum per ordinatos sibi a Natura canales thermagogos intra huiusmodi undique clausas cavernas insinuari; sed quis nescit, tunc aestum tantum cum tempore incrementum sumpturum, ut is sicuti claustrum montis, ita aquam in eo contentam incredibili fervore sit calefacturus atque adeo quemadmodum in thermis fit, flumen non frigidum sed calidum et fumans site exiturum, exonerante se halitu calido una cum aqua per canalem hydragogum communem utrique. Quare haec sententia, si universim consideretur, vera esse non potest; cum uti non semper pluvi in montibus durant multarum que regionum montes ne quidem pluviarum capaces sint, ut de Gelboe Sacer textus testatur et de plurimis tum intra tum extra Zonam Torridam Montibus Geographi memorant, qui tamen plurimas aquas effundunt: ita quoque terra arida interioribus montium cavernis non perenni fluxu tantam aquarum molem suppeditare potest,quantam montes evomere novimus.

Ad alteram difficultatem dico, Fieri quidem posse ut distillatio resoluti vaporis nonnullos rivos efficiat, at tantam aquarum molem quam subinde montes in amnium morem profundunt, subministrare posse, nego; Quod hoc pacto demonstro. Et primo quidem sit experimentum omnibus notum de Alembico; quod sit signatum literis ABC, cuius inferius ventricosum vas sit A, humidum continens; B Vas in quo vapores colliguntur, et exprimit fornicem cavernae, sicuti A receptaculum humidi et fundum cavernae; C vero Vas resoluti in B vaporis aquam per canaliculum D recipiat.

Hoc posito sic argumentor: Vel enim A humore repletum vel eo vacuum, solo vapore per montium rimas in eum insinuato repletur. Si prius admiseris, dico sine calore attenuante fieri non posse ut aqua in vaporem agatur, quemadmodum in Vase A humore repleto, vapor sine igne nunquam assurget. Si posterius dixeris, Vapor in frigido fornice densatus, ex quocunque tandem calore montium rimas penetrante resolvetur quidem, sed in tam exigua quantitate per Canalem D descendet ut non nisi rivulum constituat, nunquam tamen flumen exhibere possit.

Et quemadmodum cessante in Vase A vapore, omnem distillationem consequenter cessaturam dico; ita vaporibus atque ex his pluviis in montibus cessantibus, cavernas humore destitutas, pariter a destituras assero et id potissimum aestivis mensibus, quibus omni pluviarum materia a sole consumpta imbres cessant et montes exarescunt. Et non obstantibus hisce defectibus, montes tamen semper suos effundere rivulos notius est quam ut dici debeat. Siquidem experientia constat, guttas in fornice sive montium sive Alembici, uti longas moras antequam cadant trahunt: ita aqua ex casu guttarum collecta statim ubi exitum reperit, elabetur, rivulo cessante tantisper, donec concha novo aquarum augmento repleatur: et in praecedente figura BC luculenter apparet, ubi in Vase B vapor in guttas resolutus, mox ubi sese per Canalem D in Vas C insinuarit, ibidem recollectus, mox ubi orificium incremento suo attigerit, per E Canalem statim sese exonerabit, et sic interposita nonnulla mora fluxus aquae cessabit, donec nova collectanea aqua repleatur, et sic semper per interruptas vices aquae fluxus nonnullas moras trahet.

Idem in montium cavernis contingere necesse est, cum resolutio vaporum in guttas, nunquam tantam aquarum molem subministrare queat quantam perennis aut rivi alicuius, aut fluminis ex monte eruptio sua natura requirit eo quod nunquam elabentis aquae quantitatem guttatione sua reparare possit; unde sequeretur quoque flumina et rivos nonnunquam cessare, subinde vero iterum currere debere, quod praeterquam quod experienti repugnet, etiam contra Naturae intentionem est.

Patet itaque, sententiam Aristotelis de fontium, fluminumque origine universaliter sumptam non subsistere; Alia itaque causa universalis, quae fontium fluminumque ex resolutione vaporum originem, praestet investiganda est, quam iam, DEO dante exponemus.

SENTENTIA AUCTORIS. De Fontium ex vaporibus subterraneis origine.

In nonnullis Fontibus ex resolutione vaporum ortis, quoad substantiam quidem rei, Aristotelis placito non invitus subscribo non tamen quoad modum. Quomodo igitur nos ex dictis vaporibus fontes enasci posse putemus, paucis exponimus: supponendo primo, Terram, ut iam sepe saepius ostensum fuit, partim hydrophylaciis, partim pyrophylaciis, aerophylaciis que instructam esse, quae ut Naturae operationibus servirent, vario siphones, meatus, hiatus fissuras, rimasque ad occulta negotiationis commercia exercenda magno Naturae consilio illis insertos esse voluit; qui si ex pyrophylaciis ducantur, thermagogos, si ex hydrophylaciis vero deriventur, hydragogos appellandos duximus. si itaque in unum ex hydrophylaciis montium canalis hydragogus magnam ignei spiritus copiam alicubi invexerit, aqua statim veluti ex benigno hospitis adventu sollicitata suscitataque, atque in vapores elevata fornici hydrophylacii adhaerebit, qui ibidem: frigore loci densati resolutique per cavernae parietes deflentes cavitatibusque collecti, per canalem tandem in fontem erumpent;:cum autem hi ex spirati halitus perennes sint, et vaporum resolutionem,et ex hac rivum consequenter, uti et fontem perenni fluxu aquas fundentem, perennem esse necesse est. Alter modus hic est: si vero in humidum montis alicuius subterraneam cavernam aquis non ita confertam, halitus illi ignei intraverint, fiet ut ii mixti humido locorum per quae feruntur vaporis naturam indunt, vapores vero cavernae insinuati, et in frigidum fornicem illisi, ibi condensati resolutique in aquam per Hydragogos canaliculos a Natura ordinatos fluentes pariter in fontem reumque perennem evadent. Atque hoc pacto Aristoteli sententia commode defendi potest. Qui vero dicunt ex pluviis nivibusque, de quibus postea agetur, in cavernis collectis fontes originem habere, bene dicunt, edi ob supra indigitatas causas, fontes quidem habebunt at o perennes, sed certis temporibus, cessantibus videlicet et pluviis et nivibus,aquis orbatos, a fluxu suo destituros, uti postea variis exemplis confirmabimus.

CAPUT II. DISQUITIO. De principali generalique tum Fontium tum Fluminum causa.

§. I.

MODUS PRIMUS.

Peripatus contra sacrum Ecclesiastis eloquium, negat fontium flaminumque origine ex mari procedere, sed sola aeris in vaporem condensati resolutione, uti paulo ante supra ostendimus, nasci affirmat; quod uti paulo ante, stando in generalis causa inquisitione salsum ostendimus, ita nostrarum partium erit , vario experimentorum apparatu contrarium id est, fontes et flumina omnia ex mari egredi, et illud redire, hoc capite explicare. Sola difficultas, quominus sibi istam rem persuadere queant Adversarii, in hoc unico consistit, quod concipere non valeant quomodo aqua contra naturalem suam inclinationem in altissimos etiam montium vertice elevari possit existente mari multo iis humiliori quam difficultatem si evicero, certe nullum tam insensati ingenii esse puto, quinon manibus pedibusque, ut dici solet, sit in meas sententiae partes iturus.

Dico itaquae, iuxta Suppositionem primam et secundam huius sectionis non Terrenum Corpus tantum, sed et fundum Maris innumeris meatibus perfossum, quod et in praecedentibus Libris inductione Marium Terrarumque abunde demonstratum fuit. Quo posito, certum quoque est, non sine quod mare, iuxta suppositionem secundam, tot tempestatibus, tot ventorum flatibus,tot descendentium nubium molibus prematur, fluxus denique refluxusque sui perpetua reciprocatione perenni inconstantia constantissimum sit. Arguunt haec utique magnum sagacis Naturae institutum, que uti nil frustra voluit, ita haec omnia in admirabiles Naturae fines direxit. Notum est ex Hydraulicis, quam age vel minima vis, qua premitur, sit contraria, utpote loco contineri nescia, vel enim pressa exundat statim, vel si exitum alicubi reperiat, mox per eum veluti vim sibi illatam fugiens, semitas ultra natur limites constitutas prosequitur; patet id in iniecto aquae lapide, patet et multiplici Hydraulicorum experimento, quae postea adducemus. Hoc posito dico, aquam super altissimos etiam montium vertices, uti ex lacubus montium perennibus, qui passim in iis reperiuntur, constat, ex mari nullo negotio deduci posse.

EXPERIMENTUM I.

Aqua pressa ubi exitum reperit, ultra naturalem inclinationem in altum adscendit.

Fiant duo folles AB, ex corio grosso, plicatiles, in quorum fundis inserantur duo canales GF , qui intra suppositae aquae vivae receptaculum DCEF porrigantur, lis duo platysmatia, ita constituta, ut elevato folle unum aperiatur, alterum eo cadente claudatur; receptaculum vero aquae sit discriminatum diaphragmate quodam GL, ne unius follis operatio alterius operationem impediat. Hoc peracto, ducantur duo canales HI, NO, coagmentati lateri receptaculi CDEF, e regione orificiorum binorum follium; canale vero HI, NO, platysmatiis suis instructi sint, ita ut ad protrusionem aquae aperiantur, et deriventur in receptaculum K. Si itaque operari volueris,elevato folle B, trahetur aqua receptaculi DCEF per canaliculum , intra follem; at mox ubi descenderint folles, aqua intus attracta et pressa pelletur per canalem H , intra vas. Interim cadente folle B, elevabitur alter follis A, et pari pacto aqua ex receptaculo DCEF, per appropriatum canaliculum G attracta, descensu suo premet aquam per canalem S, sursum in vas K, et sic alterno attractu et pressurae violentia aqua pelletur in receptaculum, quo din orificium habet per quod aqua sese exoneret, tanta copia quantam folles intra vas K expulerunt. Atque hoc pacto vas semper erit plenum aqua, perenniin affluxu durabit, praesertim fi aqua receptaculi fuerit viva, et folles artificio passim noto uti in figura vides, aquae motu alternis vicibus iam eleventur, iam deprimantur. Aqua pressa ubi exitum reperit, ultra naturalem inclinationem in altum adscendit.

Habemus machinam, iam illam Nature operationibus applicemus. Imaginare tibi, aquam in receptaculo CDEF contentam, esse mare seu Oceanum; folles vero fluxum refluxumque maris, qui alternis aquarum a Luna attractarum incrementis pressi, per canales hydragogos in fundo maris a natura insertos aquam expellant in hydrophylacia montium, quae vas K exprimit; atque hoc pacto nos dicimus, ayuar ex mari in altissimos montium vertices nullo negotio, ingenti aquarum accumulatarum pondere pressas exaltari. Quemadmodum enim soles alternis motionibus nunc deprimuntur, nunc elevantur: ita fluxus et refluxus maris 24 horarum spatio, bis alterna vicissitudine, reciprocationis leges instaurant, ita in sex horarum stationes dispertitas, ut in oppositis locis Oceani, sive quod idem est Luna in oppositis locis constituta, semper mare eodem tempore elevetur, et eodem tempore in aliis duobus quadrantibus oppositis deprimatur, quem fluxum et refluxum dicimus ut in sectione praecedente dictum fuit. Aquam vero non fluxu tantum et refluxu maris violentiam, sed tempestatibus et ventorum turbinibus, quin ab ipso incumbentis aeris vaporumque descensu premi et exprimi, sequenti experimento docebimus.

EXPERIMENTUM II.

Aer pressus premit aquam et expellit in defideratam altitudinem.

Fiat canalis ex plumbo ACB, qui in utroque extremo habeat conchulas A et B, et A conchula habeat ex centro extantem canaliculum C; B vero conchula sit aliquantulum profundior, et in centro habeat apertum foramen, intra quod canalis CB coagmentetur: et instrumentum habebis paratum. B concha repraesentet mare, montibus, in quorum vertices exaltatur aqua, humilius; A vero conchula referat ipsos montes mari altiores. Repleatur prius totus canalis per concham B aqua. Dico ex sola pressura aeris intra concavi capacitate latentis palma manus explanata, facta, aquam intra canalem BCA contentam pariter pressam, magno impetu ultra A in C per siphunculum C in magnam altitudinem expressum iri. Eodem prorsus modo in mari fieri putes, quod acris sive a ventis concitati impetu, sive a gravitate nubium aquis fetarum descendentium gravitate pressum, necessario cedens per hydragogos meatus (quos aqua semper impletos esse necesse est) ultra aequilibrium A sese in conchas montium multo mari altiores contra naturalem inclinationem exonerabit. Sicuti autem fluxus et refluxus tum maris, tum aer vel a vento agitatus, vel a nubium gravidarum descensu perpetuo fere ubique premitur: ita ex hac pressura maris per appropriatos sibi siphones cedentis, in concham montium hydrophylacticam, ex onerationem perennem esse necesse est: cum causam perennium operationum effectus perennes consequ, iam vulgo notum sit. Rarum sane experimentum, quod in nostro Museo magna spectatorum voluptate exhibere solemus; aqua siquidem aeris motu in concha B pressa et per canaliculum expressa intra concham A, et hinc per alium siphunculum, e, fluminis instar sese exonerabit. Experimentum adeo luculentum , ut instituti nostri causam prorsus ob oculos ponere videatur.

Sed dicet nonnemo suam maris tanta vi non premi, ut totam in hydragogo canali stabulantem aquam infiniti fere ponderis concitare possit. Huic respondeo, aquam intra hydragogum contentam non tantum facile moveri, sed et nullo pene negotio ultra aequilibrii sui terminos protrudi; quoniam enim aqua intra canalem BC, in H et B aequilibratur, non ei aliud spatium ultra nature terminos conficiendum est, quam ex A vel H, intra concham CA Iterum, quoniam cumulus aquarum aestuantium in mari, aut etiam ventorum vis premens multo potentior est, quam aqua inter A et H aut inter H et C contenta, certum est ex Hydrostatica nostra, aquam utpote ad tantae aquarum concitatarum moli resistendum impotentem, necessario a potentiori principio, sive a potentia maiori cedere coactam, intra concham CA sese insinuaturam, per canales a natura ei coagmentatos. Eodem modo ventorum flatibus, quibus mare premitur. eandem potentiam, ad aquam in canalibus hydragogis contentam,ultra aequilibrii sui terminos elevandam, inesse dicendum: Siquidem aquarum ultra aequilibrium elevandarum molem, ad aquarum in Oceano prementium molem quasi insensibilem esse, sequenti Schemate ostendemus.

Primo suppono, iuxta communem Geometrarum computum, quamvis alii aliter sentiant, Semidiametrum Terrae non esse nisi 3600 milliarium, quorum 60 uni gradui coelesti respondent; hanc vero Semidiametrum a superficie maris, sive a terra Mathematice globosa desumi. Cum vero montes, quorum basis est dicta superficies, ea altiores sunt, iam demonstrandum est, quanto altius mare ultra suum naturalem terminum tendere debeat, ut intra conchas montium sublevare possit.

Sit ere semidiametros AB, 3600 milliarium longa, quae et terminetur in puncto superficiei maris aut terrae globosae HAT. Iam ponamus montem altissimum totius Geocosmi, quo maior altiorque in Telluris Globo, uti ex Montium altitudine in Tabula Lib 3. exhibita patet, dari non potest: haec adiice semidiametro Terrae BA et prodibit linea AC, quae montis altissimi in Geocosmo summitatem exprimit sicuti itaque sese habet BA ad AC, ita semidiameter Terrae ad montis altitudinem AC., 30 milliarium quae respectu vastissimi et immensi Oceani, Terraeque adeo exiguam proportionem habet, ut vix sensibilis reddatur; tantoque semper proportio reddetur insensibilior, quanto montes minorem altitudinem habuerint; ita ut Picus in Tenerissa, Olympus in Asia, Aetna in Sicilia, Caucasus in Asia, Athos in Macedonia, respectu vastitatis Oceani quodammodo evanescere videantur. Unde infero Oceani aquas sive fluxu, refluxuque sive tempestatibus, ventorumve vi, sive nubium descensu pressa, nullo negotio etiam in altissimos vertices montium eiaculari posse: totumque errorem esse humanae imaginationis ludibrium; homines enim assueti praesentibus, dum montes adeo altos coram intuentur, mirantur. quomodo in tantam altitudinem aquae extolli possint, non considerati Orbis terreni Oceano circumfusi vastitate, ad quam montes, uti ostensum est, vix quicquam sensibilitatis obtinent. Huic succedit alia phantasiae deceptio, dum sibi imaginantur, exiguam quandam aquarum in Oceano molem premi; nequaquam:est enim tumor ex accumulatione aquarum a Luna pressarum tantus, ut non dicam ad aliquot milliaria, sed ad multa milia milliarium sese extendat: tumores enim maris, quia Luna in Oceano causantur, uti semper sunt oppositi, integrum Oceani quadrantem unusquisque tumor occupat,uti ex Figura patet. In qua tumores maris ABC et DEF, oppositi duos praecise quadrantes Geocosmi occupant; pressura vero maris totidem occupat, videlicet BD et CF; sed haec fusissime exposita vide in Tertio Libro Sectione prima De motu sive de fluxu et refluxu maris. Perambulant enim hi tumores spatio 24horarum circa totum Telluris Globum, eo Naturae consilio, ut accumulatarum aquarum pondere mare agitent,et intra canales hydragogos a natura Telluri insertos, in montium expellant hydrophylacia; et quoniam hi tumores perennes sunt, affluxum quoque aquarum intra dicta hydrophylacia esse necesse est: neque, quamdiu Mundus durabit elementum aqueum sollicitare cessabunt. Cum itaque tumores li adeo ampli sint, et violenter accumulentur singule quoque tumorum portiones aquas aeque premant, luculenter patet, non eos per unum tantum canalem hydragogum sed per innumeros, quorum aquas perpetuo sollicitant, sese intra universos Telluris montes exonerare; quae quidem exoneratio tanto erit facilior, quanto hydragogi siphones erunt obliquiores; quod et hoc experimento expono.

Fiat vas ex plumbeis aut ferreis laminis AB, cuius canalis ex B in C obliquo situ deducatur, alius ex E in D perpendicularis: prematur aqua qua vas repletum esse debet, vel plana manu, vel pistillo aliquo. Certum est, aquam multo facilius ex B in C pulsum iri, quam ex E in tubum perpendiculariter erectum ED; quia pondus aquae in obliquo situ; minus quam in normali situ ponderat, uti in Hydrostaticis nostris demonstravimus; unde ad hoc principium Natura sagax respexisse videtur, dum canales huiusmodi non directe intra Terram perpendiculariter, sed obliquato ductu, ad aquarum faciliorem propulsum detorquere voluit, uti ex canali BC patet. Accedit, quod non omnes canales hydragogi fundo maris sint inserti, sed plurimi quoque parietibus montium terrestrium, qui ad mare situm habent, aut Insularum lateribus a natura insiti et sicuti illi pressura molis aquae sollicitantur, ita hi tum appulsu undarum tum tempestatum, ventorumque, tum refluxu maris aestuantis pressi facillime in quos vis montium vertices aquam devehunt.

Obiiciet forsan hoc loco aliquis, Motum maris minime violentum, sed naturalem esse debere; quod stante nostra hypothesi non fit. Respondeo, Naturam semper naturali motui intendisse iungere nonnihil violenti quod quidem non proprie et simpliciter violentum dici debet, sed ex concomitantia quadam necessaria, uti ex omnibus Naturae operationibus patet. Hoc pacto universum mare perpetuo inquietum turbulentumque non naturali vi quadam, sed agitatione tum ventorum, tum fluxus et refluxus maris, qu undae undis violentiam quandam imprimunt. Patet et hoc in Meteorologicis impressionibus, ut dum ventus arbores prosternit et turres deiicit, terraemotus quoque civitates evertit, mare retroagit, susque deque vertit omnia; quae haud dubie tametsi naturales operationes sint, sine violentia tamen eaque maxima fieri non 'possunt, utpote eas consequente. Pari pacto, ex impulsu maris intra canales hydragogos facto, ara necessario, vioenter resa, sese ultra naturae suae terminos exaltare cogitur; estque impulsus quidam, qui ex naturalium rerum operationibus necessario consequitur. Uti igitur hae operationes a Natura intentae sunt, ita et perpetuae. Si enim simpliciter violentum essent, iam utique in totum defecissent, sed durant , durabuntque, quamdiu Mundus consistet; uti tot saeculis Aetna tot ardentia loca, tot tamque varia thermarum genera testantur. Fateri ergo cogimur, haec moliciter quid violentum minime dici debere, sed naturales esse effectus suae causae naturali connexos.

Facit ad hanc nostram sententiam expositio D. Thomae supra eum locum Aristotelis, Nullum violentum perpetuum: ubi express dicit, Nullum violentum esse perpetuum. Nisi causa st perpetua: perinde ac si diceret: si quidpiam violentum videatur in operationibus naturalibus, id tamen violentum proprie et simpliciter dici non posse, cum causam naturae perpetuam effectus naturae perpetuus necessario consequatur.

Non est ergo haec operatio in genere violenti, sed perpetui, uti caeterae species sunt perpetuae et intentae a Natura; quemadmodum in humani sanguinis circulatione, sanguinis gravioris ex pede in caput adscensus non dicitur violentus, sed a natura intentus, atque adeo perpetuus durante homine. His expositis, iam modum rationem exponemus, qua aquae ex mari in altissimos monte et in caetera hydrophylacia montium eleventur.

Et primo quidem suppono, Hydrophylacia Naturae, ut et siphones, sive inciles hydragogos non casu uat fortuito, sed magno Naturae confilio imo non minori industria, quam venas et arterias in corpore humano sive Microcosmo, vasis humorum, insertos fuisse; et quemadmodum Aeterna sapientia omnia in numero pondere et mensura constituit, ita quoque interiorem Geocosmi oeconomum et fabricam iis adminiculis instruxit sine quibus aeternum praevidit causas rerum nullum effectum producere potuisse.

Mirantur multi, nec capere possunt, quomodo at. ut. v.g. Alpes Gallia, Germani, atque Italia comprehensae, tot flumina: tot amnes fundunt, qui a perenni fluxu nunquam vela primordiis rerum hucusque cessarunt, neque dum Mundus stabit, cessabunt; unde, inquam, Danubius, Rhenus, Mosella, Mosa, Rhodanus, Arar, Padus, Ticinus, Oenus, praeter innumerabiles minores fluvios rivosque uti et lacus originem ducant; quos si quis ex guttarum intra subterraneas montium cavernas distillatione, uti Peripatetici, originem suam sumere dixerit, is omnium opinione rem ridiculam asseret. Cum omnes guttae hinc inde per fornices montium collectae vix unum flumen conficere queant. Aliud itaque arconum Naturae hic latet, quod hoc loco manifestandum arbitratus sum.

In memoriam revocet Lector, quae Libro Tertio de Hydrophylaciis montium diximus; et inveniet, quod sicuti in Alpibus, ita in omnibus aliis vastissimorum montium catenis, singulari DEI OPT. MAX. providentia ab exordio rerum dicta hydrophylacia constituta sint; ex quibus in diversas Mundi partes flumina, tum ad irrigandas Regiones circumiacentes, tum ad utilitatem hominum navigationisque commodum deriventur. Derivari autem tot actam ingentia flumina perenni non possent, nisi dicta Hydrophylacia novo semper et novo aquarum commeatu replerentur; quod ex vaporum intra cavernas montium resolutione fieri non potest. Nam, ut supra dictum fuit si omnes totius aeris vapores in aquam resolverentur, illi tantae ac tam continuatae aquarum moli sufficere non possent; neque pluviarum niviumque resolutio, cum illa non sit perpetua, sed certis temporibus a madefactione desistat, et consequenter flumina quoque necessario a fluxu suo cessare deberent, quod experientiae repugnat.

Aliud itaque non occurrit, nisi quod dicta Hydrophylacia ex ari aut Oceano, quotidie per subterraneos meatus repleatur; quod quomodo fiat, ostendo.

Sint vel unum, vel plura Hydrophylacia ABCDI, intra montium concavitates veluti lebetes inserta, quorum hydragogi siphones subterranei sintGLM, GLB, EO QP, HI, eorumque orificia in fundo maris sint GEQ. Dico ex continua fluxus etr efluxus, ventorumque vi aquas in fundo pressas totam molem aquarum quibus subterranei meatus usque ad hydrophylacia pleni sunt intra ea exoneraturas. Unde bydrophylacia semper plena. per rimas meatusque montium tandem in flumina erumpent, uti in Figura apparet; ut vel ex hoc oculari ad spectu sinum origo luce meridiana clarius eluceat.

Vides quoque, quomodo in altissimo montis D vertice, per subterraneum meatum QP, lacum D efficiat flumina fundentem; neque lacunam aut pluviarum aut nivium liquefactarum augmento ortam dixeris, cum hoc pacto utique cum tempore siccaretur; sed lacus huiusmodi limpidissimi sunt uti Lacus in vertice Montis S. Gotthardi, qui Fluvium Ticinum per multiplices hinc inde catarractas in profundissimas valles perpetuo motu praecipitat; quod luculentissimum signum est, eum aliunde semper novo aquarum commeatu ditari; neque resolutione vaporum eum nasci dices cum omni fornice destitutus aprico coelo gaudeat.

Notandum quoque, in huiusmodi Alpibus varia esse Hydrophylacia, nunc altiora nunc humiliora, qu tamen semper per communicationem quandam sibi correspondeant;et nonnulla quidem tecta montibus, nonnulla vero (quemadmodum fere omnes montium lacus sunt) su aperto coelo stationem suam exhibeant, uti sunt in Helvetia Lacus Lemanus, Lucerninus, Tigurinus, et Acronianus, quos ex communi in varias stationes dispertito hydrophylacio intra vastissimos montium recessus exporrecto nasci, ei nullum dubium esse debet, qui praecendita rite intellexerit. Si enim per Divinam potentiam dicti Montes iuxta horum apertorum lacuum superficiem dissecarentur. invenires utique immensos intus acus, innumeris canalibus hydragogis aquam proiicientibus instructos, hosque cum externis et apertis lacubus non tantum communicantes, sed qui sub aequali planitie intus continuentur. Reperires praeterea Lebetes quosdam altioribus motium oricis insertos, qui per latera montium exitum reperientes in fontes rivosque varios evadunt. Et ne putes haec tantum coniecturis nos assequi, sed ita sese habere Historiae hydrographicae luculentissimis testimoniis ii comprobant.

Referunt inter caetera in Nicarogua Americae Provincia ad ingentem lacum crypta esse vastissimam, intra cuius recessus intimos penetrantes barbari, vastissimum lacum instar aris sine termino reperiri asserunt, in eoque tam horrendas aquarum catadupas, tam formidabilem sonum percipi, ut nisi statim pedem referant, sonitu obsurdescant. Idem testatur Olaus Magnas de Cavernosis Litoribus Bothniae, de quibus alio in loco uberius actum est; idem observari intra Regni Sinensis nonnullos montes, lacubus, fluminibusque subterraneis refertos, mihi non semel retulit P. Martinus Martiniius, quod et in suo Atlante postea publici iuris fecit; et de montibus quibusdam Austriae Superioris refert P. Andreas Eissert Societatis nostrae sacerdos; de quibus suo loco. Dicitur et in Lacu Fucino ingentem cryptam reperiri, quam si quis ingrediatur, is praeter immensum lacum quem reperit lacui externo continuatum, ruentium quoque aquarum sonitum magna intrantium formidine percipiat.

Et cum ego semper ex iis qui talia mihi narrabant, inquirerem, utrum intra dicta antra aliquam aquarum distillationem perciperent, sancte affirmarunt neque distillationem, neque subterraneam illam, quam Peripatus sibi fingit, diam unquam sese observasse.

Sonitus itaque aquarum ruentium aperte doce, per canales hydragogos alicubi aquam per immensa praecipitia sese intra subterraneum lacum praecipitare.

Innumera huius rei exempla hoc loco adducere possem ; sed quia ea iam aliis in locis exposita sunt, iis immorari nolo. Lector ex apposita hic Figura Hydrophylacii interiorem constitutionem graphice delineatam consulat bi vides intra montem situm lacum, intra quem ex lateribus montis per subterraneos canales aquae in dictum lacum praecipitantur, quae postea ex lacu subterraneo per occultos canales alios in exteriores campos evolutae lumina et lacus efficiunt:uti Typus docet.

Interim haec ad propositum nobis argumentum demonstrandum sufficiant.

CAPUT III.

DISQUISITO

De reliuis modis et rationibus

§. I. MODUS II.

Quomodo naturali attractu ex metu Vacui subinde aque in altum educantur?

EXPERIMENTUM.

Fiat ex plumbo concha de, vitro cooperta BX et C; habeat haec concha intra columnas BH et CL concham F, ex qua F canaliculas, conche d e insertus et in E apertus collocetur; hoc peracto inseratur fundo conchae de alus canaliculas EG, cum epistomio S, cui alia concha L sit supposita; comunae autem BH sustineant totam machinam; qua confecta, replebis concham superiorem d e aqua per apertam cochleam, quae deinde ita claudatur ut aer subire non possit; repleatur et aqua concha F.

Quibus absolutis si epistomium S, canaliculi e SG aperueris, a naturali fluxu descedens aerem in vase ABC attrahet; hic attractus, cum quem in locum abeuntis substituat, non reperiat, is ilico Vacui formidie percitus, aquam in concha F contentam per canaliculum F duiciet, quae summo impetu per orificium E in fontem erumpet; haec relapsa intra concham d e per canaliculum e G sese exonerabit in concham HL, novam semper ex concha F aquam trahens; ita ut si conca F ex fonte aliquo perpetuo repleatur, dico aque fluxum quoque in concha d e perpetuo duraturum concha nunquam exundante; cum quantum attrahit ex concha F, tantum per siphonem e S demittat. Habemus experimentum in Museo nostro quotidiano usu comprobatum. Iam id ad instituti nostri materiam applicemus.

Imaginare tibi concham quandam intra concavum monti quod vitrum BAC exhibet, ad quam aer extrinsecus penetrare non possit, existere; habeat autem haec concha aliam vicinam sibi e latere iunctam, qua sit F quae aquis ex rio quodam perenni, quocunque tandem modo exorto, scateat. Correspondeat vero per meatum montis veluti canaliculum quendam Fe. conchae de et quoniam huiusmodi concha alium canalem habet es intra ima montis protensum, certum est, concham de aquis, per fibras montis confluentibus, mox ubi repleta fuerit, per Canalem eS sese exoneraturam, et consequenter, ne abeunte aqua, concavum montis metu Vacui laboret, ex concha F tantum aquae attracturam, quantum per canalem eS dimiserat; atque adeo concha de perpetuo aquis scatebit. Exonerante itaque se concha de per canalem es et in G aliud concavum reperiens inde in fontem vel rivum perennem transibit. Oportebit autem canali orificium, nonnihil supra aquae conchae de superficiem, sive id in medio, sive in parietibus antri constitutum fuerit, eminere, ne aqua in concha de, quae per canalem es exonerari deberet, per canalem dF, sese exoneret. Vides itaque ex hoc Experimento, quomodo fontes rivique subinde metu Vacui, ex perpetuo aquarum aliunde derivatarum attractu fieri possint.

Forsan hic mihi quispiam obiiciat nimiam et supervacaneam Natur industriam. At is sciat, nihil arte fieri posse in Hydraulicis motibus, quod non suae operationis principia a Naturae panturgae exemplari, et Eternae Legis rationibus deducat; certusque sit, quod sapientia Cosmotechnitis per Naturam Artem suam, nihil frustra, sed omnia summa providentia, uti alia omnia in hoc Universi Theatro, ita et potissimum in Subterraneo Mundo, ineffabili opificio constituerit; quod deinde homo Naturae simia, quantum potest in suis operationibus quovis modo imitari affectet

MODUS III.

Quomodo Fontes Flumina ex pluviis nivibus liquifactis constitui queant.

Flumina et Fontes subinde ex pluviis et nivibus liquefactis fieri, non facile negaverim, cum experientia id aperte doceat; sed hiusmodi fontes et flumina perpetua esse, id ut credam, induci vix possum. Hoc autem modo fontes fiunt et flumina; In planis verticibus lateribusque montium, coacervatae hyberno tempore nives, Sole Borealia Signa transeunte paulatim aestu Solis pluviis quecadentibus liquefiunt, liquefactae partim per hiatus montium, partim per anfractuosos saltus sese paulatim intra cavernas seu Cryptas Subterraneas insinuant, quibus si pluviae imbresque accesserint: tum ecce dictae cavernae nimio aquarum incremento gravatae, dum per hiatus fissurasque montium se exonerant, aquae exoneratae in fontes: et ex horum corrivatione in flumen tandem abibunt; durabitque fluxus tam diu, quam diu nivium liquefactio durabit; qua finita flumen a fluxu suo, alveo siccato, cessat. Innumera huius rei exempla adduci queunt: sed unum loco omnium sufficiat, quod summa diligentia in Gallia Narbonensi me obfervasse memini Anno 1631, in fonte seu potius flumine Vallis Clause, quam vulgo Vocluse vocant.

Est inter Carpentoractum et Cavallionem, quatuor leucis Avenione dissita Vallis quaedam prorsus horrida, et rupium pendentium adspectu formidabilis, in qua omuc in hunc usque diem spectatur, tametsi temporum in iuriis diruta, intra quam Fransiscum Petrarcham olim, si quandoque poetico solitorum sibi studiorum oestro percitus, solitudinis amore rapiebatur, se contulisse ferunt, ut ab omni aulici strepitus tumultu longe semotus animo liberiori expeditiorique, ea qua animo conceperat, perficeret. Non procul ab hac domo ingens in rupibus a natura effecta, intra undique et undique clausam vallem, Spelunca visitur, quae, mirum dictu, ad dimidium anni Spatium Semper sicca, ne quidem vestigium humiditatis ostendit. Speluncam vero ingressis, uti egomet quam curiosissime observavi, occurrunt diversi hinc inde meatus, in quorum maiori terminus non reperitur, dicuntque ad plurimas leucas sese intra Montium Alpinorum recessus porrigere, in varios insuper ramos ita dispertitos ut Labyrinthum te ingredi iurare possis. Dicto itaque tempore, totus, hic tortuosus meatus multiplici ramorum diffusione formidabilis, hyberno tempore videlicet, siccus et arena minutissima variisque Mineralis materie quisquiliis constratus cernitur. Mox tamen eo tempore quo nives in Delphinatus Montibus sive Alpibus Cottiis liquefieri solent, tum ecce dictus meatus per Os Speluncae, ingenti fragore tantam aquarum molem eructat ut impetu suo sex molas, ab Ostio non nisi quinquaginta passibus dissitas, statim vertat; et, quod mirabilius est, flumen una truttis aliisque piscibus, quos utique aqua subterranea (intra quam per voragines sive fluminum, sive lacuum impetu quodam abrepti fuerunt) secum adducit, mox repletur, Nivibus vero paulatim consumptis et lebetibus aquaticis evacuatis et flumen, induciis constitutis usque ad suum tempus, cessat, piscibus evanescentibus, qui haud dubie instinctu quodam defectum aquae praesentientes, tempestive se intra flumina quae ad Insulam, non procul hinc dissitum locum, subducunt. Atque hoc pacto fontes flumina ex nivibus liquefactis fiunt.

Pari modo ex pluviis et imbribus subinde fiunt flumina hoc modo: In altissimorum montium iugis, aut in vertice, aut iuxta verticem plana aut concava loc reperiuntur, aqua referta pluviali ibidem collecta, et paulatim in lacum stagnante, unde fit, ut per fissuras montium aqua intra Subterraneos crateres insinuata et augmento abundans, tandem in flumen erumpat; cuiusmodi videre est in planitie iugorum Appennini, quae tendentibus Roma Lauretum inter Collem Floridum, vulgo Colle Fiortio et Seravalem intercluditur, ubi tota illa planities hyberno tempore in stagnam evadit non nisi ex pluviis et nivibus liquefactis constitutum: aestate vero et auctumno in floridissimum pratum; et pinguia pascua efflorescit.

Unde saepius hac transiens, dum mirarer unde tanta aquarum moles tam cito evanesceret quoniam admiratio ad inquirendam causam sollicitat, peritos loci ea de re consului, qui me conduxerunt ad locum, in quo ingentem Voragine, ostenderunt, per quam aqua sese exoneraret, addideruntque aquas per subterraneos meatus non procul a Tyberi ex ingenti montis spelunca in lumen sese exonerare; quod flumen currit stante laccu, siccatur exarescente lacu. Simila loca reperi in Apennino Hetruriae, de quibus consule ster nostrum Hetruscum.

De mirabili Campo in Carniolia:

In quio per ai decursum, suis natura destinatis stationibus, indigenae seminant et metunt, venationes instituunt, et tandem toto campo in lacum commutato, piscantur.

Est in Carniolia non procul Laubaco locus admiratione sane dignissimus quem hoc loco describendum duximus. Hic locus primo aestivo et auctumnali tempore, pratum multiplici germinum foetura gravidum mentitur; in Novembri vero longe lateque stagnantis aquae speciem refert, totaque hyeme glacie constrictum comperitur; Verno vero tempore defluente aqua in agrum sementationi aptissimum evadit; ita ut unus et idem locus, nunc ager, nunc pratum fruticosum modo lacus, triplici a Natura sibi concredito munere fungatur; neque sine insigni publici boni emolumento: cum copiosa messe tum frumenti tum leguminum foenique patriam non beet duntaxat, sed et venatione leporum aprorumque stivo tempore oeconomis non exiguum praestet subsidium uri et sub hyberni temporis initium copiosa piscium captura insigni sane commeatu territorium provideat. Visis prodigiosis huius loci effectibus, iam causas eorundem inquiramus.

Quaeritur igitur primo, Unde tanta hic loco aquarum copia proveniat, quae derepente in praeamplum lacum evadat? Respondeo, hoc accidere eo quod in alpibus Penninis ingens nivium, qua cooperiuntur, copia aestivi temporis decursu continuo liquefiat; unde sit ut Alpium hydrophylacium nivium liquefactarum incremento circa finem Octobris paulatim exuberet, exundatione vero sua per occultum quendam Subterraneum meatum in hunc locum sese exoneret. Nam. ut indigenae observarunt statuto tempore cum maximo frigore ex visceribus cum scopulos rupis vicinae, tum ex centro campi aqua evolvitur totam planitiem in lacum convertens.

Quaeritur 2 de lacui tanta piscium copia? Respondeo ex hydrophylacio quodam seu lacu externo aut interno piscibus referto, qui magno impetu redundans una secum in hunc locum pisces rapiat; uti in multis aliis similibus locis accidit. Quod vero Verno tempore lacus una cum piscibus ne uno quidem superstite, evanescat: ratio est, quod aquae defluxum paulatim secuti, per subterraneum meatum eo unde venerant, revertantur.

Atque hoc pacto, locus a tyrannide aquatum liber in campum agrumque vertitur pinguis et opimae glebae, adeoque seminationi aptissimum: messe vero peracta multiplici stirpium fruticumque germinatione sylvescens, Leporibus, Apris, Lupisque stabulationi aptissimum locum praebet: donec nova inundatione oppressus campus denuo in lacum mutatus Neptuni subdatur iurisdictioni. Duratque hac admiranda sane Naturae ἐκκύκλησις quotannis, duratura sine dubio in perpetuum.

MODUS IV.

Originis Fontium et Fluminum, qui fit ex Subterranearum aquarum confluxu.

Fieri non potest ut ex tot annuis diluviis, niviumque liquefactarum concursu, nonsubinde ingens arum in subterraneis in subterraneis hydrophylaciis moles coacervetur, hoc modo: Cum enim montes porosissimi sint, et innumeris fissuris et hiatibus pateant, aquae per hos insinuatae ubi hydrophylacium sive lebetem quendam reperiunt, eum confluxu suo replent; unde vasorum angustiis presse, eas exundare necesse est; exundatae vero per alios hiatus et canales in flumina erumpunt.

Hinc patet, cur certis temporius flumina adeo siccentur, ut nullo negotio transvadari possint, alio tempore ita intumesant ut omnem itinerantibus transitum prohibeant; quia cessante confluxu aquarum, flumina diminui, contra augmento aquarum durante, ea intumescere necesse est.

Est autem non exigua inter huiusmodi flumina differentia; quod nonnulla prorsus siccata a fluxu desistant; atque huius alia causa assignari non potest, nisi unicus pluvialium aquarum intra lebetes montium confluxus, quo durante durat flumen, quo cessante, cessat flumen: nonnulla vero fluxu quidem perenni durant sed non eodem tenore plenitudinis ut potes iam aquis diminuta, iam aquis tumida; cuius rei ratio est, quod intra hydrophylacia quae a mari originem suam ducunt, aliis extemporaneis subinde aquis, pluvialibus sive repleantur: quarum maiorem consequenter copiam, consequenter copiam, quibus flumen intumescit, fundunt. Loquor autem hic non de torrentius, qui solo aquarum, quae tempore imbrium intra plicas montium colliguntur, confluxu constituuntur: sed de illo aquarum augmento in fluminibus, quod subinde etiam coelo sereno, tranquillo, nullisque pluviis obnoxio, derepente oriri solet. Vide quae in Tertio Libro de Origine Nili fuse prosecuti sumus

MODUS V.

Altiorum Montium Lacus ineriorum montium hydrophylaciis aquas influunt; Unde fontes et flumina.

Contingit non raro, in altissimis montius Lacus ingentes observari qui uti verticem suum ultra omnes pluviarum metas extollunt, ita ab iis augeri nequeunt, uti de monte Atho referunt; atque adeo non nisi a mari, dicto iam supra modo originem suam indubie nanciscuntur. Huiusmodi montium lacus, quemadmodum perpetuo replentur, ita et per subterraneos inciles in inferiorum montium lebetes deletur unde huiusmodi lebetes aquarum beneficio aucti ditatique in fontes et flumina, iuxta meatus a Natura iis destinatos, funduntur.

Videtur huiusmodi corresponsus montium potissimum in Alpibus; in quibus non infrequenter ex inaccessis montium verticibus ingentes catadupae evolvuntur, quae tamen mox in scopulosis vallibus, clausisque montium crepidinibus absorpte, alibi exitum sibi parant. Vidi et ego ex Lacu Montis Cimini Hetruria (quem vulgo il Lago del Vico nominant) in altissimo loco constituto, per subterraneos meatus Roncilione rapidissimum famen erumpere; aliosque tres lacus vicinos inde derivari in Itinere nostro Hetrusco fuse ostendimus, quod consulas velim.

MODUS VI.

Fontes et flumina subinde quoque ex ventiss subterraneis nasci posse.

Qui sagacis Naturae abditas vias penetrat, is aperte fatebitur, nihil ei in admirabilium effectuum productione denegatum esse; quemadmodum enim mira arte in aquis ex mari in altissimos montium promocondos evehendis, utitur ita et mira industria in iis per ventos subterraneos halitusque in altum attollendis pollet; quod iam ostendere aggredior. Cum itaque Ars nil aliud quam Naturae quaedam imitatio sit, certum est, quidquid arte conficitur, id prius Nature prototypo inestitisse; quod sequenti technasmate demonstro.

EXPERIMENTUM I.

Docens, quomdo vi ventorum subterraneorum aqua in altum extollatur.

Fiant duo vasa contigua AB ex plumbeis vel ferreis laminis D diaphragmate discriminata: Hoc facto ducantur tres caules, eo quo in figura constitutos esse vides modo. Primus EF utrinque apertus ex superiori fundo E,cui coagmentatus sit, deriventur per diaphragma CD in F. Secundus IK utrinque apertus derivetur ex fundo I usque in K. Tertius GH ex G per fundum superiorem in H ductus nonnihil emineat habebisque machinam paratam. Effectum itaque machinae spectaturus, repleatur vas A per foramen V aqua, obturatoque foramine V, proiiciatur intra craterem VHE, que per canalem EP descendens, aerem in vase B stabulantem, per canalem IK expellat, aer vero hinc expulsus in vase A premet aquam, quae pressa cum per canalem GH, effugium non reperiat, per eum sese exonerabit in limpidissimum fontem, uti vides. Habemus experientiam iam nostro instituto eam applicemus.

In praecedenti sectione docuimus, ventos ob halitum copiam subterraneis cryptis perpetuo dominari; cum enim obstaculis montium inhibiti ampliorem locum quaerant, nec inveniant, per subtilissimas etiam rimas fissurasque montium veluti siphones quosdam, summo impetu evadunt; ubi intra lebetem aliquem aquam reperiunt illam haud dubie prement: et siquidem crypta alium siphonem habuerit, per eum aquam exprimet. Sed rem exemplo ostendamus.

Sit mons FGH intus habens hydrophylacium A, fornice clausum, intra quem fissura ex D per modum siphonis pateat, et sit. Dico ventos per ignis subterranei halitus aut quovis alio modo excitatos, et percanalem DC compulsu intra fornicem hydrophylacii A dum exitum non inveniunt , aquam pressuros; aquas vero pressas alium quendam hiatum, veluti per quendam canalem, qui sit EI intra lebetem B montis X lebete A sublimiorem, sive is intra five extra montem in eius vertice constitutus fuerit, i sontem aut lacunam sese exoneraturas. Ratio ex praecedent experimento luculenter patet.

EXPERIMENTUM II.

Notum est experimentum de tortoso siphone, quem ubi aqua repleveris, uno extremo in vasis fundo aquis repleti posito alterum extrorsum directum fluere siveris, totum vas exhaustum iri et si viva aqua vas scateat, fluxum per siphonem quoque perpetuo duraturum. Simili prorsus modo, subinde intra subterraneos meatus accidere tibi persuadeas velim.

Sit lebes intra A montis viscera, sit et alius intra montem C ex cuius fundo meat CE a natura sit directus in lebetem A ex edo vero F alius meatus longior primo, deductus set in canalem B. Fluente itaque aqua ex lebete A per canalem F g in concham B necessario Vacui formidine aqua ex lebete C per canalem CE attracta, in locum abeuntis se substituet, scilicet in lebetem A; et uti aqua quoque in cratere C est perpetua, ita quoque fluxus per canalem: F in B craterem perpetus erit; ubi quoque se foras vel in fontem,vel in rivum exonerabit.

Hisce artibus ludit in Subterranea Oeconomia Naturae sagacitas: quae quam visa nostris sensibus quam remotissima sint ita tamen subinde fieri, ipsa ratio dictat. Cum tota naturae operatio, uti non in alio quam in attractu quodam et repulsu consistit ita quoque aquis ducendis partim vi expulsiva ut inprimo experimento: partim attractiva, uti in secundo hoc experimento patuit, utitur.

MODUS VII.

Quomodo fotes et flumina nasantur humitatis attractione.

Iam saepius inculcavimus quomodo universae porosae Telluris fibrae tum ex mari, tum ex lacubus et fluminibus humidum it nutrimentum suum naturali quodam appetitu attrahant; cum enim innumeris fissuris fibris, porisque Terra constet, per eas mare veluti per ena quasdam. dum sese insinuat, Telluri universae debitum at mentum per infinitas alias venas, haud absimiles venis capillaribus in corpore humano, praestat. Sicuti enim incisa pelle quocunque humani corporis loco, statim sanguis exit, exceptis callosis locis: ita nullus fere locus est in Tellure, in quo si altius terram eruas, aquam non subito reperias, exceptis nonnullis locis desertis et sabulosis, quae callosis partibus in humano corpore non incongrue comparantur; et sicuti hae fi altius perfoderis sanguinem, ita illae aquam tandem subministrant. Est itaque universus Terrenus Globus fibris fissurisque, uti diximus, non secus ac Corpus Humanum venis, atque ex his propagatis capillaribus pertusus; per quas uti Caro, itaCorpus Terrenum, insito quodam appetitu necessarium nutrimentum attrahit. Fit autem haec attractio multis modis; primo partes montium, postquam halitibus igneis exaruerint, insita quadam vi, in suae siccitatis ariditatisque remedium, vicinas humoris venas suctu attrahunt et hoc pacto, ne prorsus corrumpantur, instaurant secundo, invenitur inter terrestres glebas subinde gypsea seu cretacea materia, que uti mira vi ad sugendum, ex insita sibi siccitate, pollet, ita aquam quoque ex imo loco in altum elevans in extima sua parte in lacunam efformat. Experimento res clarior fiet.

EXPERIMENTUM.

Fiat ce columna AC ex gypso, in cuius summitate crater B formetur; hanc impositam in centro C, conchae D, aquis repletae, per aliquot horas relinque, et invenies aquam a gypsea columna suctu successivis partibus paulatim attra tandem usque ad craterem B columnae A pertingere ibidemque usque ad inundationem perseverare; cratere vero evacuato exsiccataque columna, novo suctu craterem aqua repleri Idem quoque in montibus gypseis seu cretaceis fieri tibi persuadeas velim.

Sed dices forsan, Hasce gypseas montium fibras, mox ubi humidum imiberint, ab ulteriori aquae attractu cessare. Respondeo, cessare quidem aliquantisper, sed mox ac ab halitibus igneis denuo exsiccatae fuerint, crateres novo semper et novo suctu repleri, ea naturae moderatione, ut ab aquae suctu gypsea materia nec omnino lutescat, neque ab igneis exhalationibus prorsus ex siccata in pulverem redigatur, sed media critatem quandam sectetur ex humido et sicco aeque conflatam. Gypseos autem huiusmodi montes reperiri et Apenninus et Alpes sat demonstrant, e quibus aqua gypso scatens profluit, quam qui biberint, strumosi redduntur. Sed de his in sequentibus, ubi de aquarum viribus abunde disseremus.

MODUS VIII.

Quomodo novi fontes lacus et flumina subinde ex terraemotu nascantur. Narrant Historici, et inter caeteros Seneca et Plinius, in magnorum terraemotuum symptomatis, subinde fones rivosque extoriri iis in locis, ubi prius nulli extiterant. Quod qua ratione fiat, ostendam.

Quomodo terraemotus fiat, in praecedentibus fuse ostendimus. Vulcano, vel ut Chymici loquuntur. Archaeo incendis in subterraneo suo regno saeviente, fit, ut per caminos ingens halituum igneorum copia per canales pyragogos dispellatur, qui in subterraneis meatibus incredibili impetu luctantes, dum exitum quaerunt, nec inveniunt, tandem angustiarum impatientes ,exitum sibi parant; unde labefactatis concussisque hydrophylacii alicuiuss fundamentis, prostrato que mole fornice incumbente totum ruere necesse est; cadente vero mole intra subiectum hydrophylacium, cum una cum aqua consistere non possit aqua violenter pressa et hospiti advene cedere coacta perque abditos obvios sibi canales expressa, foras in fontes erumpit, vel saltem foras expressa locum molis subincumbentis occupans in acum efformatur, uti Anno 1638 me praesente contigit ad S. Euphemiae Calabri oppidum, quod terraemotu absorptum, ius loco stagnam reliquit. Complura huius rei exempla adducere possem sed cum in praecedentius de iis actum fit, hic ea repetere supervacaneum est.

MODUS IX.

Quomodo ex condensato aere, ventorum que flatibus fontes et flumina nasci queant.

Nascitur nonnunquam ingens vaporum halituumque copia in subterraneis locis; qui per porosos fistulosoque montium tractus educti, statim ad aeris frigidioris praesentiam condensantur in abes hae frigore aereae regionis dissolutae in pluvias extrinsecas revertuntur. Cessantibus vero subterraneis vaporibus dum quod in abeuntis vaporis locum substituant corpus, non habent, tunc et ci aerem circumsitum una nubibus vaporosis mistum per easdem montium rimas attrahunt; aer vero vaporosus intus attractus ad calidioris aeris contactum, statim in pluviam Subterraneam resolvitur, quae inter cavernas collecta novam dat subinde et fontibus et rivis originem.

Mirantur multi, cur montium apices pluviae imminentis tempore, fere semper nubibus obvelentur: hi rationem aliam non esse sciant, quam vapore, qui mox ac per montium rimas expiraverint, ad circumambientis aeris frigidi contatum in ee condensati consistunt; et ne difflentur, a frigidis aereae regionis vaporibus aliunde in altum elatis,velutir impediuntur: gaudet enim adeo huiusmodi attractus et repulsus ludibriis Natura rerum, ut sine iis nihil in Elementaris materiae reciprocatione, nihil in impressionum Mereorologicarum formis constituendis attentare videatur.

MODUS X.

Sanguinis in humano corpore per universas venas pericyclosis seu circulatio, huius temporis Inventum est, innumeris experimentis ita comprobatum ut de eo nulli amplius, nisi rerum imperito, dubium esse queat.

Mira res, hanc sanguinis portionem quae modo in venis pedum constitit, post aliquot horas capitis venas adscensu peragrare, et hinc iterum descendere, ut adscensu novo derelictam stationem repetat, utique admirabili Naturae consilio; de quo uti uberrime alibi tractavimus, ita hoc loco non repetere libuit; quare ut ad institutam nobis materiam revertamur, dico hasce cyclici motus rationes, non in humano tantum corpore, sed in elementi aque, sive, quod idem est Oceani pericyclosi, Naturam observare: Videque in Libro IV, Sect. I, Cap. 6 de Oceani per Polum Boreum et Austrinum circulatione, uberi ratiocinio philosophati sumus.

Si quispiam igitur contumacior is ingenii has nostras rationes e origine fontium, fluminum, lacuam acceptare nolit eum saltem hanc decimam non despecturum confido; cum quod natura in sanguine circulando mira sagacitate praestet, id ei quoque in aquarum ex mari per montium vertices circulatione, minime denegatum esse videatur: cum unum et idem sit utriusque principium.

Quomodo autem hane circulationem exequatur de eo consule Hervaeum; qui per valvulas venarum ductibus insitas, id Corde primo huius motionis auctore et motore accidere scite sane demonstrat. Si quis itaque valvulas venarum cum aquae ductibus subterraneis rite comparaverit, idem in iis locis accidere reperiet, et experimenta hucusque tradita luculenter demonstrant.

Vides itaque, Lector, nos hoc in tractatu fontim fluminum que causas ita inter se combinasse, ut nullus tam exoticus effectus circa hanc materiam assignari queat, cuius causam non ad unam ex his decem reducas. Quare haec de fontium fluminumque origine sufficiant.

CAPUT IV.

DISQUISITIO.

De Lacuum in planiciebus origine.

In praecedentibus satis actum esse censeo de Lacubus in verticibus montium, eorumque origine: iam restat, ut de lacubus, stagnis, paludibus, quae in camporum planitiebus passim occurrunt, nonnihil dicamus. Sunt autem quadruplicis generis, iuxta quadruplicem combinationis rationem. Primo enim sunt quidam lacus, qui nullum fluvium recipiunt, nec emittunt, sed in perpetuo existentiae suae tenore consistunt. Secundo, sunt nonnulli qui flumina quidem recipiunt, sed nullum emittunt. Tertio sunt alii qui fluvium non recipiunt. Quarto sunt denique qui et recipiunt et emittunt. Praeter hos modos, alius non facile assignari potest. Quare hisce rite expositis, merito totam de Lacum origine pendentem litem absolvisse videbimur. Sit itaque.

MODUS PRIMUS

Unde et quomodo Lacus illi qui nullum fluvium nec emittunt, nec recipiunt, nascantur.

Huiusmodi Lacus iterum sub quadruplici classe considerari possunt. Primo sunt ex his quidam arte facti. Secundo quidam ex inundatione Maris fluminumque relicti. Tertio, nonnulli ex pluviis et liquefactione nivium intra montium lebetes collecti. Quarto denique, ipsa natura per subterraneas scaturigines constituti. De tribus primis, cum nec perennes sint, et aestate, nisi opera et industria hominum aqua indignorum conserventur, facile exarescant, dicere supersedebimus. Sed ad istiusmodi lacuum, qui cum sine emissione aut alicuius receptione fluvii perennet, originem rimandam calamum convertamus. Non loquimur hic de rivulis, ex vicinis fontium venis in lacum aliquem derivatis; sed de fluminibus, qui se in lacus quosdam evolvunt.

Plurimi huius generis lacus passim reperiuntur, praesertim in Regionibus vasta planitie circumfusis, ut in Moscovia, Hollandia, caeterisque Europae, Asiae atque Americae locis; in Hetruria Thrasymenus, in Vestinis Fucinus, in Latio Rigillus, similesque. Inter caeteros vero omnium toto Terrarum Orbe maximus occurrit Parime Americae Lacus Aequatori immediate subiectus, in longitudine 300 circiter milliarium, 100 circiter in latitudine maxima, nullo nec augmento nec emissione fluminis mirabilis. Qui lacus, similesque, cum ingentes sint, nec flumen emittunt, nec recipiunt, nisi rivos ex pluviis, aut liquefactione nivium collectos, merito origo eorum examinanda nobis incumbit.

Dico itaque, huiusmodi lacus, quorum in externa superficie nullum nec recepti nec emissi fluminis vestigium apparet, sine occulto quodam Subterraneorum fluminum commercio subsistere non posse. Cum hoc pacto non secus ac ii qui ex pluviis et nivibus liquefactis oriuntur, aestivo tempore, vaporum exhalatione exarescentes successu temporis prorsus consumerentur; quod tamen in dictis lacubus experienti repugnat, qui tametsi hyberno tempore pluviis et imbribus, tempore vero verno liquefactione nivium augeantur, aestivo tamen tempore, quabili semper tenore, nativo gaudent incremento nulli detrimento obnoxii. Quoniam enim per subterraneos canales ex aliquo hydrophylacio deductam aquam recipiunt, ne cum tempore crescente aquarum mole exundent, er alium subterraneum meatum tantum aquarum demittunt, quantum per priorem receperant: atque hoc pacto sub aequabili semper tenore lacus huiusmodi consistunt. Et quamvis astate aestus solaris attenuatione aliqua ex parte in vapores abeant, defectus tamen subterraneo aquarum affluxu semper ita instauratur, ut ei de totali ariditate nunquam timendum sit. Patet itaque idem hisce lacubus accidere, quod iis qui in externa superficie et fluvios recipiunt et emittunt, hac tantummodo differenti, quod illi subterraneis hi superterraneis fluminibus repleantur depleanturque.

Unde mirum non est in America Lacum Parimen semper durare cum is haud dubie vel hydrophylaciis montium, quos Andes, vocant, quorum radicibus adiacet, per subterraneos recessus continuetur; vel perpetuo subterrestrium fluminum affluxu uti expletur, ita per alios similes intra intimas terrarum abyssos depletur. Vide quae de Origine Lacus Thrasymeni per subterraneos canales in Clanim se exonerantis, copiose tractavimus in Libro, quod Iter Hetruscum inscribitut ubi hanc opinionem ita experimentis propriis comprobavimus, ut de eo nullus amplius dubitandi locus relinquatur. Secundo, omnes illi lacus, qui mari adiacent, uti salsi sunt, ita non nisi vel inundatione maris, vel per subterraneos meatus, quibus cum mari correspondent, constituuntur, ut in Libro IV. De Lacubus Mexicanis affatim demonstravimus. MODUS II. Unde Et quomodo illi Lacus qui Fluvios quidem recipiunt, nullum autem emittunt, nascantur.

Huiusmodi Lacus complures observantur a Geographis, quos inter merito primum locum obtinet Lacus omnium totius Orbis maximus, quod Mare Caspium vocant, quod ingentes amnes recipit, at nullum apparenter emittit, undique et undique scopulosa montium carena clausum; de quo consule praecedentis Libri Disquisitionem 9 qua eius originem ex professo tradidimus. Secundo est Lacus Asphaltites, quod Mare Mortum vocant, quod Iordane excepto Flumine nullum apparenter evolvit, quod in praecedentibus curiose discussimus. Inter hosce Lacus Soram in Moscovia, in Persia Calgistan, in Africa Cytur, aliique complures adnumerari possunt. Quaeritur primo huius effectus causa. Dico itaque, causam horum esse, quod Lacus huiusmodi etsi flumina perennia apparenter admittant, netamen exundent cum tempore, per alium non apparentem subterraneum earum emittantur; quae ita rationi consona sunt ur de eo dubitare nemo , nisi forsan insensatus, queat.

MODUS III.

Unde et quomodo Lacus qui nullum Flumen quidem recipiunt, Flumen tamen emittunt nascantur.

Huiusmodi Lacuum ubique locorum ingens numerus occurrit; inter quos eminet Lacus Chiamy e latere Orientali Gangis; fundit hic quatuor eximiae magnitudinis fluvios, qui inundatione sua Regiones Siam et Pegu perpetuo beant; Cyacuyhay in finibus Chinae oblongus, qui alteri sociatus in Chinam illabitur. Tertius est Lacus Titicain in Charea Americae Provincia 80 leucarum in circuitu, ingentem parturit amnem, qui tamen paulo post alteri commixtus Lacui,evanescit, utique per subterraneos meatus alibi sibi exitum quaerens. In Nicaragua Americae qui a Mari Pacifico non nisi quatuor milliaribus dissitus amem emittit, qui centum milliarium ambagibus gyrans tandem Oceanum Atlanticum evolvitur: hic procul dubio ari Pacifico originem per ui ditos meatus ducit. Huius farinae sunt, Lacus Isoquois in Canada ex quo flumen S. Laurentii originem trahit; tales in Italia sunt, Lacus Vulfinius in Hetruria, qui Martam a se dimittit; Lacus Braccianensis seu Sabbatinus, qui Aronam evolvit, et complures alii, quos omitto. Causa est opposita priori. Sicuti enim lacus, qui flumina recipiunt, et non emittunt, per occultos meatus alibi sese exonerant: ita et hi qui flumina non recipiunt, sed emittunt uti per hydragogos inciles abditos replentur, ita per flumen manifestum deplentur: quae satis clara sunt.

MODUS IV.

Unde et quomodo Lacus qui et Flumina recipiunt, et emittunt, nascantur.

Sunt huius generis Lacus iterum varie aditio considerandi; vel enim fluviorum augmento Lacus consistentiam habent, sine alia subterranea scaturigine, et hoc pacto stagni nomen potius, quam lacus obtinent; vel praeter fluviorum intromissionem emissionemque subterranea quoque scaturigine augentur; qui rursus varias conditiones adiunctas habent; vel enim plus aquae fluminis affluxu recipiunt quam emittunt; vel minus recipiunt quam emittunt; vel tantum recipiunt quantum emittunt. Priores duo defectum aquae tam in receptione quam emissione restaurant per alios subterranearum aquarum affluxum vel defluxum: ultimi generis lacus propter qualitatem aquaeductuum leges affluxus defluxusque aquarum ex aequo dispertiuntur; ut fit in fontibus artificialibus.

Notanda alia inter hosce lacus differentia: quod nonnulli flumen quod recipiunt, per medium lacus inpermistibili fluxu transiens extra lacum exonerent uti fit in Lacubus, Lemano, per quem Rhodanus; in Acroniano, per quem Rhenus; in Lacu aire cure sive Bed, per quem Nilus transit incommixtus. Ula Flumen Moscoviae decem Lacus peragrare dicitur, et de aliis Chinae et Brasiliae lacubus narratur quos brevitatis causa omitto. Quidam vero excipiunt flumina sed statim lacustribus aquis permista nullum fluxus sui vestigium relinquunt. Quod itaque nonnulli non permifeeantur,alia cufa non est nisi quod cum aquae fluviales lacustribus multo subtiliores tenuioresque sint, consequenter iis veluti crassioribus insita vi et incommistibili fluxu supernatare gaudent. Quae vero commistionem ambiunt, eiusdem quoque naturae esse convincuntur. Unde patet, omnes huiusmodi lacus ex fluviis imbribus nivibusque liquefactis augeri quidem sed per subterraneas aquaeductus; ductus, atque scaturigines, quoad originem, totam essentie suae rationem obtinere.

CONSECTARIUM.

Ex dictis hucusque patet, quadruplicem hanc modorum rationem, ad unam facile revocari posse. Quod enim in lacubus receptivis em emissivisque fluminum fit. Id in lacubus nullo flumine aut recepto aut emisso spectabilibus fit per latentia subter terram flumina, quibus implentur et deplentur, adeoque ab externis non differunt, nisi quod haec ab omni sensu remota, illa manifesto sensuum iudicio comperiantur.

Sit lucus A, qui B flumen recipiat, C flumen emittat, fiet, ut si flumina B et C cooperta et subterranea concipiantur, lacus A solus existere videatur ut in lacu N patet. Rursus sit lacus quidam qui flumen B recipiar, at nullum emittat; tunc imaginaberis tibi flumen C subterraneum; et sic lacum concipies flumine B manifeste auctum;C vero non apparenter depleri. Idem delac ui nssum quidem lumen recipit, id tamen emittit, tunc concipies contraria ratione acum A per B subterraneum flumen non manifestum repleri, per flumen vero C apparenter exonerari. Qui haec rite intellexeritis procul dubio propositae laccum differentiae rationem nullo negotio assignabit.

Quare haec de lacubus in plani campestribus exortis dicta sufficiant. Figurae sequuntur. Nota nigurm quod hic cernitur, denotare subterraneum.

SECTIO II.

DISQUISITIONEM DE VARIIS AQUARUM DIFFERENTIIS, ET QUALITATIBUS,

sive, quod idem est, De Thermis, seu aquis medicatis compositisque, earumque natura, proprietate, origine.

CAPUT I.

De Aqua Fontana simplici, et de eius bonitate et malitia.

Suppono primo Elementum purum et simplex in rerum natura dari non posse, et consequenter aquam, qua fruimur, quaque carere non possumus, non esse simplicem, neque puram , e substantiam variis heterogeneorum mixtorum corpusculis mixtam confusamque, que uti rerum variorumque experimentorum inductione ostendimus alibiet infrius fusius demonstrabimus, ita iis immorari nolumus. Et tametsi hoc loco aquam fontanam simplicem dicamus, id tamen non de simpicitate absoluta, sed de respectiva intelligi velim, in quantum videlicet ad alias aquas comparata maiores simplicitatis notas exhibet; quam tamen absolute simplicem non esse, tantae fontium differenti satis ostendunt. Et quamvis de iis uberius in Itinere nostro Hetrusco egerimus, hic tamen nonnulla ibidem omissa, exactius tractare visum fuit.

Sex potabilis dulcis aquae differentiae ut plurimum statuuntur: Primo Fontana, quae ex imis terrae visceribus vena viva scaturit; secundo Lacustris, sive palustris stagnansque; tertio Pluvialis; quarto. Cisternarum; quinto, Fluvialis; sexto Putealis

Quaenam ex hisce potu saluberrima, atque ad sitim sedandam iuvandamque concoctionem aptissima, sanguinisque cum ex iecore in universam corporis oeconomiam effunditur, commodissimum sit vehiculum, inter Medicos non exigua lis est et controversia; Fontanam alii ob summam limpiditatem. suavitatem. levitatem. frigiditatemque praeferunt: Nonnulli, Plutacho teste, imbrium sive pluviarum aquam, eo quod levis sit et aerea. Quidam cisternarum aquam reliquis anteponunt, eo quod nihil alius sit, quam aqua pluvialis, et ab omnibus quisquiliis defaecatissima. Non desunt, qui putent, fluviorum aquas esse sanissimas, forsan inducti ex nonnullorum fluminum aquis saluberrimis, cuiusmodi Solinus Choaspis fluminis Persiae aquas esse dicit. tante perfectionis, ut Rex non alias quam hasce in potum adhibuerit; uti et de aqua Nilotica, utpote suavissima omnium et fecundissima, alisque innumebriris enunciatur. Putealis aqua gravis est aegreque conficitur, nec statui quidem potest num omnis sit putredinis expers. Verum tanto fuerit minus damnanda quanto ex frequenti haurientium commotione magis magisque emendatur; vel si e subterraneo fonte scaturiat. Lacustribus denique sive stagnantibus quis veluti ab omnibus e numero salubirum exauctorat, quid de reliquis recensitis statuendum sit ostendamus.

Et primo quidem pro certo statuendum est, nullam in Orbe Terrarum aquam dari quae non ex terrene miscellae quisquiliis, quas iis commisceri necesse est, saltem aliqua ex parte polluatur. Si enim fontis etiam limpidissimi originem attendas, fieri non potest, quin ex subterraneis caniculis per quos longo itinere transit, terrenorum succorum lapidumque diversa proprietate pollentium tinctura, corpusculorumque rasura inquinetur; quemadmodum in praecedenti Libro Capite de Salsedine muris sat ostensum fuit. Rursus aqua pluvialis, uti ex vario vaporum, variis mineralium spirituum copiis imbutorum resolutione accidit, ita terrae iis associat dum redduntur inquinamentum vitare non possunt. Unde cisternarum aqua quod tum ex diversarum aquarum, quae diversis anni temporibus in iis colliguntur, tum ex grandine et nivibus hyberno tempore in tectis colliquatis miscella quaedam sit, a Medicis passim, uti Matthiolus refert improbatur; eo quod nives et grandines, nescioquid noxium et exitiale in se contineant, multorum morborum seminarium. Iterum fluviales aquae cum diversorum mineralium rivorum, omniumque sordium morticinorumque receptaculum sit, certe saluti eas conferre nemo sensatus asseruerit, nisi longo temporis tractu magnis fictilibus asservatae vasis ac defaecatae clarescant, et prorsus expurgentur. Quod idem de lacustribus et stagnantibus aquis sentiendum est, quae utique fluvialibus aquis tanto deteriores esse censentur, quanto immobili situ squalentes putrefactioni sunt propiores.

Ex his itaque sex aquarum potabilium generibus si stagnantes excipias, nullum fere esse potest quodnon nonnullam puritatissuae iacturam patiatur; nullae quoque sintque varia transcolatone, concoctione defaecatione emendari non possint. Unde aliunde aquarum bonitatis salubritatis que sunt; quae signa colligenda sunt; quae supponimus

Primum itaque Signum atque universale bonitatis aquarum est, nempe cur sint, pellucidae, tenues, purae, leves, fui coloris saporum quidem expertes, et gustui iucunde, quaeque cito et caleant igni admotae, et frigeant, mox ubi ab eo remota fuerint; sidenique ne minimo quidem tempore in praecordiis morentur, sed facili ferantur tramite, citra omnem ventriculi molestiam, aquas sub hoc qualitatum signorumque complexu ad potandum laudatissias, actuendae valetudini commodissimas habeto testibus Galeno, Dioscoride, Cardano, Matthiolo des allisque.

Secundum Signum, Homines communi alicuius loci aqua utentes inveneris viribus rousto, calore nitentes, nulli crurum vitio nulli oculorum lippitudini obnoxios, longam vitam sanamque trahentes, illas aquas scito esse probatissimas. Tertium signum, i in subiectis aheno flammis aqua mox ferveat, similique velocitate subtractis ignibus deferveat, illas probae et melioris notae aquas censeto, praesertim si nihil, vel saltem parum arenae aut limi in fundo aheni resederit. Quartum signum, Si legumina in ea cocta, et celeriter percocta fuerint, nulla duritie relicta certum tibi aquae saluberrimae indicium sit.

Quintum signum, si fontem intuearis, circa quem nec muscus, nec iuncus crescit, neque ullis sordibus inquinatus fuerit locus ille; aqua vero pellucida, clara per latices et arenulas nullo muco obductas transeat, certa habebis tenuitatis salubritatisque istius aquae signa. Quomodo vero aquae cuius is gravitas et levitas, bonitas aut malitia cognosci, et per instrumenta hydrometrica deprehendi possint,in sequentibus multis variisque modis docebimus.

CAPUT II.

De Aquilegiis sive de Signis, per quae, ubinam Aqua alicubi sub Terra lateat, cognoscere quis possit.

Magni momenti haec experimenta sunt in iis locis in quibus aut foralitia aut villae, aut similia hisce aedificari solent; cum solius aquae defectus omnem deliciarum usum tollat nullum vero terrenum sit quod non alicubi subtus aut humidum, aut fontis alicuius venam habeat, merito Aquileges Architecti de tanto bono solliciti, quaerere solent, num alicuius scaturiginis latentis spes sit; unde continuo studio intenti signa quaedam reperere, per quae in abdite venam aque tandem pervenerint; quae Vitrivius l. 8 Archit. Plinius, Palladius et Cassiodorus posterorum memoriae commendarunt: Sunt autem sequentia.

1. Si videris locum herbis viridantibus, nec non proceris arboribus copiosa foliorum foetura luxuriantem, certo tibi, alicubi subtus aquarum copiam latere, persuadeas. Terris enim quibus dulcis humor non longe subest, quorundam germinum ubertas quasi semper arridet uti est iuncus aquaticus, arundo levis rubus validus, salix lenta, populus virens et reliqua arborum genera, quae tamen ultra naturam suam felici luxuriant propagine.

2. Aquarum latentium notae sunt salix errativa, alnus, vitex; ex herbis ranunculus, nymphaea, pulicaria cyperus mentastrum aquaticum et similia, quae et aquam amant, et sine ea nec ali nec conservari possunt. Accedit hisce haud inevidens indicium, stabulantes ranarum coaxantium greges.

3. Sumitur ex qualitate locorum, terrestrisque glebae natura et proprietate. Ubi cretaceum occurrit solum varia miscella corruptum, ibi nec copiam, nec boni saporis aquam speres. Contra in argillosa terra ad omnibus quisquiliis defaecata, aqua semper ducis; frigidior in topho; dulces enim uterque levesque facit aquas, et colando continet sordes. Glarea incertas, sed boni saporis promittit. Sabulum ex arena carbunculosa certas stabilesque, et, quod potissimum est, salubres spondet: Rubra quoque saxa optimas speique certissime: montium radicium et silicibus uberiores, frigidiores, salubrioresque.

Atque haec sunt praecipua signa aquarum latentium; nunc quomodo ex aliis modis experimentisque explorari queat videamus

EXPERIMENTUM I

Locus quispiam in profunditatem quinque circiter pedum defodiatur, tum circa solis occasum aerea vel plumbea pelvis oleo peruncta in eo collocetur, inverso situ, ita ut concavitas fundum respiciat, fossae interim orificio arundinibus et frondibus cooperto,humoque desuper congesta; postera die aperiatur; et siquidem in aere vel plumbo humor copiosa guttarum aspergine stillaverit,de tentis aque abundantia certus sis.

EXPERMENTUM II. Si simili praecedenti fossa vas figlinum, crudum adhuc et incoctum lanae que vellus laxe iunctum imposueris, postera vero die vas confractum et humore evaporante dissolutum, vellus quoque madidum, ita ut aqua inde exprimi possit, repereris id sane copiosae aquae inibi latentis signum erit. Idem fiet si ardens lucerna olei que plena exponatur in eadem fossa frondibus cooperta quam si postera die extinctam videris, nullo olei aut ellychnii defectu, certo tibi persuadeas, aquas inibi latitare non procul lucerna dissitas. Item fi ignem in ea accenderis, terra adustane bulosum halitum exspirabit, atentis aquae indicium.

EXPERMENTUM III.

Aquilex mane Orientem versus, ante Solis tamen ortum pronus in terram prostratus, observet, utrum alicubi humores in tenuem nubeculam se crispent, et tremulo motu aerem feriant; quod ubi comperit, fodiat, de aqua condita securus.

Nonnulli, nescio qua superstitione in transversum ati, putant id effici posse per cribrum, in quo suspnesa forfex, apicibus suis mox ubi venae latentis imminuerit, infallibili indicio aquam ostendat. Memini me Viterbii huiusmodi ridiculum experimentum a Latomo quodam factum vidisse; sed id uti nullis naturae principiis fultum subsistebat, ita merito omnium risu et cachinis explosum fuit.

His ego addam nonnulla multo reconditiora, certissima tamen, quibus aquarum abditarum latices explorare olim solebam.

EXPERMENTUM IV.

Fiat ex ligno quopiam ad aquam sympathico, cuiusmodi Alnus et salix esse possent, Sagitta CB eo fere modo quo in magneticis pyxidibus acus collocari solent, ea tamen arte fabrefacta, ut medietas CA, ex alio quovis ligno, quantum fieri potest sicco, altera vero medietas AB ex alni aut salicis viridi ligno constet, quae in medio A concavo ex aereo cono simul commissa perfecte ad aequilibrium nectatur; quo facto, fiat pes in quo instrumentum firmari possit habeatque in superiori loco obelum, qui aereo cono sagittae inditus, sagittam non tantum sustentet, sed ita tenuem reddat, ut sagitta nullo negotio nulloque impedimento et resistentia facillimo et lenissimo motu, haud secus ac in magneticis pyxidibus acus, hinc inde agitari possit et habebis instrumentum praeparatum; vel si conulus iste concavus aegrius fieri possit, supra axem versatilem sagittam aequilibrabis, et idem proveniet effectus; ut in Figura apparet.

Inquisiturus itaque alicubi locorum aquae latentis venam, instrumentum in loco praecedentibus signis conspicuo et umbroso, summo mane anteortum solis constitues; et deinde post aliquot horas inspice instrumenti partem AB sagittae ex ex alnino ligno confectae; quae si deorsum declinaverit, certus sis, eo loco aquam esse conditam; cum enim dictum lignum maximam ad aquas sympathiam habeat et humidum ex terra vaporem avide attrahat, illud necessario humido imbutum aggravatumque relicto aequilibrio deorsum verget, maiorem vim id obtinebit, si laneis floccis illud obtexeris; ob magnam que lanae in est, humidi sitim. Sed hoc loco non omittam, quomodo fontium venae aliquando exarescat.

Solent autem fontium vene quadruplici de causa evanescere, at comparere; primo ob terre saxorumque infra terram lapsum, a terraemotu, vel pluviis, solutisque nivibus provenientem, qua aqua, ne solita tendat via, impeditur, novosque exitus quaerere cogitur. Secundo, nova cuniculorum obstructione aut apertione aliorum. Tertio, recenti alicuius putei aut fundamenti aut fodinae, aut similis rei effossione qua iter aquae fluenti intercisum alibi aperitur. Quarto denique, nova sarum nemorumque pullulatione, aut evulsione; arborum enim radices attrahunt aquas; inde est, ut fons aliquis nova plantarum vel aret germinatione, vel earundem fluat extirpatione. Vide quae in Itinere nostro Hetrusco de hisce pluribus egimus.

CAPUT III. 

De Aquis mixtis seu compositis medicatis in genere earumque causis, de mixtionis cum mineralibus diverso modo ratione.

Aquae dicuntur mixtae seu compositae, quae ex diversis terris, metallicis corporibus, succis, reliquisque mineralium speciebus commixtae componuntur; quorum uti non est numerus, ita quoque aquarum differentium varietas finem non habet.  Quemadmodum enim nulla in homine facies est, nulla vox nulla inclinatio naturalis ingenii, nullum temperamentum in homine dari potest, quod non ab alterius temperamento differat;  ita dico, nullam esse aquam, sive simplicem sive compositam, qu non specialem ab aliis quibuscunque aquis die differentiam sortiatur.  Adeoque dicere ausim, tot esse differentes aquarum species, quot differentes sunt terrestrium glebarum, mineralium metallorum succorumque tam liquidorum quam concretorum species;  quaecum sub numerum non cadant, ita quoque numeras aquarum species, praesertim si singularum cum singulis mixturae apte combinentur. existunt;  ut proinde difficile sit, de medicam aquis firmum ferre iudicium.  Viderunt id, duo nobilissimi. Philosophi, Seneca et Plinius, unde ille lib. 3 Nat. quaest de aquis disputaturus.  Ad rem, inquit, feriam, gravem immensam accessimus;  faciemus quod in itinere fieri solet; qui tardius exierunt, velocitate pensant morum;  sustinemus et opus nescio an superabile, magnum certe, sine aetatis excusatione tractemus hic vero lib. 31, cap I. plurimas aquarum vires differentiasque conspicatus.  Cunctas, exclamat, quis mortalium enumerare queat?  Quidni cordati formident Philosophi?  Infinitum enim pertransiri non potest.  Non obstantibus tamen hisce difficultatibus non ita deterremur, ut proinde nobis hastam abiiciendi animus sit.

Est quiddam prodire tenus;  si non datur ultra.  Idem mihi praestandum esse censeo quod Phyognomis, qui in infinita illa temperamentorum diversitate ex praedominii eorundem prognosi non ita aberrant, ut non subinde hominum naturam intimam ad virtutes et vitia inclinationem veluti acu tangant et verissime determinent.  Ut idem in hoc aquarum iudicio praestemus, tantoque feliciori cum successu monstremus, principales tantum hoc loco rerum miscellas, quibus aquae tinguntur, enarrabo ex quibus Lector curiosus facile modum reliqua explorandi reperiet;  cum ex praedominio qualitatum sensuum officio experimentorumque ope, non difficulter comperiantur.  Mixturas itaque aquarum omnium qualicunque tandem modo compositarum, ad quinque Capita reduco. 1. Vel enim diversis terrestris materiae glebis miscentur, quibus omnes terrae species comprehenduntur. 2. Vel diversis salium, qui succi concreti dicuntur, generibus, et fiunt tot differentes mixturarum species, quot differentes sunt salium species. 3. Vel diversis succorum sive liquidorum fluorum speciebus iunguntur, quibus tum pinges, uti bitumina, tum non pingues, uti aquae fortes et causticae continentur. 4. Vel cum metallicis corporibus miscentur. et induunt naturam eorum quibus tinguntur metallorum. 5. Denique vel variis lapidum generibus miscentur, sub quibus omnes saxosae substantiae differentiae continentur.

Atque ad has quinque Classes, quicquid in Corporea et subterranea natura reconditum est revocatur;  ex quorum commixtione sequens qualitatum, quae in ea quam recensuimus aquarum diversitate elucescunt, series emanat.

TABLE

Ex horum vero singulorum cum singulis combinatione, nascitur admirabilis illa aquarum varietas,quam supra citati Philosophi concipere nequierunt;  has enim duodecim species, si iuxta combinatoriae principia coniuga veris, nascentur 479001600, id est, quadringenti septuaginta novem milliones, mille sexcentae aquarum differentium species.  Has iterum si in differentes terrestrium glebarum, salium, nitri, aluminis vitrioli, sulphuris, metallorum species cominatione resolveris umerum habebis, qui omnem numerum areane maris excedat.  Quoniam vero in enarratis duodecim speciebus, semper praedominium sinsibus occurrit, illo contenti, de singulis ordine, iam tempus est, ut differamus.

§. I. 

De Fontibus seu aquis auriferis, gemmiferis, aliis que terra infectis.

Triplix mistionis modus in his omnibus considerandus est.  Primo sunt nonnullae aquae medicatae, que non perfecta, sed confusa mixtura constituuntur;  id est, quae sensibilibus variorum mineralium corpusculis scatent, et nullo negotio ab ea separari possunt.  Secundo, quaedam perfecta mistura constant, ita ut singulae particulae aquae singulis vaporosis spiritibus intime per union em quandam non nisi longi temporis decoctione separabilem misceantur, atque adeo tum unum cum aquis corpus, unam substantiam, unam formam constituant, uti aquae salsae, vitriolatae etc. Tertio sunt denique quaedam aqua, quae partim vera rerum quas continent mixtura. partim confusa sine vera mixtura constant:  suntque compositae ex primo secundo mixtioni medo.  Hoc pacto multae sunt thermae quae calcarium lapidem evomunt, et se separant, utpote confusanea quadam ratione iis inditum cum sale vero perfecta mixtura uniuntur. sed haec omnia penitius exploremus.

Auriferi fontes et flumina ubique fere locorum reperiuntur, ubi videlicet auri dominantur fodinae;  prae caeteris celebrioris nominis sunt Tagus in Hispania, in Italia Padus, in Germania et Hungaria inumerabiles rivi;  in Asia Padrotus, Chrysorrhoas, in Bactris Oxus:  in Carnenia Hyramnis; in Africa Nilus, Niger et Zairus; in America iuxta Porosium omnes fluvii aureis scatent ramentis.  Verum de hisce vide tractantes, Aristotelem de admirandis auditionibus, Plinium, Solium et huius aetatis complures Geographos. Nostrum est causas huius Chryorrhoias exponere.

Si quis itaque quaerat, Unde nam huiusmodi auri ramenta originem suam trahant, uturm ex natura fluminis permixti terrenis glebis utrum aliunde?  Paucis me in re minime recondita expedio:  Si vinae auriferae flumini aut lacui subsint, certe eae, iuxta nonnullorum placitum, dici possunt in aquis ipsis generari;  congruentius tamen loquemur, si dicamus aurum in nativis montium venis ortum, inde amnium rivorumque fluxu et impetu abrasum rapi, atque in alveos fluminum derivari, eorumque arenis aquisque permisceri;  docetque experientia, in Tirolensi Principatu Boemia, Saxonia, Hungaria, et denique in omnibus illis Regionibus in quibus montium uterus auro gravatur ibidem et rivulos auri ramenta ab auriferis venis abrasa arenisque mixta ostendere Narrat Mariana Hispaniae Historiographus, Incolas olim fractis ruptisque montibus aquam immisisse, quae ando aurum conveheret.  Itaque aurum e venis abrasum confidet in arenis;  in eis vero non gignitur;are enim venulis carent, in quibus humor, ex quo aurum fit, contineri possit, neque calor maturans eo pertingit.

Referunt Patres nostri, flumina circa Potosinam Regionem in America ita auri feracia esse, ut nostri Collegii Potosini reditus annui nulli sint nisi quos ipsis flumen ariferm subministraverit;  ita autem operantur: Mancipia certis et constitutis temporibus ad arenam extrahendam mittuntur, qui extractam arenam tabulis parum inclinatis a spurcitie et sordibus frequenti supra affusae aquae lotione emundant;  atque hoc pacto reliqua terrestri materia per affusionem aquae sublata, auri ramenta graviora relinquuntur.  Ramenta haec crucibulis imposita igni fervido colliquant, et deinde quod colliquatum est, malleo in laminas deductum in usum convertunt. Quantum vero Nilus auri per catadupas praecipitati Aegypto subministret, ostendimus in Secundo Oedipi Aegyptiaci Syntagmate de Alchymia Aegyptiorum, ad quem Lectorum remittimus.

Cum itaque innumera huius generis flumina in Geocosmo reperiantur merito quis dubitare posset.  Utrum haec flumina non etiam aliquid a virtute auri participent sive, quod idem est, perfecte aquae misceatur.  Respondeo quod non; si enim in aureo poculo per centum annos aquam servaveris , nullam tamen inde virtutem attrahet;  cum enim arum sit indissolubile, et strictis iimis naturae legibus compactum, nisi aquis fortibus dissolutum, desideratum effectum praestare non poterit.  Contingit tamen subinde, ut aureae venae rosivo quodam et caustico liquore dissolutae in spiritus abeant, atque hisce aquae impraegnatae nonnullam virtutem concipiunt;  non putem tamen perfectam auri cum aqua mixtionem dari posse, sed confusaneam tantum et leviter tinctam, uti suo loco de auri potabilis natura fuse docebimus.  De gemmiferis vero aquis et locis alibi philosophabimur.

§. II. 

De Fontibus et Aquis terreno luto infectis.

Quandocunque aqua transit per loca vario terrenae substantiae luto infecta, tum ea quam ipsum lutum insitam habet qualitate tingitur.  Fit autem lutum huiusmodi excreta, argilla, arena, gypso, ochra, sandaracha, rubrica cinere, calce caeterisque mineralium corporum arenis et pulveribus, simulac cum humore miscentur.  Cretaceae et argillosae aquae magno in Hetruria numero reperiuntur, graves sanitati minime conducibiles.  Si per arenam duriorumque lapidum sabulum aqua transierit, ea omnium optima censetur et saluberrima.  Aquae gypso tinctae pariter in Hetruria reperiuntur haud infrequenter; que quidem uti externae corporis lotioni plurimum conferunt, ita hausta sumptae periculo ob causticam quandam virtutem , qua gaudent, non carere existimantur.  Quae ochra, sandaracha. similibusque scatent aquae, potu summopere nocive, loco balnei tamen utentes a multis infirmitatibus liberantur.  Variat autem hoc lapidum genus secundum loca non parum:  nam colore reperitur cineritio livido, pallido subrobro;  alibi lapidis genus nascitur quod erutum in gypsum tenacissilimum convertitur, uti in Cypro, Plinio teste per huius lapidis venas si aquae transierint, redduntur albae.  Gypsearum itaque aquarum ubique locorum magna copia comperitur: uti in Italia apud Camertes, ad Callim fluvium, unde ex eo bibentes, strumosi fiunt.  Bononiae puteorum quorundam aqua gypsea, oppido nociva et suffocativa vi quadam pollens: apud Helvetios ad Eugestam;  Puteolis in Campania,alisque innumeris locis

§. III 

De salsis Aquis et fontibus.

Cum in praecedenti Libro de salsedine maris abunde philosophati simus, et in sequenti de Salis natura simus tractaturi, hoc loco savs fontes non tam describam quam obiter tantum attingam.  Constat itaque inter caeteras medicatas ur aquas, nihil salsis Fontibus esse frequentius numerosiusque;  neque enim ulla aqua non dicam medicata seu composita sed neque pura quidem et simplex assigna potest, quae non salis nonnihil admistum;  quod Arte Chymica ita comprobatum est ut de eo nulli amplius dubitandi locus relinquatur.  Sicut enim sal semen quoddam naturae est, elementum terreum, ad omnium mistorum compositionem concurrens,  ita natura quoque nullibi id deesse voluit, quod rerum conservationi tantopere necessarium foret.  Hinc nullum fere Thermarums um genus dabitur cui non salii quidpiam immistum sit;  in quibus tamen aquis sal praedominium habet, eae quoque salsae vocantur Quarum nonnullae quidem nascuntur ex intimis salsugionsis montium caveris, quaedam ex ipsis fluminum ripis salsedine pollentis aliae ex ipsis subterraneis aquis nativa locorum salsugine abundantibus tinguntur.  Et fontes fluviique Hungariae, Poloniae, Tirolis, Saxoniae, in Italia Volaterris, in Emilia, Piceno Hetruria, Gallia, Hispania, in toto denique Terrarum Orbe ubivis locorum passim obvii id sat testantur.  Sed de hisce in sequentibus uberius DEO dante agemus.

§. IV.

De Fontibus Nitrosis. 

Quid Nitrum, et quot eius species sint, vide in sequenti Libro, Cap de Nitro.  Nos hoc loco tantum aquas Nitro infectas allegabimus; quod ut faciamus scire te primum velim, Tellurem in nonnullis locis abundantissimum nitrum producere, uti Egyptus iuxta Memphim, hodie Cairum, ubi etiam calore solis tostum in lapidem vasis conficiendis aptissimum convertitur. Per huiusmodi itaque loca aqua defluens, nitrosa atate ago rei medice emolumento tingitur.  In Sabinorum Agro qui hodie Puteus Retinianus dicitur, Catilias Aquas Veterum scriptorum monumentis, vel ab ipsis Aboriginum temporibus celeberrimas, nitro refertissimas dicti Auctores monstrant de quibus amplius in sequenti Libro, Capite de Insulis natantibus.  Huiusmodi sunt nonnulle aquae in Aemilia iuxta Maldulam, et in Valle S. Martini iuxta Viam Flaminiam;  in Baiano Territorio Brachulae et Sucullaria ad Avernum Lacum, et quae est in Aenaria Insula.  In Hetruria aqua Borra et Volaterrana in Germania laudatissimae iuxta Argentinam in Helvetia ad Tigurum, in Ducatu Wirtenbergensi ad Sylvam Martianam, nam, in Alsatia aliisque innumeris locis;  quarum omnium virtus, uti smectica sive abstersoria vi pollet, ita catharticae sive laxative ab omnibus Medicis habentur, nisi aliarum mixtura aquarum differentes effetus praestent;  praedominium, enim nitri aquas potentes facit, quae et potae malum habitum ex pituita contractum emendant, alvum solvunt, prosunt nervorum vitiis, quod distillationibus infestatur, pectori:  cutis vitia scabiemque sanant auribus instillatae tinnitus tollunt, verbo, aequos cum sale effectus producunt, nisi quod sal restringentem, abstergentem vim nitrum prodat.  Sed de Nitri natura et proprietate ex professo alibi.

§. V. 

De Aquis Aluminosis.

Quondocunque aquae per loca alumine referta transeunt, eius viribus tinctae, aluminosae fient.  Alumen autem contrariis quasi qualitatibus imbutum est, calidis videlicet mediocriter et siccis summe frigidis praeterea ac potenter ad stringentibus;  earumque indicia sunt sapor: primo enim in gustu subdulcis ac tenuis, pungens linguam, unde in amarulentum et insigniter adstringentem paulatim abit, quas vires aquc cum eo perfecte mixte participant.  Mirum sane est, nullum me vidisse rivum alumine tinctum: qui quicquam herbarum in ripis hinc inde patiatur.  Neque enim, quod et ipse Theophrastus notavit, aluminosae lymphae plantam ullam aut alunt, aut gignunt, potentis sane siccitatis quae ei praedominatur, luculentissimum indicium;  Unde morbis qui ex nimia humiditate sive frigiditate originem ducunt, sanandis mirum in modum conducunt.  Tales sunt aquae iuxta Tolfam ex aluminosis montibus profluentes; tales Abulae Agro Tyburtino:

Itur ad Herculei gelidas Tyberis arces.

Canaque sulphureis Albula fumat aqis. 

Aliaeque innumerae, uti ex Catalogo Termarum constat.

§. VI 

De Aques sulphureis et bituminosis.

A Quae hoc loco tripiciter considerari possunt, ut aliae sint Sulphuratae ali sulphure, aliae ex utroque.  Sulphuratas dicimus puras, quae multum Sulphureae substantiae incommixtibilis continent.  Sulphureas puras, quae vaporibus spiritibusque sulphureis quamdiu fervent mixtae, tinguntur: sed frigidae atque iterum igni submotae omnem sulphuris tincturam, vaporibus spiritibusque, qui in iis existunt, avolantibus perdidisse comperiuntur, ita ut nec odorem, nec saporem, nec ullam amplius sulphureae indolis notam prae se ferant.  Si vero aquae ex sulphureis corpusculis una cum halitibus spiritibusque intime tinctae et perfecte mixte fuerint, tunc vere et proprie sulphure aquae nomen obtinent, sulphureosque effectus praestant semper: sive calidae fuerint, sive frigidae. Prioris generis sunt Aquae Albulae, que sulphureis glebis abundant, iis tamen non commiscentur, sed ut paulo ante dixi, aluminis praedominium habent. Secundi generis sunt omnes illae sulphureae aquae, frigefactae sulphuream indolem exuunt.

Tertii generis sunt aquae in Hetruria. S Cassiani et aquae Caiae prope Viterbium;  cum enim longis ambagibus per sulphureas venas vaporibus halitibusque sulphureis refertas transeant et abrasis substantiae sulphureae ramentis, et spiritibus iis immixtis perfecte tinguntur, et intime et inseparabili unione commiscentur.

Ad bituminosas aquas quod attinet, certum est experientia omnes pingues et bituminosos liquores etsi prima fronte omnem cum aquis mixturam respuant, longa tamen mora devictos iis confuse misceri, uti omnes bituminosi fontes monstrant;  adeo enim (ut de nonnullis fontibus in Agro Parmensi refert Fallopius) bituminosis vaporibus referti sunt, ut ex flamma vix iis admota aqua accendatur neque potest flamma in ipsa aqua accensa ulla aquarum affusione extingui, sed vento solummodo, aut pannis ipsis superiniectis Nascuntur autem bituminosae huiusmodi aque ex pluribus bituminosis spiritibus vaporibusque, qui a bituminis in locis illis subterraneis bullientis vena perpetuo elevantur. Verum de natura, speciebus, origine bituminis vide in sequenti Libro peculiari Capite.

§. VII 

De Aquis succo lapideo, sive petrifico pollentibus.

Per succum lapideum sive petrificum, hic intelligo humorem quendam optime elaboratum et coctum ex materia lapidosa genitum, qui humor seu succus siccescens vertitur in lapidem;  Aquae vero medicatae hoc succo imputae vocantur petrificae, quia quam cunquerem illis impositam successu temporis vela lapideo inducunt tegmine, vel eam etiam prorsus in lapidem convertunt.  Invenitur autem hic succus potissimum in thermalibus aquis.  Quibusdam duplici modo miscetur, subinde era et propria; nonnunquam non vera sed confusanea mixtione.  Prioris modi exemplum in plata damus.  Si enim a planta quapiam aqua petrifica in alimentum attractum fuerit, tum et simul succum petrificum attrabi necesse est, unde planta prosus lapidesit.  Si vero succus non fuerit cum aqua permixtus, sed confusus tantum, tum quoque planta vitato succo, aquam trahens nunquam lapidescet, sed caulem solum lapideo vestiet amic.

Quae omnia experientia didici in Itinere meo Hetrusco, in quo prope Roncolanum Senensis Territorii Oppidum duos fontes calidos observavi, quorum aqua per canales ad molares rotas vertendas ducebatur. In hisce canalibus cyperus, iunci, ranunculus, similesque herbae tanta adolescebant fecunditate, ut quotannis eas, ne aquae motum interturbarent, exstirpare oporteret; extirpatas vexo proiectasque in vicinum locum, herbas omnes in lapidem conversas non sine admiratione spectavi.  Cuius rei causam cum Molitoribus quaererem, responderunt, Aquas istiusmodi huius virtutis esse ut qucunque intra canales, aut in ipsa aqua excreverint herbae, mox ac extirpatae fuerint, lapidescant;  quaecunque vero extra aquam in campis patentibus excreverint herbae istas extirpatas nunquam lapidescere.  Cuius quidem rei causa alia esse non potest, nisi quod cum istiusmodi aquis succus lapideus, sive spiritus petrificus intime commixtus sit herbae vero aquam hoc spiritu turgidam pro alimento attrahant, necessario fiat, ut herbae quandiu hoc humido aluntur, lapidescere nequeant;  mox tamen ac eo destitutae fuerint, tum succi petrifici humidum intra herbas attractum suae veluti libertati relictum paulatim siccescendo, ex insita naturae pronitate tandem in id ex quo primum prodiit id est, in saxeam substantiam convertatur, similem ei ex qua originem suam duxit; quod perfectae mixtionis cum aqua manifestum signum est.  Aquae vero quae  confusa quadam ratione cum huiusmodi petrifico succo vel spiritu commixtae, quoad totam substantiam non lapidescunt; sed veluti cortice quodam lapideo tantum inductur.

Est in Hetruria iuxta Castellum quod a Cole nomen habet, fluviolus limpidissimus, qui exiguo post ortum suum spatio intra torrentem cui ena nomen vulgo obtigit, evolvitur.  Scatet hic torrens lapide quodam spiritu petrifico foeto;  hinc fluviolus ei simulac commixtus fuerit, mox etiam petrifica qualitate imbuitur;  omnia siquidem, quin dicta aqua permanserint, uti ligna herbae, frondes, aliaque non quidem lapidescunt, sed tantummodo lapideo cortice, salva ligni herbarumque substantia induuntur, quod indicat succum petrificum aquis non perfecte sed confuse tantum, ut diximus misceri. Sed de hac mirifica qualitate petrefactiva in sequentibus fusior Cap. de Impetritis, dabitur dicendi materia.

§. VIII. 

De Aquis Metallicis.

Aquae Metallice dicuntur, quae ari, argenti, aris, ferri, stanni, plumbique proprietates referunt.  Utrum vero metalla cum aquis vere et proprie misceri queant, magna inter Philosophos Metalloscopos controversia est. Negativae sententiae ratio principalis est, primo, quia ob indomabilem duritiem sese perfecte aquis communicare nequeunt.  Si enim in aureo, argenteo, plumbeo, etc. poculo aquam frigidam vel centum annos teneres, nullum tamen mixturae indicium reperires.  Sed nos affirmativae sententiae adscribimus;  et ad arum quidem quod attinet, certum est aliquam id, non perfectam saltem confusaneam subire mixtionem cum liquore.  Pater ex aquis fortibus;  in quibus aurum prorsus in insensibiles atomos resolvitur;  patet et in aquis chalybdatis et ferratis, quae virtutibus ferri seu chalybis imbuuntur ad obstructiones hypochondriacas saluberrimis.  Quomodo itaque aque misceri queant cum metallis exponamus.

Dico metalla solida et ad perfectionem suam per ignis purgationem depurationemque iam perducta, vix ac ne quidem ullam cum aquis mixtionem, nisi adhibita decoctione admittere; ac enim spiritus metallici suscitati, sese aliquo modo aquis communicant; uti in aquis chalybdatis experientia docet. Secundo, Cum in subterraneis venis metalla non ita solida et dura sint, neque debitam perfectionem habeant, utpote quae multo adhuc humido, et adinstar terrestrium glebarum mollitudine polleant; fieri subinde potest, ut interveniente aquarum causticarum affluxu spiritus auriferi separati, una cum abrasis auri ramentis, mox ubi sese aquis calis insinuaverint, iis una virtutem suam per mixtionem quandam, aualiscunque tandem illa sit, communicent; atque hoc pacto ego thermas Piperinas in Helvetia, et si quae alibi reperiuntur, auri facultate pollere existimo.

Cum in nonnullis locis thermae dentur argete, merito quaeri potest, utrum illud cum aquis vere misceri potest.  Follopius id ob summam visciditatem ac duritiem, qua pollet aquis misceri posse negat.  Nos dicimus, aquas quidem frigidas sive quae in fodinis argenteis subinde rivorum more confluunt mixtionis incapaces esse;  si tamen spiritus argentei, aut Subterranei Ignis aestu, aut aquarum causticarum virtute in appropriatis venis resoluti aquis thermalibus malius commisceantur eas virtute quoque argenti specifica tingi, nihil dubito, et argentum in calcem redactum aquisque mixtum sat superque docet.  Sed de his amplius in Cap de Argento eiusque tinctura.

Quaecunque de aqui auriferis, argenteis dicta sunt de ruris ferratis, stanneis plummbeis que pari pacto dicenda sunt.  Quae quidem, uti dictum est, quoad substatiam nullis aquis miscentur, sed quoad vim a spiritibus iis inexistentibus communicatam.  Non enim thermae plumbales, que in Germana et Lotharingia passim inveniuntur, a plumbo appellantur,quod in iis plumbeae substantiae vestigia reperiantur sed quod vim et proprietatem plumbi prae se ferant atque adeo ad Saturninos morbos profligandos plurimum conducant.  Accedit quod quanto metalla molliora sunt, tanto vim suam aquis facilius communicent.  Atque haec de mixturis aquarum sufficiant.

CAPUT IV.

De Mixtura Aquarum Medicatarum

id est,

Quomodo et qua industria, quaenam Mineralia ac Metallica corpora cuivis Aquae medicatae insint, ver varia Experimenta cognosci possit.

Magni sane in re meica momenti est, exactum de medicatis aquis iudicium ferre; cum ex eo tota infirmorum iis utentium salus dependeat. Et quamvis complures, varios eas cognoscendi modos praescripserint; visum tamen nobis fuit, nonnulla ab aliis nova et non observata experimenta hoc loco tradere; ut hoc pacto nihil in hoc proposito nobis argumento Lector reperiret, non undiquaque exactissime discussum.

Cum autem virtutes et proprietates aquarum thermalium in eo temperamento specialiter, quod aquae ipsae cum ipsis terrestrium glebarum mineraliumque miscellis sortitae sunt, consistant; Misturarum cognoscendarum primo quispiam modus per viam experimenti, una cum exacta notitia Mineralium necessario: omni Corinthum hanc adeunte, promptus esse debet. Modus autem duplici ratione perficitur. Prior totus sensuum peragitur ministerio; Alter, quem Physici a posteriori vocant, ex recrementorum, que canales post se relinquunt, qualitate colligitur. Utrumque paucis exponemus.

Innest a natura hominibus insita cognoscendi vis ab evidenter apparentibus et sensibilibus, per quam non causas duntaxat rerum venentur, sed et plane scire videantur cum sensibus consonet ratio. Aquarum itaque, quarum misturam et consequenter naturam et proprietatem nosse desideras, substantia exploranda est, quantum nempe a simplici aqua, pondere, colore, sapore, odore, et tactus demum qualitate differre videatur. Quae quidem substantia ut plurimum duplici dote superbit; una elementari, qua unaqueque res qualitatibus operatur, calida, frigida, sicca humida; altera specifica, quam nonnulli celestem quoque appellant, omnibus elementorum viribus, omnibus sensuum coniecturis superiori; utpote que non nisi in mirificis effectibus sese prodat; quae sane si in ullo mixtorum genere, certe in aquis medicatis potissimum sese exerit, ut postea ostendetur; atque adeo longe patet ut non dicam ullus medicatae, sed ne simplicis quidem aquae fons occurrat, quem non non nullus celestis favoris radius adspiraverit ac singulari beneficio affecerit. Quorum tamen investigatio tanto est difficilior, quantointimi causarum thalami magis sunt inaccessi. Accedit misturarum in aquis elucescentium infinita quaedam varieras; in quibus uti facultates non uno constant gradu, neque eandem in uno atque in alio fonte efficaciam habent, ita difficultates congeminant.

Medici ut plurimum primarum notitia qualitatum contenti, disciplinae usum per gradus veluti quosdam caloris distribuentes, a primo ad tertium, et hinc ad quartum, ad quantam singula actionem efficaciamque perveniant, oppido fallaci coniectura aestimant. Deinde cognito primarum inter se qualitatum connexu, ad compositas consequentesque alias ex ordine nature operationes progrediuntur; Calefacientium quidem aquarum effectus, rarefactionem, fusionem, digestionem et attenuationem; Humectantium mollitionem lenitionemque; Frigifacientum repletionem, distensionem; Siccantium denique adstrictionem condensationemque, aliaque huiusmodi rimantur. Ex his denique ad tertium genus operationum progrediuntur, quae videlicet ex secundis inter se ac primarum virtute resultant, quintus susceptae abstergunt, lubricant, alvum solvunt, ad vomitum concitant, et similibus corporis viscera exagitant. Hinc ad quartum operationum genus provecti insignes quidem vires comperiunt, at ob abditas rationes atque inexplicabilem fere partium nexum a tota substantiae similitudine deducta proprietate vix hucusque,nisi a paucis, quos Divina Bonitas excellenti subtilitate ingenii beaverit cognitas. Huiusmodi sunt quae per occultos naturae characterismos perficiuntur; ex quibus aliae lapides in vesica renibusque frangunt, epilepsiam sanant, occulta quadam proprietate singula membra respiciunt: dementiam inducunt afferunt oblivionem hebetesque reddunt, sternutamenta cient, calvitiem accelerant, lacrymas eliciunt, risumque movent, aliae foeminas sterilitate laborantes fecundant. Huc quoque revocari possunt omnes deleteriae qualitates a: quarum in sequentibus, quantum ingenii nostri debilitas permittet, DEO dante assignabimus.

Atque hoc pacto Medici procedere solent, sed in tantis Medicorum tricis certa quaedam regula, quae rebus non dubiam lucem afferat, tenenda est. Peripatetici Philosophi plerique multum tribuunt sensatae experientiae dum adtactam aquas referunt calidas et frigidas; leves et graves ad pondus; ad sapore dulces, amaras, acidas, acressalsas; ad colorem, puras, turbidas, ceruleas; lucidas, nigras, atque alias alias quelsce coloribus mistas; ad saporem sulphureas, bituminosas, similesque foetentissimi putoris; tametsi nemo hanc certam et infallibilem regulam sequatur.

Etiam si enim multae ex colore dignoscantur, certi tamen esse non possumus, utrum color ex hac potius quam ex illa mineralis miscella originem ducat; sunt enim multaque aquam simili colore tingant. Si gustum consulas et acredinem quandam senseris, scire tamen non poteris, utrum haec a sale, an ab alumine, an a nitro aut vitriolo, anab omnibus una mixtis originem ducant, nisi ad intimas eorum facultates respexeris; cum enim omnes acrimonia linguam vellicent, a differentibus quibus pollent, facultatibus cognoscendae sunt; salsae quippe aquae in potum assumptae corroborant stomachum, nitrosae contra stomachum evertunt potentiusque pituitosos concitant humores: illae asperitatem manibus lotura sua inducunt haec abstersiva seu smectica vi sua lenes et molles reddunt: sed uti in illis fallax asperitatis iudicium est, eo quod complura mineralia lotione sua manus exasperent, ita mollitudo et lenitas manuum, quam abstersiva vi sua nitrum efficit, compluribus aliis quoque, uti calci, cineri, lixiviisque convenit. Aluminosa non odore sed gustu discernitur; est enim adstringentis virtutis sine acerbitate, linguam tamen palatumque mirifice vellicat, dentes stupefacit; verum cum multa alia eosdem praestent effectus, dentes firmum iudicium concipi non poterit. Vitriolatae et bituminosae aquae gustu et olfactu cognoscuntur: gustu linguam acredine quadam, olfactum vero putentissima mephiti percellunt.

Nisi itaque ex omnium unicuique miscibili competentium qualitatum complexu dignoscantur aquae, ob aliarum similium confluxum perfecte aestimari non possunt. Quod si verum est de salibus et aliis concretis fluoribus, multo magis id de fluoribus in metallicis aqus, qui perfectam cum aquis, uti diximus, misturam non admittunt, verificabitur. Hinc alii ad inciles, per quos aqua medicata fluit, spe explorandae mistionis confugiunt; ex recrementis enim mineralium ripis adhaerentibus sese ad nonnullam cognitionem pertingere posse sibi persuadent rerum aquis commixtarum ut si sulphure, alumine, nitro, sale, vitriolo similibusque obductae fuerint concretaeque,talibus quoque ipsas aquas constare credunt. Verum enim vero cum ii nesciant utrum vere et perfecte, an confusa tantum dictarum rerum miscella imbuantur aquae, omne de iis iudicium pendebit. Hisce motus aliam cognoscende aquarum misturae rationem praescribendam duxi, quam quicunque tenuerit, infallibile de miscibili aquarum mixtura feret iudicium. Proceditur autem triplici modo, Coctione, evaporatione; et distillatione quae totidem Experimentis comprobabimus

EXPERIMENTUM I.

Per Coctionem Mixturam aquarum cognoscere.

Accipe Vas vitreum, aut saltem testaceum vitro intus obductum; in hoc vase aqua meicata cuiuscunque tandem illa generis sit, ad tertiae partis consumptionem cogatur, deinde quiescat per tres dies donec ab omnibus faecibus separetur, solo sedimento relicto Cave vero ne ullam in partem vas moveas hac enim ratione faeces iterum confunderentur: quare hac industria aqua a foecibus subsidentibus separabitur; Accipe ex filtro grossiori pannum, quem in pyramidis inversae morem forfice aptabis, huius apicem aquae coctae aliquosque immerges, reliquam vero panni extremitatem prius madefactam extra vas pendere sinas; hoc modo fiet ut extremitas madefacta extra vas pendens trahat aquam in altero filtri extremo, quod aquae immersimus et sic aqua tota et sola paulatim ultro sese per filtri tractum extra vas, solo manente sedimento, exonerabit: Quod sedimentum Solis radiis expositum, ostendet mox varias mineralium miscellas , modo paulo post exponendo.

EXPERIMENTUM II.

Per Evaporationem quarum Aquarum mixturam cognoscere.

Accipe Vas vitreum late patentis orificii; cuiusmodi urinalia esse solent, quod luto ex farina et ovi albugine, iuta artis regulas obductum sit; hoc in aliud vas testaceum arena repletum ad medietatem immergatur, aqua; medicata repletum una cum testaceo vase vel Soli, vel alteri loco calido nullis pulveribus obnoxio aperto orificio exponatur interdiu; noctu seu frigidioris Coeli tempore ob caloris defectum nulla fiet separatio. Evaporata itaque hac industria aqua, siccentur faeces sive sedimentum ad Solem, et ex diversorum mineralium ramentis mixturam colliges, uti postea dicemus. Habet hoc experimentum hanc sibi adnexam difficultatem, quod una cum aqua magna quoque mineralium spirituum copa avolet, quod non fit in praecedenti Experimento.

EXPERIMENTUM III.

Chymicum. Per Distillationem Mixturam aquarum cognoscere.

Ponam hoc loco Experimentum omnium certissimum securissimumque, quo non particulae duntaxat singulorum mineralium aquis mixta, sed et spiritus vaporesque iis dominantes pulchra sane methodo, et infallibili iudicii trutina dignoscuntur. Sic autemp rocedes.

Parata fornacula A, cum spiraculo B igne animato, eius concavitati vas testaceum CD, EF imponatur, quod arena aliquo usque repletum sit; huic arenae ad medietatem immergatur aliud vas strictioris coli quod signavimus litteris GH aqua medicata repletum; cui imponatur capitellum I, K instructum, ita at fasciolisque vasi G in loco H coagmentatum , ne quid inde exspirare queat. Naso K capitelli I alia vitrea fistula L inseratur, ea industria oblutata ne et hinc quicquam evaporare possit. Haec demum fistula LM, per medium as ligneam N aqua frigida repletum transeat: Utroque foramine OP vasis N exacte clauso, et habebis omnia ad explorandas aquarum misturas praeparata.

Ignis enim in fornace A succensus arena vasis CDEF, quod igni immediate supraponitur calefacta calefaciet aquam medicatam vasi G inclusam, unde aqua in vapores atteuata, simulac in capitellum I ingressa fuerit, frigore condensata in aquam vertetur; quae cum vapores spiritusque secum devehat illi per nasum K descendentes novo frigoris occursu, quo fistula LM ob medium aquae frigide vasis N infestatur, exhalare nequeunt. Ignis itaque hoc pacto urgendus continuo, donec tota aqua consumpta fuerit, et siquidem nonnihil adhuc in vase G remaneat, Soli expositum exsiccetur.

Sedimento itaque faecibusque iam exsiccatis, a miscellaneas mineralium species explorandas hoc ingenio procedes. Sedimentum supra tabulam ferream politissimam igne candentem exponatur. Si itaque aquis fuerint commixta cinis, gypsum, calx sulphur, sal, nitrum, alumen, vitriolum, et cerussa,iuxta singulorum naturam et proprietate examen institues. Si enim aquis commixta fuerint calx, marmor et gypsum, videbis illa in candenti lamina non comburi; sed postquam alia fuerint combusta, remanebunt illa colore multo ac ante candidiori fulgentia; hac tamen differentia, quod si gypsum aderit, id statim candidissimum fiet; calx vero et marmor ad candorem manifestandum nonnullam moram tempusque requirunt. Si sulphur adsit, id statim solita odoris graveolentia se prodet. si vero sal et nitrum, illa dum comburuntur in candenti tabula scintillabunt; hac tamen differentia, quod sal cum crepitu, nitrum sine crepitu scintillabit. Si cerussa adsit. illa supra candentem tabulam ferream in intensam rubedinem vertetur, atque adeo plumbi inexistentis apertum signum est; reussa enim uti ex plumbo fit aceto macerato, ita illa igne tosta sandyx sive minium fit. Si denique alumen adsit id liquefactum lactei prorsus coloris signa post se relinquet. Hoc experimento ex rerum natura et proprietate deducto, singulas mineralium species aquis commixtas infallibili iudicio comperies. Quomodo vero an metallica corpora iis insint, examinanda sint illud alia methodo, ut sequitur, indiget.

EXPERIMENTUM IV.

Quomodo Metallicae tincture Aquis medicatis inesse comperiantur.

Metallicae species non nisi ex sedimenti corruptione dignosci possunt; ita ut quodlibet metallum, quod aquis adest, vertatur in proprium excrementum, ex quo deinde hoc vel illud metallum adesse cognoscitur; et hoc modo ferrum argentum, aurum, chrysocolla aes, similiaque innotescunt. Ut vero singula recensita in proprium excrementum vertantur, medicamento quodam opus est id est, erodente liquore cuiusmodi sunt aquae erodentes Chymicorum, aut acetum generosissimum atque acerrimum, od procedendi sequitur.

Sedimentum metallicae aquae infundatur in dictum acetum, aut aquam caustica virtute pollentem, inspectaque aquas, si supra sedimentum observaveris concrevisse ferruginem; certus fis, medicatas aquas ferri mixturam continuisse; si vero aeruginem crevisse videris, erit id aeris misturae signum;siauruginem, id auri signum latentis erit,et sic de reliqir omnibus

Atque hac arte facile cuiusvis aquae cum quibuscunque mineralibus mixturam comperies.

CAPUT V.

Hydrometri Descriptio Quo Aquarum graviats et levitas exploratur.

Usus est olim instrumento simili in aquae salsae mistura Germanus Artifex Ioannes Toldenus, ex quo Cabaeus illud accepit. Verum cum vix fuerit qui eius rationem recte intellexerit, eius hoc loco construendi modum ea qua potero brevitate, docebo st aurem usus eius solum modorum in iis aquis quae salsum quid admixtum habent, tum etiam in dulcium aquarum levitate aut gravitate quacunque tandem de causa nascatur, exporanda.

1. Fiat phiala vitrea in modum sphaerae ventricosa, tenuissimi colli, quae palmarem tamen longitudinem non excedat; cui in centro basis uncinum inseras, cui pondus cum opus fuerit, appendas et habebis instrumentum paratum. Figura eius est AB.

2. Lelige tibi, quantum fieri potest, aquam limpidissimam, et ab omni falis terrestrisque inquinamenti quisquiliis purgatissimam; intra hanc aquam phialam immergito, quod fiet si semper aquam ei paulatim infundas, usque dum infra aquam subsidendo tantum orificium A non cooperiar. Hoc facto totam aquam intra phialam contentam, quam exactissime fieri potest, pondera, e quantum ponderis pendet aqua, tantum pondus uncino fundo phialae loco C appendes Collum porro seu fistulam A in suos gradus hac distribues industria.

3. Choncham, quantum fieri potest, capacem accipe, quam purissima aqua, ut prius, implebis, cuius fundus sit paulo profundior, quam longitudo sive altitudo phialae CA; hanc agam prius quam exactissime ponderabis, consistit enim in hoc totius negotii momentum; sitque, verbi gratia. too librarum; quoniam vero una libra constat 12 unciis, 12 in 100 ducta dabunt 1200 uncias aquae.

4. Hoc etiam confecto, accipe alis optime praeparati, exsiccati et in minutissimum pollinem redacti, quantitatem operationi mox secuture competentem. Ex hoc Sale repone particulas unciales ad rationem aquae paulo ante ponderatae, id est, pondera prius unam libram salis in bilance, ponendo in una lance aquam, in altera salem, usque dum qui ponderent; deinde pondera pariter unam unciam aquae, cum una uncia salis; tandem seorsim ponito tot uncias salis, quantum in operatione tibi opus esse videbitur. Quibus positis sic phialae gradationem orieris.

5. Impone phialam AC intra choncham, pondere suo C instructa, et subergetur, iuxta secundam operationem, usque ad orificium. Quo facto poriice intra aquam concae I Salis repositi unciam, et ubi mixtum fuerit, aquam graviorem reddit, unde allevata phiala assurget aliquousque, verbi gratia, in d, quod punctum diligenter nota. Iterum proiice aliam salis unciam intra aquam conche, et phiala assurget altius, v.gr. in e, quod punctum nota. Deinde rursum aliam salis unciam proiice intra conchae aquam, et phiala assurget in quod punctum pariter nota: et hoc pacto semper alias et alias uncias proiicies in aquam, donec phiala toto collo suo emerserit singulari studio notando puncta contactus colli cum aqua: adscriptis singulis punctis suis ordine numeris, et habebis instrumentum praeparatum, cuius orifcium primo clausum esse oportuit, ne quicquam aqua penetret. Usus Instrumenti.

Si nosse cupis, quantum Salis admixtum habeat quaelibet aqua salsa, five illa fuerit marina sive fontana; tunc phialam una cum suo pondere eidem immergito, et statim autum contactus aquae cum collo phialae monstrabit in numeris quantitatem mixturae salis contenti intra aquam salsam tantae molis quantae aqua conche erat, tantique ponderis quantum dicta aqua pendebat. Quod enim de pondere certo et determinato alicuius aque dicitur, id de tota aquarum mole dictum censeri debet,etiamsi in medio maris experimentum fieret. Supponitur enim, qualcunque salsam aquam aequali mistura in omnibus partibus attemperatam esse, sicut enim sese habet una 1200 pars 100 librarum falis ad aquam in concha: sic sese habet cuiuscunque ponderis sal ad similem aquae partem.

CONSECTARIUM.

Ex hoc disces primo, quantum aqua salsa medicata salis excessum, quantum defectum habeat. Secundo datis centum libri aquae istiusmodi, quantum inde salis extrahere possis, cognosces. Tertio an aqua marina aqua fontana salsior sit. an contra? Quarto, ex hoc cognosces datis quibuscunque tandem dulcibus et potabilibus aquis, quantum una altera levior; illa enim levior erit in qua phiala profundius descenderit; gravior, in qua altius adscenderit: quanto enim aqua gravior est, tanto phiala adscenderit magis: quanto vero levior, tanto minus eidem subsidenti resistet. Dependet enim aquarum potabilium gravitas a quantitate salis ei admixta, quae etsi saporem fallat, dum salis mixturam non percipit, instrumentum tamen nostrum fallere nequit. Aliud Instrumentum Hydrometricum.

Fiat Tubus vitreus eius quam hic vides formae, sitque signatum ABC. Tubus hic in A sit apertus, cuius collum AB in quotlibet partes sit divisum. Huic tubo infundes argentum vum, usquedum videris infra aquam globum B submergi. Si vero argentum vivum pondere suo in fundum totum deprimeret. Hydrometrum, tum semper minus affundes argenti vivi, usque dum totus globo maiori B affixus globulus C repleatur, atque hoc tamdiu continuabis, donec totus globus infra aquam demergatur usque ad DE, et habebis Hydrometrum ad aquam librandam examinandam que paratum. Debes autem hoc primum experiri in aqua levissima: siquidem aquae paulo subtiliori impositum Hydrometrum amplius quoque submergetur, et tanto quidem profundius quanto subtilior fuerit, et simul in collo differentias gravitatis et levitatis ostendet Argentum vivum ad nihil aliud inservit, nisi ut instrumentum semper ad aequilibrium teneat intra aquam.

EXPERIMENTUM.

Raphael Magiottus clarus inprimis Mathematicus in suo de renisu aquarum per compressionem Libello, ad gravitate maquarum explorandam tale quid excogitavit. Construitur filis aeneis craticularis aut conicus cylindrus in formam cave, seu potius nassae piscatoriae uti in praesenti Figura apparet. Intra hanc caveam ponantur complures vitrei globuli infra perforati quorum magnitudo sit in proportione Arithmetica. Hisce itaque globulis instructam nassam intra differentis gravitatis aquas immergito, et quanto plures globuli sursum acscenderint, tanto in specie erit gravior; tanto eadem levior, quanto pauciores adscenderint, levissima omnium, quando nullus adscenderit. Sed huiusmodi experimentum suas difficultates habet; quare praecedes instrumentum et usui aptius, et nullis erroribus obnoxium reperimus. Alii ovum aquis imponunt, et siquidem aqua gravioris conditionis fuerit, natabit, sin levioris, subsidet, sed neque hoc praecisam differentiam aquarum determinat.

Ostendit mihi Serenissimus Magnus Hetruriae Dux Ferdiandus II. alium bonitatem et malitiam aquarum explorandi modum, et ita sese habet: Omnis generis aquas potui aptas, fontanas fluviales, puteales lacustres et similes, in vitreis poculis ordine exposuerat: deinde in quodam vase vitreo alium conservabat liquorem, quem infundebat intra vitrea pocula ordine posita et statim in deteriori conditionis aquis aqua in fuscum colorem deflectere videbatur, in deterrimis etiam in nigrum, in purissima vero aqua nihil prorsus mutationis efficiebat: unde statim colligi poterat causa huius tam repentinae alterationis. Cum enim in aqua purissima vix quicquam mineralis miscellae insit, liquor in quod ageret, non reperiebat; in reliquis ero dicta mineralium specierum mistura quadam imbutis liquor, qualiscunque is fuerit infusus uti agebat in congenitam sibi miscellam, ita quoque necessariam causabat in aquis mutationem. Verum quisnam hic liquor fuerit, dicetur in sequentibus Libris, Capite de Praecipitatione liquorum in alios, quibus praecipitatis aquae nunc in lacteum, iam in rubrum, modo in ceruleum, viridem, purpureum similesque colores transmutantur, ubi mira quaedam arcana reperiet Lector.

CAPUT VI.

De aestu et calore Thermarum eius causa, et quomodo eae adeo differenti mineralium tinctura misceantur.

Cum in praecedenti Libro de Ignes subterraneo uberrime hoc argumentum discusserimus: nihil hoc loco restat, nisi ur modum ostendamus, quomodo aquae thermales calefiant, quomodo tot ac tantis differentibus virtutibus imbuantur. Experientia constat, nonnullas thermas esse frigidas, quasdam tepidas, aliquas ferventes quidem, sed quae tactum sustineant, quasdam vero ita aestuantes, ut iniectorum animalium corpora e vestigio depilent, depulpent, exossent, consumant. Quaeritur causa. Dico itaque breviter haec omnia ex situ pyrophylaciorum pendere. Si enim infra lebetem aquarum sive hydrophylaciorum, immediate Vulcania quaedam officina officina posita fuerit, dico, aquam ob vicinitatem aestuantis ignis aestuantissimam fore; quanto quidem ea ab hydrophylacio remotior fuerit tanto aestum maius sui decrementum habiturum, usquedum adeo remota fuerit, ut ab omni estu destituta naturali suae frigiditati restituatur. Et ex culinariis effectibus liquet, quo enim ollae igni viciniores fuerint, eo maius aestus incrementum concipiunt; eo minus, quo remotiores. Sed quomodo id in subterranea Oeconomia, Figura hic apposita ostendendum duxi.

Imaginare tibi subterraneam reginem, in qua A pyrophylacim quod per canales suos pyragogos sive caminos in omnem partem ramatim se porrigat, cuiusmodi sunt LRS, AB, DGH etc. Si itaque reconditorium aliquod v. gr. B, illi immediate suprapositum fuerit, certum est ex aestuantissim is halitibus ignis, qui ex pyrophylacio A continuo per canalem AB exspirant, aquas in cratere B contentas summum aestum concepturas utifit in Bullicamo Viterbiensi. Si vero dicti halitus per canalem pyragogum LRS in hydrophylacium V se insinuaverint, aestus incrementum quoque minus fore in thermali aqua S, et minus in et minimum in, et adiacentibus thermis donec ita remotae fuerint ab A ut penitus tandem omni calore exutae frigefiant, Idem dicendum est de canali DGH pyragogo, per quem spiritus ignei transeuntes sese exonerant in aquaticos crateres E et P qui aquas exonerant in fontes et. Contingit autem subinde pyrophylacium quoddam hydragogum canalem offendere, ut videre est in pyrophylacio O, quod canalem a, igneo suo vapore stringens, aquam magno aestu imbuit, unde aqua in thermis b exonerata pariter ferventissima erit. Hoc naturae exemplum Veteres secuti Romani, aquas in thermarum usum, canalibus igne supposito calefaciebant. Sed et haec in artificialibus pulchre elucescunt.

Sit Fornax A igne succensa, ea vapores igneos per canales pyragogos BCD ad vasa ERGI emittet qui summo aestu ferventes impingent in vasa ERIGI canalibus inferta et aquis repleta. Experientia docet, aquas dictorum vasorum mox ubi intra concava eorum pertigerint, aestuantis ignis vaporosis spiritibus calefieri,et tanto quidem efficacius, qua nto fornaci fuerint viciniores.

Hoc pacto F et G aquae plus aestuabunt quam H et I et omnibus plus E quae omnia me experientia docuit in fornacibus Chymici, de quibus in Septimo Libro ex professo. Idem intra terram contingere ex praecedenti experimento patuit;ut proinde mirum non fit, nonnullas therma fere frigidas, alias tepidas, nonnullas aestuantissimas reperiri, cuius quidem rei ratio ex dictis patet. i

COROLLARIUM

Ex dictis quoque patet, cur in nonnullis aquis inveniantur fontes, quorum unus frigidissimus, alter ferventissimus est Canalis enim frigidioris aquea ab igne remotior est, quam alter fervidior. Accedit quod subinde hydragogus per aliam aquam frigidam incedat, et calore extincto, postea frigidas fundat aquas.

Sint dos fontes A et B sit A calidus, B frigidus; quemadmodum in Agro Viterbiensi me observasse memini, non nisi bipalmari spatio ditantes; quoniam enim Ignis S, immediate canali L subiectus est, mirum non est, eam aestuare; B vero cum a pyrophylacio P remotior sit, ut calore sensim flaccescente, aqua frigefiat: praesertim si canalis V per aquas frigidas hydrophylacii X incesserit; hoc enim pacto in B fonte cum insigni frigoris sensu sese exonerabit. Potest etiam id contingere, quod ex alio quopiam reconditorio Z aqua frigida sese in B exerat, absque ullo ignis remotioris accessu.

Hoc loco omittere non possum, quae, dum haec scribo mihi referuntur. Anno 1660 mense Iunio, quo ingens terraemotus infestavit omnem illam Galliae Regionem, quae se a Burdigalensi Urbe ad Narbonam extendit. Erat prope Bigornium ingens et praecelsus mons qui ferocientis naturae vi, ita absorptus dicitur, ut praeter lacum ingentem.quem post se reliquit, nullum eius ampliusvestigium apparuerit; addunt, districtum illum circa Pyrenaeos montes compluribus thermi fuisse refertissimum;

in quarum unis post montis ruinam, aquae prius ferventissimae tantum frigus contraxerunt, ut proinde nemo amplius illis uti possit. Quaeritur unde num vehemens illa ferventium aquarum in frigidissimas mutatio? Dico canalem pyragogum montis casu obstructum, alium aperuisse canalem, qui frigidas duceret; vel si hoc non, agas calore omni per pyragogum administrato destitutas, tandem in nativum frigus transiisse

EXPERIMENTUM. Mixturam exhibens Aquarum.

Mixtura aquarum vel est simplex, vel composita. Simplex est, quando cum uno tantum mineralium miscetur; Composita, quando cum pluribus fiunt autem mixturae eo qui sequitur modo:

Ex superioribus constat, terram innumeris scatere mineralium specieus, ita ut nunquam una et eadem in omnibus locis combinatio rerum reperiatur, sed pro differentium venarum varietate multiplex omnino et inenarrabilis exceptis tamen sulphure et sale quae anulis unquam aquis, in nonnullis quidem maiori excessu, in aliis minori absunt. Quomodo autem in subterraneo Telluris utero fiant huiusmodi mixturae, exemplo Geodaetico ostendam Imaginare itaque tibi ingentem subterraneae Regionis districtum hydragogorum canalium ductibus in varios ramos divisum, intra quos aqua decurrens diversorum mineralium ramentis, et scobibus una cum earum virtutibus tingatur: certum est, ingentem illinc diversarum rerum specierumque misciilium colluviem nasci; qua deinde in fontem erumpens, earum virtutum, queis ipse quibus mixtae fuerunt species pollent, indolem referat. Sed rem paradigmate demonstremus:

Sit Hydraulicum quoddam A, quod in omnem partem per diversa Telluris diverticula, in diversos fontes BCEFG erumpat; transeat autem aqua per diverticulum sive canalem AB sabulo et arenacea materia, vel praeduris silicibus scatentem. Dico fontem exortum B dulcem aquam prebiturum, cum canalis nullam praeter dictas materiam, que aquam praedominanti quadam virtute minerali tingere possit, contineat. Transeat vero aqua ex A per canalem AC sale refertum, dico fontem C salsum futurum. Talem videlicet qualis vena est, per quam transit salina. Iterum egrediatur ex: A per canalem AD, dico fontem D nitrosum futurum, sive nitro tinctum iri, ea videlicet virtute qua canalis per quem transit, nitro refertus pollet. Atque hoc pacto, per AE alumiosam venam, et per AF vitriolutum et per AG ferratam, per AH sulphuream transierit, fontes EFG pariter ea virtute, qua canales, per quos transeunt, imbui necesse est.

Vides igitur, unde simplex aquarum medicatarum mixtura originem suam trahat, videlicet ex vena simplici alicuius mineralis nulli alteri commixta. Patet quoque inde cur subinde in uno aliquo loco, differentium virtutam aquae medicatae diversis fontibus comprehensae occurrant quemadmodum olim me in Urba oppido Iurisdictioni Electoris Moguntini subiecto, videre memini, sex videlicet fontes diversissimis virtutibus pullentes, non nisi quatuor passibus a se invicem dissitos ca est, quia videlicet aqua per diversos canales, differentibus mineralium speciebus refertos dum transit, iis tincta, in diversis fontibus talem exhibet virutem, qualem prae se fert canalis sive minera, per quam transit.

Vides itaque modum simplicis mistionis, iam ad compositam accedamus. Et primo quidem scire te velim, aqua subterraneas non per unum tantum hydragogum canalem viam suam carpere, sed haud secus ac in externa Telluris superficie, flumen aliquod principale, diversis rivis constituitur, ita id in diversos aquarum rivos ramatim divisum divaricari, qui rami uti diversis diversorum mineralium speciebus, per quae transeunt, tinguntur, ita iisdem quoque, dum in unum aliquem fontem corrivantur, multiplici quoque diversarum virium fetura complentur. Hoc pacto, utrem exemplo comprobem, ex A per canalem H sulphuream transiens in K et I divaricatur, illinc per venam canalis salsugineam, hinc per nitrosam: unde sulphurea materia canalis H mixta canalibus K et I salinae videlicet et nitrosae, misturam faciet sulphureo sale nitrosam. Rursus canalis K divaricatus in L et M, vitriolatam illinc, hinc aluminosam offendens venam, praecedentium, confluxu aquarum tincta, producet in fantitus L et M, in M quidem aquam sulphi reo-sale-aluminosam in L vero sulphureo-sale-vitriolatam. Iterum rivus DL subterraneus divaricatus in L hinc auriferam in O, illinc in P ferratam venam transiens, in Ifonte producet aquam sulphureo-sale-vitriolato-erream, in O fonte sulphureo-sale vitriolato-auream mixturam proferet. Et quod de hisce dicitur, de omnibus reliquis rivis K MN, et HIZ, ST intelligendum est, donec in R omnes corrivati ex omnibus per quae transeunt mineralibus fontem R omnibus mineralium speciebus viribusque compositum constituant.

Idemque arte praestabis quod Naturae, si ex fonte quopiam aquas per differentes canales, in unum aliquem fontem corrivaris. Si enim singulos canales differentibus mineris sale, nitro, alumine, bitumine, vitriolo, etc. repleveris, aquae per canales hosce diffusae mineralibusque mixtae fontem tandem constituent omnius dictis speciebus refertum. Ut proinde hinc vel ad oculum pateat Nature in mixturis aquarum constituendis Ars et industria.

Patet hinc quoque, colora, quibus differentes aquae imbuuntur, ratio talem enim colorem assumet aqua, qualis est gleba mineralis quam pertransit; flava suum, si rubra rubrum, si nigra nigrum, coeruleum coerulea, viridem si viridis si candida denique lacteum praestabit, singuli suum in aquis medicatis simplicibus, in compositis vero misturam versicolorem. Sed haec de misturis aquarum sufficiant.

SECTIO III.

DISQUISITIO DE THERMIS

Et Aquis medicatis, carumque mirificis viribus et proprietatibus in specie, quae omnes ex subterraneis originem habere demonstratur.

CAPUT I.

De principalibus Thermis, seu Aquis medicatis, quae in Geocosmi superficie passim occurrunt.

Cum terrestrium glebarum corporumque mineralium diversitas et varietas melius non cognoscatur quam per diversitatem aquarum medicatarum, quas ubique natura rerum producit; certe operae pretium me facturum existimavi si hoc loco principalium tantum magisque celebrium Thermarum, innumeris aliis quae ad meam notitiam non pervenerunt, omissis, catalogum ad necterem. Ex hoc enim luculenter patebit id, quod in praecedentius tam operose demonstravimus, Primo, perennem quendam gem subterraneum, qui tot tamque innumerabilis multitudinis Thermas calore suo imbuat Telluri dominari. Secundo, innumera quoque subterranea esse hydrophylacia, quae igne individuo comite calefacta ubique locorum per Telluris corpus innumeris perfossum tam hydragogis quam pyragogis canalibus, erumpant, non secus ac corpus hominis microcosmicum innumeris venarum arteriarumque ductibus ac principalium membrorum secessibus admiranda Omnipotentis DEI sapientia constitutum. Tertio patet et mirus ineffabilisque rerum omnium in unum finem corresponsus concursus que: Quarto, inconceptibilis quae in dictis aquis latet virtutum diversitas, qua summa quae in mineralibus latet differentia, et incomprehensibilis varietas potissimum elucescit. Quae uti ubique locorum sese in conspectum ex libent, ita miram quandam Oeconomie subterraneae administrationem ostendunt. Hisce positis iam telam tandem occeptam prosequamur.

§. I

De Thermis Europae, primo et de Lusitaniae Hispaniae Fontibus Thermis

Europa Lusitaniam, Hispaniam. Galliam, Italiam Germaniam, Hungariam, Poloniam Illyricum, Graeciam cum adiacentibus Insulis Sicilia, Anglia, Scotia, Hybernia continet, quae innumerisi ubique Thermis referta, ex sequentibus patebit. In Lusitania octo, in Hispania 40, in Gallia 45, in Germania 120, in Italia 86, in Hungaria vicinisque locis 9, in Polonia ad Carpathum comp;lures, in Illyrico 16, in Graecia et vicinis Insulis 22; quae omnes per occultos terrae meatus sibi correspondent, et uno eodemque igne variis pyrophylaciis distributo animantur et conservantur, non secus ac in corpore humano per diversos canales et ramosos venarum ductus calor animalis omnia animat, dirigit, et in effectus a natura intentos sollicitat

Et ut de Thermis Lusitaniae incipiam, sciat Lector, omnes fere Atlantici Maris Insulas, uti sunt Canariae, Maderae, et quas Azores vocant, Thermis quemadmodum annuae societatis nostrae abunde testantur, refertissimas esse; nec id mirum est, cum sulphuro, alumine bitumine polleant copiosissimo, et ingentia subtus alant pyrophylacia, quibus perpetuo agitantur. Verum de hisce vide in praecedentibus fuse, uti et in nostro Itinerari Submarino actum. Est inter caetera Lusitaniae prodigia ille cumprimis Lacus admirandus in vertice Montis Erminii, qui, teste Antonio Vasconzello Societatis nostrae Theologo in Descriptione Lusitaniae, eius naturae est ut aestuante Oceano et ipse pariter exaestuans intumescat, luculentum sane occulti cum Oceano per hydragogos canales corresponsus signum. Idem de mirisco puteo iuxta Monasterium S. Hieronymi,totum cum cellis et habitaculis in rupe excisum i monte intra, in quo aquae ad aestummaris intumescunt. Sola Interamnensis Lusitania non amplius quam 18 leucis longa, lata 12, teste Vasconzello, numerat ad viginti qunque milia sontium perennium, aquae praestantia cum nullis in Europa comparandorum; virtutibus enim mirificis pollent obTagi aureas fundentis arenas, divitias quas vicinis undique et undique terris communicat. Quos inter et plures thermales sunt fontes, nominis celebritate toti Lusitaniae noti: ut sunt prope Obidos Caldas, Monasterio ab Eleonora Ioannis II Regis coniuge, in usum infirmorum constructo Xenodochio memorabiles. Sequuntur Balnea Algarbiorum iuxta oppidum Alvor, in quibus Ioannis II Rex, cum lethalis veneni remedium quaereret, periisse dicitur.

Sed relictis aliis qua in Beira et Conventu de Lafoes sunt aliisque passim obviis, unum nobis hoc loco prodigium exponendum est, quod in fonte, quatuor a Conimbrica leucis dissito, iuxta oppida Cutanhedium et Cadimam, elucescit. Fons pede non amplius profundus, arenosus et subturbidus est, vulgo Fervencas, a perenni aquarum arenarumque ebullitione, qua fervet, sic dictus; ea vero est natura ut uid in eum inieceris absorbeat, nec satis potest apparere quo iniectos arborum ramos devolvar, cum non semel arborem integram experimenti causa radicibus imis aut summis tantum frondibus applicatam, trunco tantum sive ramo quolibet, ita avide devoret, ut nullis viribus queat avelli et brevi temporis spatio, ne tantillus ramusculus appareat. Illud etiam accidit, ut labenti iumenti pede ita fortiter brevi spatio anima ad se trahat, ut vix ulla arte et robore a devorantis aquae vi possit abstrahi. Haec Vasconzellus, cuius rationem in sequentibus de miraculosis fontibus aperiemus.

Hispaniae praeciui Thermarum fontes sunt Caldas del Rey, sic pagus appellatur, iuxta quem ebulliunt, iuxta viam, quae a Compostella in Lusitaniam ducit, balneorum nobilitate insignes, calidae ac digerentis facultatis. Hinc ad oppidum Tralus 30 stadiis dissitum, alterum balneum celeberrimum occurrit, eo maioris utilitatis quo ex naturali hic mistione ac diversorum fontium confluxu, suo quisque arbitrio aquas praeparare ac temperare potest; calefaciunt, siccant, digerunt. Iterum iuxta Orensum Civitatem scaturit aqua calida ac vena minio praedivite; et quamvis nonnihil sulphurei redoleat ubi tamen frigefacta resederit,adeo sinceram, claram limpidamque se exhibet ut non potui tantum sed et ad eduliorumusum sit peridonea; ac veteribus Romanis ad usum deliciarum adhibitam, vetusta thermarum vestigia satis demonstrant. Est et hoc mirabile, ex medio fluminis Minii cui thermae adiacent aquas calidissimas erumpere quantitate: quae arguunt aquas ex profundissimis terrae visceribus, in ipso fluminis fundo exitum habere, et incommixtibili fluxu aquas fluminis penetrare. Sunt et ali in hoc Galliciae Regno ad Vianam civitatem et in Suidis montibus. Hinc in Castiliam et Baeticam profecturus omnia plena thermis reperies. Inter confinia Tarraconensis partis et Navarrae qua Iberus non lange affluit ad pagum Fitteri: balnea magnae virtutis passim reperiuntur, uti et ubique locorum ad radices Pyrenaeas: in Agro Hispalensi Baeticae complura nascuntur, quae forsan ea sunt, quae a Plinio Caeparia dicuntur, aut Anthetana.

Est in medio Hispani os altissimus, qui longo excursu in Occidentem Castiliam dividit a Granatensi Regno, a quo superne Ana fluvius, inferne autem Betis apertius in Mediterraneum influit; in hoc Vulcani ergasterium esse existimo, ex quo et metalla omnis generis cudantur, et aquarum mira varietate praegnans totam Hispaniam pulchris amnibus perluat. Metalla autem ibidem copiosa foetura parturire glabrities montis sat monstrat, utpote in quo arboribus perpetuo damnatis exilio sale brosi tantum scopulosique recessus dominentur, colore livida fubfuscaque facie sterilitatisfu opprobrium veluti lugere videtur non incongrue Sierra Morena, a Mauro sive atro colore ab indigenis sic vocitatus. Spectantur in huius montis crepidine aditus profundissimi, ac inter alios iuta Almadienpagum specus ingens in 50 fere milliarium reeessum exporrectus, in quo complures altissimi visuntur putei, e quibus immensa argenti vivi copia frequenti operarum fossorumque turba hauritur, qui magno vel conducti pretio, vel ad poenam alicuius magni commissi sceleris eluendam ad has mineras addicti miseram trahentes animam tremebundo corporis habitu, convulsis nervorum tendinibus, exiguae tandem vitae tempus calamitosa morte redimunt. Terrestres glebae quae fodiuntur hydrargyrumque exsudant, ut plurimum lapidosae sunt et rufi coloris, exusta vero extrinsecus calore nigrescit ac livido seu ferrugineo colore procul aspectantibus apparet. Videntur et quatuor acrium aquarum fontes, omnes differentis facultatis circa montis crepidinem; signum variae latentium in monte aliorum metallorum mineraliumque venarum miscellae quae tamen depositis per transcolationem salubrium glebarum malignantis naturae facultatibus, ab indigenis cum magno in morbis contumacibus calculi et vesicae emolumento usurpantur.

Porro in Archiepiscopatu Toletano, iuxta Valentiolam, non procul a vadis ubi Ana fluvius terra conditur, Nava fons occurrit in vasta planitie mirae acrimoniae, iuncetis undique et undique constipatus limpidissimis aquis amoenissimos longo tractu irrigat hortos, fructusque alit tum gustui suavissimos, tum copia et magnitudine prae cateris inaestimabili; antae vero acredinis est ut proiectum in fontem armum, vel ad horae translapsae spatium a ipsa ossa usque; originem suam haud dubie ex dito More monte trahit, qui spiritu Mercuriali turgidus transcolatione tamen per terras alumine, nitro, vitriolo, pollentes emendatus, insignes haurientibus eam praestat utilitates

Mirum proinde alicui non immerito videbitur, aquam vituli ossa consumentem, haurientibus tamen ipsam esse innoxiam, quod uctique calori naturali illam quantocius transmittenti, acrimoniamque temperanti adscribendum est siquidem acetum etsi aeneam tabulam aut ferream acrimonia sua exedat consumatque, stomacho tamen non tantum innoxium, sed et maxime salubre esse quotidianus eius in acetariis usus abunde docet.

Alter acris aquae fons ad Almagram oppidum spectatur, cuius aqua optima et potui adeo grata ut ex mille quingentis circiter eius vici familiis, teste Balthasare Ruizio hinc oriundo huius fontis descriptore, maior pars abstemia perpetuo vivat, omni excluso vini potu solo huius fontis potu delectentur, tanto hominum concursu, ut circa meridiem frequenti haustu totus veluti exsiccatus compareat. Similis ad Bolegnam cernitur, non multum a praecedenti dissitum oppidum.

Est et similis conditionis fons tribus Toleto milliaribus dissitus, in hoc tamen differt a praecedentibus, quod aqua in fontis superficie hausta dulcissima sit, at si quis situlam ad imum putei alveum submiserit , is aquam fumme acrem sit educturus Cuius quidem rei ratio non inventu difficilis; cum enim in hunc fontem seu puteum tum dulces tum acres perpetuo influant, sit, ut acres ob diversorum salium copiam insita iis gravitate statim subsidant, dulcibus utpote levioribus superficiem petentibus. Hinc digressi per reliquos Hispaniae tractus, sive ad Boream, sive ad Austrum, sive denique ad Orientalem Pyrenaeorum montium tractum, ubique balneorum multitudinem comperies; ita ut vix pedem ad decem leucas moveas quin nova semper ac nova thermarum spectacula reperias, quas quidem ordine hoc loco producerem, verum ne Opus rebus iam ab aliis traditis refercirem, consulto eas reticendas duxi; cum eandem tum ex Pyrennis, tum ex Gallici, Castiliae, Astureaeque montibus mineralibus refertis per subterraneos meatus originem suam nanciscantur.

§. II.

De Fontibus seu Aquis medicatis Galliae.

Tota illa Galliae pars, quae Pyrenaeis montibus terminatur, adeo thermarum medicatorum que fontium aquis scatet, ut vix sit, qui illos numerare queat. A Byona siquidem Narbonam usque continuata vena, sive sulphureus cuniculus ex montibus sulphure, nitro, alumine, bitumine vitriolo, gravidis per varios subterraneos ductus ramosque constitutus, quem terraemotus ingens hoc Anno 1660 ibidem exortus horrendis cladibus afflixit abunde demonstravit; unde praeter voragines profundissimas, siccata flumina, montes partim decurtatos, partim absorptos, vel ipsae thermarum, prioribus sive mutatis canalibus sive obstrutis aquae ferventissimae in frigidissimas repentina Metamorphosi degenerarunt. At nos relictis innumeris aliis, potiores tantum hoc loco thermas celebrioresque recensebimus.

Thermae ad pagum Dax inter montes Pyrenaeos sitae sulphureo bituminosae sunt, ita a natura temperatae ut nullus sit morbus ex iis quos Arthriticos vocant, quem non curent, quae subinde tamen ita incalescunt ut non ague solum sed et circumsiti agri ardere videantur, quod manifeste innuit latentis infra montes alicubi pyrophylacii vestigia. Sequuntur has alie, vulgo Orentaine, thermae celeberrimae, nec non renum hepatisque vitiis profligandis saluberrimae.

Sunt et ad montem Balarvae ita Biterras contra spasmi, paralysis, hydropis, arthritidisque morbos remedium singulare. Occurrunt deinde ad Pyrenaeorum montium radices balnea, vulgo de Montferran eiusdem cum praecedentibus virtutis facultatisque. His vicinae accedunt thermae, vulgo de Baignaires ad pagum cognominem, et aliae vulgo Dencuse ingenti hominum confluxu celebres, admirande virtutis vel ex hoc capite, quod feminis sterilitate laborantibus fecunditatem conferant, caeterisque infirmitatibus quibus mulieres passim infestari solent, potissimum medeantur, cuius rationem alibi exposuimus. Non procul hinc nova occurrunt alea in loco invioet deserto vulgo Baregues, quae tametsi magno infirmorum incommodo adeantur, illud tamen facultate omnium morborum expulstrice facile recompensant. Atque le sunt thermae celebriores in hoc Subpyrenaeorum montium tractu; quae uti ex subterraneis meatibus originem trahunt, ita eam ulterius usque in Alverniae montes propagare videntur.

Spectantur autem in Alverniae montibus, eorumque districtu sex potissimum celebrioris nominis thermae; quarum priores sunt vulgo de Vieleconde, quae ex immensa rupe ingenti fragore et fervore e duobus veluti epistomiis praecipitat, aptum infra lavacrum praeparant omnibus qui; contumaci humorum colluvie gravantur; constat ex vitriolo, cuius signum est, quod distillata purum in fundo vasis relinquat vitriolum, et si quis aquis gallam imposuerit, is ipsam aquam statim in atramentum conversum reperiet; tanta acredinis, ut nisi alterius praeterfluentis aqua mistura temperetur, ob nimis violentam et causticam quandam facultatem exulcerationes intestinorum efficiat, dysenteriam conciliet, aliosque morbos inducat; quae tamen attemperata nulli non morbo profigundo utilis et fructuosa est. Has sequuntur addictos Alverniae montes, thermae Mont d'or, et quae vulgo Aygues candes, id est, aquae calidae vocantur, mirae pariter virtutis; unde magno hominum concursu celebrantur. Sequuntur has tota Gallia celeberrimae, Nivernenses et Boroniae, quarum vis et naturalis constitutio cum ab aliis descripta sit, iis non immoror.

Restat tandem mirum natur in aquis prodigium. quod Care montium nobile in Alvernia oppidum nobis exhibet, exponendum. Mire Philosophorum ingenia torsit admirandum huius fontis prodigium. Exit hic ex rupe, et in ipso exitu rupes producit et lapides candidissimos. Rivus qui ex fonte manans ut transiri possit suis accolis propria virtute ponticulos exstruit, hoc ingenio; rivum super asseres in modum fornicis dispositos adfluere faciunt, et mirum dictu, intra 24 horarum spatium, ponticulum continua boriosa aquae industria constructum inveniunt. Aqua siquidem huius fontis limpidissima, sensibili operatione in lapidem fluxu naturali nunquam interrupto, commutatur. Et quoniam ab aliis fontibus nec colore, nec sapore distinguitur, bruta ipsa decepta dum eam avidius bibunt, mox deficientia intereut; aperta siquidem, stomachum eorum non aqua sed lapidea mole expletum reperiunt Incolae huius loci miram in hac aqua petrificativae facultatis efficaciam curiosis spectatoribus exhibituri aquam vitro infundunt, et evestigio in lapidem conversa rupto vitro figuram ius adeo exacte refert, ut in gypseum poculum intra modulum fusum credatur. Pari pacto in quodcunque cuiuscunque figur vas aquam infuderis, mox veluti coagulum quoddam sensibili condensatione in lapideam molem vasis figurae prorsus similem commutatur. Unde nonnulli curiosiores eam intra statuarum modulos seu formas infusam lapideam statuam rupto modulo reperiunt. Cuius quidem prodigiose metamorphoseos rationem, cum altiora principia requirat, in sequentibus peculiari Capite enodaturi sumus. Atque haec de Galliae thermis et medicatis fontis innumeris saliis omissis dicta sufficiant.

§. III.

De Fontibus et Thermis Germani.

Uti universa fere Germania superior potissimum Montosa, copiosis metallicis venis scatet; ita vix est locus qui non aut therma, aut medicutur aquas alicubi producat. Et fontium quidem acidorum in Germania tantus est erus quantus in nulla alia Regione; Thumhauserus eos ad millenarium excurrere asserit, praeter thermas ubique locorum obvias: quas quia taediosum foret describere hic nomina tantum locorum et compositionem apponam, ex diversis Auctoribus extracta. Tabula Thermarum in Germania. 1. Thermae Curienses seu Piperine aureo-sulphureo-ferreo-nitrosa mistura constant , omnibus infirmitatibus medentur. Hae Thermae prae aliis omnibus di mirum habent quod tertia die Maii Inventioni. S. Crucis sacro erumpant, decimo quarto vero die Septembris Exaltationi eiusdem S. Crucis sacro die sese subducant exsiccentque; cuius rei rationem in sequentibus de miraculosis fontibus explicatam vide. 2. Thermae plumbariae in Lotharingia, plumbea mistura, unde et nomen habent, constant ; medentur omnibus morbis exulcerationem adducentibus. 3. Thermae Badenses Helvetiorum sulphureo-aluminosae sunt; calefaciunt et exsiccant, frigidis morbis opportunae. 4. Badenses in Marchionatu Badensi prope Argentinam, sulphureo sale aluminosae sunt; frigidis morbis auxiliantur. 5. Badenses in Austria sulphureo-nitro-aluminosae sunt, morbis frigidis medentur. 6. Ferinae in Ducatu Wirtenbergensi, vulgo Wildbad, eadem qua praecedentes, mixtura constant. 7. Cellenses ad Martianam sive Nigram Sylvam sulphureo-nitro-aluminose sunt; febribus diuturnis medentur. 8. Goppingenes in Ducatu Wirtenbergensi ad oppidum Goppingam, acidulae sunt modico sulphuris mixtae; pectoris vitiis pulmonque medentur 9. Avenses, vulgo Au, iuxta Rotenburgum ad Nicrum, eadem qua praecedentes mistura constant, cum excessu tamen sulphuris;nervorum vitiis mirifice conducunt. 10. Embsenses iuxta Lacum Acronianum, alumine-nitrosa sunt; dolori capitis, nervorum resolutionibus a colicis doloribus ortis conferunt. 11. Geresveilenses in Alfatia, alumine-ferreo-nitrosae sunt; Lienosis, hypochondriacis, omnibusque vitiis cutis opitulantur. 12. Carolinae iuxta Elenbogen in Boemia oppidum sulphureo aluminosae sunt; glandulas, strumas, ischiaticam, paralysin, et similes morbos curant. 13. Wisbadenses Moguntiae ex adversa Rheni ripa oppositae ad pagum Wisbaden, sulphure constant cum exigua portione aluminis et nitri; frigidis conferunt morbis. 14. Gasteieses in Bavaria Dioecesis Salisburgensis, auro, sale, nitro, argento, aere constant: omnibus morborum generibus profligandis prosunt, mulieribus foecunditatem conferunt. 15. Abudiacenses in Bavaria sulphure, alumine nitroque pollent, odore ova frixa referunt; facultates sunt eaedem, quae prcaedentium. 16. Abechenses in Bavaria prope Ratis-bonam, sulphure, alumine nitro constant;calculo renum et vesicae conterunt. 17. Wembdingenses in Bavaria, sulphure, alumine nitro constant; eiusdem sunt cum praecedentibus facultatis. 18. Hubadneses, vulgo Huberbad, vicinae Badensibus, sulphure, cupro, et pauco alumine et sale miscentur; obstructionibus potenter subveniunt. 19. Salzbergenses sulphure et halinitro constant, omnibus medentur morbis ulcerosis, praeterquam venerea lue infectis. 20. Badenveilenses intra Friburgum et Basileam multum sulphuris, halinitri vero et aluminis parum habent; Asthmaticis et viscerum oppilationibus conferunt. 21. Wattoneveilenses in Alsatia superiori sulphuris et halinitri portione tinguntur; eiusdem facultatis cum praecedentibus. 22. Willingenses ad Hercyniam sylvam sulphureo-aluminose sunt; exsiccant, corroborant. 23. Brinzbacenses cupro et ferro constant; hypochondriacis, lienosis et febribus quartanis conferunt. 24. Kibbadenses in Brisgoia sulphur, halinitrum, alumen sal in se continent omnia morborum genera curant. 25. Glottorbadenses inter Friburgum et Wald-kirchen sitae, cuprum proferunt: cum pauco sulphure; ictericis, hepaticis, aliisque morbis prosunt. 26. Vogtpergenses in Alsatia copiosum prodit halinitrum, aluminis parum et sulphuris; scabiosis ut plurimum conducunt. 27. Hisce vicina sunt Zuckerthalenses et Salzenses Thermae. eiusdem cum praecedentibus qualitatis. 28. Uberkirchenses et Nideravenses prope Rhotoburgum ad Nicarum, produnt sulphur cum mistura vitrioli seu chalcanthi; catarrhosis prosunt. 29. Deinacenses in Hercynia Sylva iuxta oppidum Kalb, ferro, cupro et alumine tinguntur; oppillatis prosunt. 30. Fiderinae, alumen, cuprum, cum pauco sulphure continent vinum colore et sapore imitantur; Haemoptoisi medentur. 31. Antigastrenses in Hercynia Sylva prope Oppenacum oppidum sulphur, alumen, et nonnihil vitrioli continent, pravis humoribus evacuandis prosunt. 32. Kircbenfeldenses in Palatinatu inferiori in eo tractu, qui Handsruck dicitur, ferro cupro, vitriolo constant. 33. Trevirenses cum tribus acidis fontibus, qui prope Monasterium S. Mathiiae alter Berggeel dicitur, ob luteum colorem; tertius prope Mettersdorf. 34. Bassenheimenses et Kesselbrunnenses in Archiepiscopatu Trevirensi, alumine, nitro, halinitro, sulphure pollent. 35. Conterthalenses: in Valle cognomine prope Memmingam, alumen, halinitrum, sulphur cum portione chalcanthi produnt. 36. Hisce proximi sunt Ponterrun, Hailbrun prope Andernacum, cui peculiare est, nil impuri tolerare quod non statim eructet. 37. Annaebergenses in Misnia, alumine cum venae cupreae mistura pollent: rheumaticis symptomatis multum prosunt 38. Aquenses iuxta Aquisgranum, sulphure sale et alumine tinctae; nervorum morbis potissimum sanandis opportunae. 39. Laubacenses in Suevia prope Ulmam, sulphureo-nitrosa; omni aetati et temperamento conferunt. 40. Leuningenser et Furstenergenses, salenitro-aluminosae sunt. 41. Lucenses et Brigenses in Wallesia copioso aere et modico sulphure constant. 42. In Archiepiscopatu Trevirensi aquarum acidarum fontes numerantur duodecim. 43. Spigelbergenses prope Hammeliam inferioris Saxoniae, alumine, vitriolo et ochra infectae Arthriticis morbis conducunt. 44. Teplitzenses in Boemia sulphure, nitro, alumine, bitumine, et saxo calcario constant; nullum est fere morbi genus, cui non prosint. 45. Wolckensteinses in Misnia, dequibus dote sane et eleganter Idiomate Germanico scripsit insignis Medicus Augustus Harptman, quem consule. Atque hic sunt sive fontes medicati, sive Termae in Germania celebres, innumeris aliis relectis. Ex quibus patet, naturam huiusmodi aquarum ludibriis potissimum in montosis atque Alpinis locis triumphare.

§. IV.

De Thermis et Fontibus medicatis Hungariae, Transylvanie caeterarumque adiacentium Regionum Septentrionalium.

Carpathus Mons dividens Transylvaniam ab Hungaria et Polonia, uti omnigenis metallorum, mineralium, aquarumque speciebus foetus est, ita quoque fontes thermas innumeras prodigiosis virtutibus refertas, ubique passim locorum producit: Pyrophylaciis subtus strenue Naturae machinationes urgentibus. siquidem natura sua ad adscensum propensus conclusis que in intimis terrae cavernis semper agitatur ad aliquem exitum, quem ubi reperit cum nascentis aquae alicubi fontibus, eos ad summum fervorem alterat, cuius nempe vires neque aqua, nec ventus, minime omnium ignis destruat: imo quo semel imperum facit, eo urget fortius, exorbitatque invento obice ad patranda symptomata, quae videmus in natura et in certis artis operibus admiranda; conclusus paulatim repit, ac mira postremo edit incendia; ita quo penetrat, non exhalat, primo aerem obvium, qui magis est alterabilis, in se convertit, mox terram, quam penetrat, non aquas solum quas offendit, sed et saxa et cuniculos incendit omnes, maxime vero ubi naturali appetitu ad exitum trahitur, et per loca sulphure gravida, ubi fovetur et alitur, penetrat: atque hoc pacto vires sibi ad extremum fervorem, quem in thermis videmus et sentimus, compara, quod uti in omnibus hucusque recensitis thermarum fervoribus patuit, ita vel maxime Hungariae, Transylvaniae thermis elucescit. Verum cum huiusmodi variae natur fontium miracula sequentibus Capitibus reserva verimus; iis non immorabimur.

De aquis et lacubus calidis, et quae Arctoo frigore nunqam congelantur, videatur Olaus Magnus, qui eas exacte describit. De Islandiae et Groenlandiae thermis et ferventissimis aquis vide quae supra uberrime de Ignis subterranei miris effectibus philosophati sumus.

In Scotia, Anglia et Hybernia, lege si placet Hectorem Boetium, Bucbananum, uti et P. Eusebium Norimbergum de miraculosis naturae effectibus Hyberniae; quae cum multis falsitatibus involuta repererim, ea exponenda non duxi sed ad ea me conferam quae et nota sunt et experimentis partim me partim ab aliis fide dignis doctisque Auctoribus comprobata fuerunt.

§. V.

De Italiae Fontibus Thermisque.

Italia Alpibus clausa, et concatenatis Apenini iugis per medium iuxta totam suam longitudinem divisa, nec non Mari Supero et Infero vallata eum a natura situm obtinuit quem nulla alia in Geocosmo similem; et quoniam Natura tanto eam natur munimine cinxit, fieri non potest quin una eidem iunxerit omnia non ad humanae vitae sustentationem duntaxat necessaria, sed ad deliciarum ubertatem abundantissima subsidia; inter quae thermarum multitudo et varietas maxime sese spectandam praebet; quarum quidem numerus si exacte recensendus foret, nec charta sufficeret ad eas describendas nec ingenium ad impenetrabiles earundem virtutes et proprietates, quae in iis elucescunt, explicandas.

Sola Hetruria 25 thermarum celeberrimarum gloria, praeter innumera medicatorum fontium spetacula, triumphat: quae quoniam peculiari Opere, quod Iter Hetruscum inscribitur, recensuimus, eas non repetimus. Sed primo ad eas me conferam enodandas quae in Transpadana Italia nominis celebritate praecipuae sunt; quarum in solo Territorio Patavino ex numerantur et sunt Balneum Aponotanum Balneum Montis Osthoni Petri; Domus novae; D. Bartholomoei, et denique quod S. Helenae vocant; quorum omnium naturam ordine paucis perstringam.

Balneum Aponitanum Graece ἄπονος, eo quod sine dolore medeatur, non ab hodiernis tantum sed et veteribus Scriptoribus. Suetonio, Claudiano, Plinio celebratum, in media valle situm, qua spectat septentrionem montibus cingitur, qua urbem respicit Patavinam vasta planitie circumdatur; assurgit collis crudo quasi pumice compactus ex quo per lapideas veluti fistulas uberi perennique fluxu manat laudatissima illa aqua, Aponensium thermarum mater; de cuius mixtura fuerunt varia Medicorum iudicia. Fallopius uti mille experimentorum modis scrutinium fontis aggressus, nihil non egit quo in intimam huius fontis miscellam pertingeret, ita merito omnibus reliquis palmam eripuisse videtur , dum irrefragabili experimentorum notitia doctus tandem statuit inesse aquis illis em quidem ex praedominio, deinde lapidem cacarium (qui videlicet coctus vertitur in calcem), denique vaporem sulphureum, unde intulit, aquam calefacere in secundo gradu remisso; exsiccare itidem in secundo gradu, at intenso; quod ex Iatrica scientia contra Savanarolam ita comprobavit ut de eo nullus amplius apud Medicos dubitandi locus relinquatur. Usus earundem quadruplici modo perficitur; potu videlicet, insessione, embrocha sive stillicidio, et Laconico, quibus omnes morbi ab inveterato frigore et humiditate originem ducentes curantur, excepta lue gallica. Verum de morbis quos curat aqua vide elegantissimum Claudiani de ea elogium, ubi miras nonnullas harum aquarum proprietates adducit

Ab Apono versus Occidentem progressis 150 passibus occurrit collis praealtus, cui nomen Orthoni, ad cuius radices visitur aedes Deiparae sacra multis inclyta miraculis in cuius vestibulo caverna visitur, intra quam per lateritiam scalam descensus patet. Hic manat purior unda, Aqua Virginis dicta nonnihil tepida et mitissimo condita sale, solo potu mederi apta Non procul ab Aqua Virginis aquae ferventissimae scaturigo cernitur, salsa et sulphurea ad sanandos intra cutaneos morbos peridonea. Non procul hinc do ale cernuntur tepidis et medicatis vaporibus repleta, optimi ad emolliendos artus remedii. In lacuna autem illa ubi fervens aqua scatet, estum latum argillosum et pingue, cuius vis ea est, ut siccet, digerat, roboret, et dissolutas partes iungat; cave tamen ne dum calidum est affectae parti admoveas sed eam aqua illa prius calefactam frigido ceno oblines soli exponendo, deinde usurpando.

Ex Patavio per 12 milliarium planitiem digressis occurrit amoenissimus collis, ex cuius visceribus ebulliunt ferventissimae illae aquae, quae ab aedicula Divo Petro ibidem constructa consecrataque, nomen habent; copioso sale constant, et succo quodam Ochrae haud absimili; moderate calefaciunt, siccant et leniter roborant. Quatuor ab his milliaribus progressis, occurrit collis, qui ex Boreali parte ferventissimas aquas evomit, ex altera parte fontium medicatorum ibidem scaturientium frequentia celebris est, quos a nova domo a Carrariis Patavinae Urbis Patriciis ibidem aedificata, Thermae domus novae vocantur, quae tamen culturae negligentia hodie quasi obsoletae squalescunt.

Ad 500 passus circiter hinc descendentibus, occurrit Mons, quem ab aegrotorum frequentia illuc confluentium Mons aegrotorum, corrupte Monte groti dicitur; ex hoc monte Thermae manant celeberrime, sulphure sale et gypso compositae; unde siccant vehementer, moderate calefaciunt, cutis ulceribus potissimum conducentes.

Ulterius provectis in convalle quadam arduis undique cincta collibus, a D. Petri balneo duobus millibus passuum dissita, occurrit Balneum S. Bartholomaei ab aede eius honori consecrata sic dictum, omnium thermarum celeberrimum et frequentissimum, non quidem ratione aqu, sed ob ferventissimum et bituminosum, cui illa supernatat, lutum artuum nervorumque emolliendum rigorem illitione peridoneum; fervorem hunc concipiunt ex igneo et bituminoso, quem inferni ignes exspirant, halitu.

Duobus deinde hinc milliaribus visitur Sacellum. Helenae in colle dicatum, undeet alneum nomen habet. In quo praeter venusta Laconica et gemina stillicidia et fontem ferventis aquae et medicatum lutum; aqua sulphureis referta vaporibus habet praeter salem, sulfuris modicum, et nescioquid argillosum ad ochrae colorem vergens; unde moderato calefacit et siccat: lutum vero frigefactum vi medicata privatur. Mirum in hoc quidpiam latet et diversum a luto Balnei S. Barholmaei, quod hoc potenter exsiccet illud vero emolliat.

Atque ex hac Thermarum multitudine, quae in Agro Patavino elucescit, luculenter patet, totum hunc tractum subterraneis ignibus et consequenter omni mineralium genere refertum esse quae venas suas in circumvicinas regiones longe lateque diffundant. In Agro siquidem Veronensi, decimo Patavio lapide dissito statim Thermae occurrunt Calderianae quibus Medici non tantum ad potum insessionemque sed ad usus varios, quin et ad coquenda pro agris cibaria, et ad vinum diluendum utuntur; mistura eiusconstat rubrica synopica cum modico saliset sulfuris. Correspondent hisce per subterraneous cuniculos in Cispadana Regione Thermae Aquaritanae, Regienses; scatet ex Mutinensi Agro ad Aquarium Regionsis urbis pagum; peritiorum medicorum iudicio sale, nitro etc calce marmoreo constat, cuius haec mira vis est, quod extra fontem centum annorum spatio incorrupta perseveret; unde non solum per Italiae vicinas Provincias, sed et in Galliam, Hispaniam transfertur; omnes, quos Aponitana usus habet. Huic proxime correspondet in Flaminia Balneum D. Mariae tribus distinctum thermis; Dominorum videlicet, Medii et Turris, quarum aquae omnes sal habent lucidissimum et gemmeum cum portione nitri, vaporibus ad haec sulphureis et calce marmorea tingitur. Hisce vicine sunt alie Thermae S. Martini. S Christophori et Meldulae, de quibus lege Fallopium, aliosque.

§. VI

Thermae Hetruriae.

In nulla Italiae Regione copiosiores thermas me reperisse memini, quam in Hetruria, quas si quis ad numerum revocare vellet is facile ado earum excurreret; verum cum eas ordine in nostro Opere quod Iter Hetrascum inscribitur exposuerimus, hic eas non repetendas duxi. Sunt enim imprimis, quas fundit, Thermae Territorii Lucenssi, Pistorienisani, Pisani, Volaterrani, Viterbiensis, Braccianessc: quorum unumquodque iterum in diversas et multiplices alias thermas dividitur, quas unico intuitu sequenti Tabula exhibemus. Virtutes et proprietates, situm, mixturam uniuscuiusque videar Lector incitato nostro Opere de Hetruria.

TABLE

§. VII.

Thermae Campaniae.

Hetrurua Campaniae per subterraneas minas colludens, innumera Aquarum medicatarum Thermarum que genera producit, in Agro potissimum, Puteolano, Baiano, et vicinis Insulis Ischia et Prochyta, quae eandem toto eo tractu Terrarum originem ac subiectam habent tum a sulphurea Puteolis tum Vesuvio Neapoli Vulcani officinis, terrarum combustarum cinerumque naturam; quarum nonnullae non acres tantum sunt et iniucundae, sed blandissimae ex ipsis cineribus exiliunt iam extinctis uti modo ita olim celeberrimae. Aliqu in quibus nonnulla viget acrimonia, utilissima in potibus ad multas infirmitates, abstersoriae nimirum facultatis, et vel nitrosae sunt, vel salsae.

Ciceroni aquae olim, modo Balneo del prato dictae, in Baianis sitae sunt, de quibus Plinius sicait: Digna memoria villa et ab Averno lacu Puteolos tendentibus imposita littori, porticu ac nemore celebrata, quam et M. Cicero Academiam vocabot; in qua post obitum ipsius Antistio Vetere possidente fontes eruperunt calidi, quos oculis perquam salubres eleganti Epigrammate a Laurina Tullio eius liberto fuisse celebratos. Hodie eadem virtute pollent. et praestantissimum collyrium sunt, ex Cadmia cuius tinguntur virtute. constant.

Sunt et hoc loco, vetustate tamen fere obsoleta, Balnea alia alia Solis, Lunae alia, alia Imperatoria, a vetusta superstitione sic dicta sulphure et ferro constant. Hinc milliaribus tribus progressis sub Promontorio Miseno occurrit celeberrimum Cantorelli Balneum, ob miros effectus, quos in spiculis ferreis extrahendis praestat, magnetis tinctura infici perperam opinantur, uti in Arte Magnetica nostra sat, proprio experimento cocti, inniumus. Huic proximum in Lucullano Agro ad Cryptam Pausilippi do fontes magnae virtutis emanant; a dextris limpidissimus; a sinistris lactei coloris, cuius aquae hyeme tepescunt state frigida sunt, cuius rationem iam supra exposuimus, ex calcis, sulphuris et ferri mistura constat, uti ex montis ferrugineis glebis saxisque constat. In hoc eodem Baiano sinu ad S. Marie Monasterium Balneum Petreoli, et aliud, quod Culmam vocant, eiusdem natur, occurrit, detersoria virtute constant.

Dum Anno 1638 hunc tractum examinarem, equidem miratus sum, fontium me dicatorum in hoc tractu ebullientium copiam et varietatem, cum vix centum passus conficias, quibus non novus aliquis fons aut lacuna differentis virtutis occurrat. Dum Anno 1638 hunc tractum examinarem, equidem miratus sum, fontium me dicatorum in hoc tractu ebullientium copiam et varietatem, cum vix centum passus conficias, quibus non novus aliquis fons aut lacuna differentis virtutis occurrat.

Vidi hic fontem, quem Gillerosi vocant, renibus purgandis opportunum. Proximae sunt aquae, quas Bracchulas vocant, sulphureo-nitrosae naturae; S. Georgii thermae, quae totae nitro constant. Alia Pugilli nuncupata haemorrhoidum fluori peridonea, constringentis facultatis. Alia Succellaria ad margines Averni lacus emanans, diluta visitur, subalba et sapore, urinas, calculo tum renum tum vesicae pellendo proprii. Hisce iungitur Iuncana prope Cryptam, eo quod inter iuncos ebulliat, potu sumpta pingue facit, Venerem in frigidis excitat. Sunt et in hoc districtu aliae fontanales; de Petra, et quam Plagam appellant Balneolum potissimum ob vim corroborativam Neapolitanis in pretio est. Ad Monasterium S. Anastasiae vel exigua scrobe effossa, aqua limpidissima exilit tum potu grata, tum viribus medicatis plurimum pollens; adeoque scatet totus hic Baianus tractus aquis, adeoque salubribus, ut non immerito Horatius de iis cecinerit:

Nullus in Orbe ocus Baiis praelucet amoenis. Emanant hic, dicit Plinius, benigne passimque in plurimis terris medicatae aquae, nusquam tamen largius, ac pluribus auxiliandi generibus, quam in Baiano sinu; alia sulphuris, aliae bituminis, aliae salis, aliae nitri, aliae aluminis, nonnullae item acida variaque mistura, et vapore quoque ipso aliqu proficientes. Quibus incomparabilis locorum accessit amenitas, quam admiratus olim Martialis sic ad Flaccum scribit:

Littus beatae Veneris aurum Baias. Baias superbae blanda dona naturae; Ut mille laudem, Flacce, versibus Baias, Laudabo digne non satis tamen Baias.

Veruntamen, quae est rerum humanarum inconstantia et vicissitudo, eorum pleraque in praecedentis seculi Puteolani territorii incendio, cineribus obruta et submersa fluere desierunt; que vero ex tanta clade remanserunt, hodie utilissima frequentantur, cuiusmodi sunt quas recensuimus. Plena itaque omnia huius Agri loca ebullientium fontium thermarumque scaturigiius, ita ut vel in ipsa Cumanae Sibyllae crypta, Natura thermalem produxerit aquam humanae infirmitati medicatricem. Plena quoque omnia ignibus sunt, uti Phlegraei Campi, seu Forum Vuclani. Quod supra descripsimus, abunde testantur; ut proinde hisce locis mirificum Aquae et Ignis coniugium paranympha Natura, suprema omnium Opifex Mens constituisse videatur. Ab his porro per subterraneas cuniculorum ambages vicinae Insulae Ischia et Prochyta, quas iunctas in unum olim Aenarium vocabant, tantam aquarum diversissimarum ignium que foeturam conceperunt ut vix sit in iis locus qui hisce non abundet. Verum qui plura de hisce desideratis consulat Scipionem Mazellam, Pighium, aliosque horum locorum Descriptores. Nos quae vidimus et exploravimus, ea tantum hic adducere visum fuit

§. VIII.

Thermae Siciliae et Liparitanae.

Non dicam hoc loco de Thermis et Fontibus medicatis que in reliqua Regni Neapolitani maritima ora passim magno numero in Ca occurrunt sed in Siciliam calamum convertam, in qua quas Natura alibi sparsim ostendit divitias eas in hac Insula veluti in parvam quandam epitomen contraxisse videtur; qua exempla differentiarum cunctarumque alterationum in aquis medicatis elucescentium merito petenda sunt; verum Vulcani Regnum ubi Ignis se prodit natura, eiusque effectus, qui sunt flamma, vapor combustio, fumus; ignis materia sulphur. gleba pinguis, cinis, pumex lithanthrax, bitumen, sal, vitriolum, omnis generis metalla. Unde ob materiae varietatem mire variantium ignium operationes innumera undique exoriuntur sudatoria, aquae calidae, tepidae, frigidae, salsae, acidae, albae, nigrae, sanguineae, unctuosae, bituminosae, putridae; quae non venas solum praebent, sed et integra flumina, lacus, fontes balnea profundunt. Nec alicui mirum hoc esse debet;qui enim immensam vim Aetnae norit, is quoque omnium horum causam et originem facile asseruerit; huius enim potestas per transversos quacunque pyragogos canales ex intimis barathris diffusa, in totam infulae periodum perpetuis vaporum fumis saeviens, pro eo calor is gradu quem continent vel e specubus aestuant, sudatoria efficiunt; vel ubi aquis obversantur, eas inalterant, tincturisque suis tot faciunt thermarum genera, quot alias forsan non reperiuntur in toto Orbe Terrarum.

Inter ceteras, celebres sunt ille Thermae, quas in Selenuntinae Urbis reliquiis, hodie Sciacca vocatur, producit, varietate admirabili; siquidem in medio altissimi Montis S. Calocero dicati, varii hinc inde specuum labyrinthi occurrunt; quorum alii rectis, transversis alii cuniculis patent; alii in imum Terrae Tartarum profundissima voragine porriguntur; qui semper horrendo ac formidabili fragore retonant; sive ob inclusam ignis latentis multitudinem, sive ob ventorum hinc inde currentium inclementiam, sive ob undarum maris in cuniculos montis magna vi agitatarum impulsum, certe tonitruum fragoribus haud absimiles constitutis temporibus edit; res horrenda nulli non metum incutiens. Antrum inter caeteros eltm, in cuius medio puteus: profunditatis immensae, et visu ad imum tenebrosus et horridus hic calentibus hinc inde pluribus scatet venis, que ex diversarum cavernarum canalibus relabuntur, ac vapores simul emittit, qui supremam antri concamerationem salubres excitant intrantibus sudationes. Visuntur et in hunc diem in saxo vivo a Veteribus ab immemorabili tempore incisa sedilia, variis exornata inscriptionibus, quae tamen uti temporum iniuriis exesae sunt, ita omnem spem penetrandi curiosis eripiunt. Sunt et in hoc Antro siphones, sive Artis sive Naturae industria nescio facti calidis referti vaporibus, ad quos ii qui capitis intemperie aurium tinnitu ac surditate laborant, auribus applicatis exiguo tempore ab in firmitatibus liberantur; nervis quoque corroborandis prosunt; unde insigni infirmorum illuc magno numero, praesertim in festo S. Caloceri confluentium emolumento visitantur, Xenodochio publicis sumptibus in eum finem illic exstructo. In planitie huius Montis alia mox exsurgunt thermarum genera, et inter caeteras aqua limpidlissima, mirae ad laxandum alvum virtutis, quam qui non cognitam biberit is utique magnis se adspectantium ludibriis exponet, cum operatio adeo a potatione subitanea sit ut vix tempus et locus se honeste subducendi detur. Unde indigenae nugatores ridiculum cum exteris dolosa inductione ad bibendum inductis saepenumero exhibent spectaculum.

Non desunt ad Aetne radices Thermarum copiae, quae tamen ex tanto numero meliorum non curantur. Syracusis nobilissimos fuisse lacus Pismam et Cianon Mirabella docet, quorum hunc cum Luna decrementum incrementumque pati idem asserit. Catanae quoque duas olim magno columnarum apparatu termas celebres fuisse, Petrus Carrera in Catanae descriptione demonstrat. Catana Panormum terrestri itinere petentibus e latere occurrit Oppidum quod Mineo vulgo vocant, in cuius planitie celeberrimus ille ab antiquis memoratus Scriptoribus Palicorum lacus paulo intra mediterranea occurrit, immensae profunditatis, occulto cum Aetna corresponsu, aquis ad tres cubitos in altrum assurgentibus veluti colludere videtur, flatibus in eas tum a mari vicino, tum ab Aetna incumbentibus. Sulphurosae sunt, ac cinerae; easdem quas Aetna infectiones habet, incendii, sulphuris cineris ac putoris; unde alitus mittunt non avibus tantum lethifero, sed et hominibus periculosos, cum non secus ac Aetna flammarum quoque globos eiaculentur; de quibus sic Ovidius 5 Metam. Perque lacus altos, et olentia sulphure fertur Stagna Palicorum rupta ferventia terra.

Hodie a mephiti quam exspirant naphtae, ab incolis Naphthia nominantur; et cum tribus fontibus scateant, hi tamen labra stagni non excedunt. haud dubie per subterraneos meatus alibi sese exonerantes, uti supra de Lacuum proprietate ostendimus. Huiusmodi ac quoque Agrigentum iter et Bivonam cernitur inexplorabilis profunditatis, qui sulphureas undas ex origine sua ad tres cubitos in altrum summa intuentium admiratione eiaculatur. Rursus in Peloro ad fretum Mamertinum tres lacus occurrunt. veterum superstitione celebres, a quibus non procul distant Thermanae Urbis, ex Hymerae Urbis vetustissimae ruinis, Cicerone et Plinio testibus conditae ,balnea, tum ad delicias tum ad morbos profligandos peridonea. Ad Ennam quoque, quae hodie Castrum Ioannis dicitur lacunae comparent. Prosperinae raptu celebres, quam Poetae fingunt hoc loco inferos petisses, voragine post se relicta fetidissimis putidissimisque aquis referta. Sunt et in Panormitana Dioecesi que natura sulphurosae et ferventissimae, usu in balneis nec minus in sudationibus fama celebres. Drepanum, quae olim Segesta dicebatur, ad radicem montis Ericis diversis pariter uti metallorum ita aquarum diversitate scatet, quae licet calidissimae sint et sulphureae, quia tamen salis cuniculum non transeunt, ubi refrixerint, Strabone ne teste fiunt potabiles: hodieque durant tria balnea, quorum prius calidum alterum calidius, tertium calidissimum est; sub quibus, uti refert Fazelus, ad iactum fundae ingens lacus sulphureus est, qui subitanea eructatione aestuosus, Herbesus Solino incolis hodie Gurgus dicitur.

Tempus me deficeret si omnes lacus,fontes flumina, Charonticas scrobes, lacunasque sulphureas, in mediterraneis Siciliae locis recensere attentarem; sed haec Lectori, quae egomet vidi, dicta sufficiant.

Liparitanae sive Vulcaniae aut Aeoliae Insulae ita scatent thermis, ut vix locum relinquant aquae potabili, qua medicatis fontibus qua ignibus foetae. Verum cum de iis in praecedentibus dixerimus, nolo iis immorari.

Africam inter et Siciliam Insula interiicitur Pantalaria nomine, solo quocunque incedas, arido est rubro et calido, ut vix nudis pedibus ambulantibus toleretur; quae utique ex imis aestuariorum, quae Vulcaniis officinis Aetnae is et Liparitanis per subterraneos cuniculos correspondent, originem trahit; et ex specubus montium pater, quia quis et vaporosis flatibus exagitati, iugi intus perpetuoque sonitu fremere sentiuntur summum in ea Naturae prodigium Vazelo teste, cernitur; cum enim terra nimio ardore sitibunda aquae dulcis summam penuriam patiatur, miro sane Naturae consilio hisce incommodis provisum est. Est in medio Insulae ingens antrum horridis undique et undique saxis concameratum; in huius antri umbilico immensae profunditatis vorago comperitur , ex qua perpetui exsurgentes halituum vaporumque fumi, in vasto fornice condensati in dulcis aque latices resolvuntur, tanta copia et multitudine, ut ea inde intra siphones partim arte partim natura factos extra corrivata, toti Insulae ad potum, aliorumque usum abunde sufficiat.

§. IX.

De Asiae, Africae, Americae Thermis.

Totum Geocosmum aestuariis abundare, Libro IV ostensum fuit. Cuius veritatem rei inductione Vulcaniorum montium, qui circa universam Telluris superficiem passim in nulla non Regione visuntur, demonstravimus; montes etiam in Charta Geographica ordine exhibuimus, unde metallorum mineraliumque copiam consequi necesse est: cum vero ibidem hydrophylaciorum in maximis montibus lebetes descripserimus, hinc necessaria quoque sequela aquas vaporibus igneis calefactas et virtute mineralium nullibi non latentium tinctas thermarum, sudatoriorum fontiumque medicatorum ubertatem, suppeditare collegimus; cum Natura semper idem ubique agat,ad eandem amussim omnes naturalium rerum effectus disponat. Hisce praemissis.

Dico, eandem, quam in Europa vidimus, Thermarum fontiumque mineralium abundantiam in caeteris Orbis Terrae partibus existere, idque ei solummodo dubium esse posset qui miras Naturae leges ignoraverit. Sed ne gratis tantum hc dixisse videamur, iam nonnullas earum tum ex Historicorum monimentis, tum variorum, qui Orbem Terrarum studiose perlustrarunt relatione commemorabimus

Asia Maior et Minor una cum Grecia quam comprehendit adeo plena thermis fontium miraculis scatet, ut integro opus foret Tomo ad eas omnes describendas; legat, qui volet, Aristotelem de admirandis, Plinium, Solinum, Theophrastum, Aelianum, innumerosque alios; consulat praeterea Pauli Marci Veneti Itinerarium, qui passim earum in Tartaria caeterisque Regionibus meminit. Haithon quoque Armenus de Thermis ad Mare Caspium; de Perside Itineraria variorum qui plenam totam admirandis aquarum fontibus esse exponunt. Annales Societatis JESU de reus Indicis eas passim commemorant et inter caeteros exactissime P. Martinus Martinius in eximio suo opere quod Atlantem Sinicum inscripsit. Iaponia calidismi aquis perpetuo, teste Aloysio Froes, fervet. Insulae Philippinae ita iis scatent ut vix ex undecim millibus, quae in isto Archipelago numerantur Insularum una occurrat que non aliquid singulare et admirandum in aquis producat. Africa ad litora potissimum innumeris medicatis aquis abundat

Non dicam hic de Americae provinciis, quae adeo iis refertae sunt ut, quemadmodum Historici narrant, non tantum mediterranee Regioni ingentem earum copiam suppeditent sed et in nonnullis locis ex altissimis rupibus ferventissimas fluminum adinstar effundant: et si alicubi exitum non inveniant, per ipsum maris fundum, in extimam maris superficiem magno impetu, omnes mirificis pollentes virtutibus profundant. Sileo hic Mexicani Regni thermas frequentissimas, tum ad deliciarum tum ad morborum medelam a benigna Natura institutas. Dies me deficeret, si quae in Quatomata Peru, Chili, Quato, Cusco Potosi Naturae in aquis miracula spectantur, describere attentarem. Sit itaque haec Regula catholica: Ubicunque Vulcaniae officinae cum metallicis fodinis reperiuntur, ibidem thermas veluti individuos earum comites abesse non posse; sed ubique Vulcanias officinas, sulphureas fontas, nitrosos, salinos, aluminosos, vitriolatosque fontes reperiri in praecedentibus ostensum fuit. Recte itaque inferimus, Thermas nullibi locorum, mirandaeque facultatis fontes deesse. Sed haec de Thermis sufficiant.

CAPUT II.

Unde medicata facultas Thermarum, contra tot ac tam differentes morbos, profluat.

Cum in tota rerum naturalium contemplatione nusquam mirabilior appareat Naturae maiestas quam in mira aquarum varietate; certe omnibus modis demonstrandum est, quisnam sit opifex tantorum effectuum, quodnam magisterium quo diversissima ceteroquin elementa et qualitatibus prorsus contraria, tanta tamen concordia in calidis aquarum thermis, tanta harmonia uniantur ut aqua humiditate sua igneam vim non extinguat, et ignis potentia vi sua omnium efficacissima contrarium humorem non ostendat: imo naturali quadam amicitiae ambitione ea pacis foedera pangunt quae nulla potentia dissolvi posse videantur; ita ut ignis omnia per omnia activitate sua moveat, nutriatomnia per omnia aqua, itque adeo, iuxta Philosophi effatum, prima vite participatio ex calore, eiusdem conservatio in humido. Quomodo itaque aqua calore concipiat, in praecedentibus uberrime dictum fuit, quodmodo vero tantum virtutum admirabilium incrementum consequatur, quomodo et quo paranympho virtutum diversissimarum confluxus tam arcto coniugio, tam exacta proportione, tam praecisa mensura et symmetria attemperentur, altioris utique scrutinii est. Agedum, tentemus nonnihil in quo si Lectori non undequaque satisfecisse videbimur, saltem quidpiam nos in re ardua tentasse laudem merebimur.

Sapientissimus Conditor rerum DEUS OPT MAX. uti omnia propter Hominem produxit; ita quoque omnibus ad eum inperfecto sanitatis statu conservandum mediis omnis generis instructum esse voluit. Hinc nil in rerum natura est quod peculiarivirtute medica non polleat; nil quod non unam aliquam ex humani corporis partibus virtute sua respiciat, et mirifico quodam charactere id ad quod fovendum conditum est, prae se ferat; imo veluti pondere quodam in id cui naturali amiciti lege correspondet feratur. Quoniam vero corporis humani constitutio plurimis sulphureis nitrosis, salinis vitriolatis et oleagineis partibus constat, iisdem videlicet quibus unumquodque mixtum; hinc fit ut aqua therarum calida, cui exacte commiscentur, usurpata, miros istos, quos in infirmorum symptomatis miramur, salubres effectus praestet. Neque enim putes velim omnes horum effectuum causas a primis semper qualitatibus dependere, sed ut plurimum a specificis rerum quae thermis miscentur viribus qualitatibusque, uti postea de aquarum prodigiosarum causis aperiemus. Sunt autem quae medicatis balneis plerumque perfecta unione miscentur, sal, nitrum, alumen, vitriolum sulphur, bitumen, una cum septem metallorum tincturis, quae uti nescio quo magnetismo ad concreditas sibi humani corporis principales partes feruntur, ita illas quoque ea, de qua disserimus, virtute mirifica beant, et inperfecto sanitatis statu conservant. Sed rem tandem ostendamus, initium facturi a medicatis aquis salsis.

Omnis terra salem participat ei proprium, ubi plus, ubi minus reperitur; et quales terrae reperiuntur tales obtinent salsae qualitatis gradus ipse aquae unde fumosae siccae, ponticae, amarae, acres, subamarae et ubi exacte tellus est salsa exacte salsae sunt: unde raro fit in aquis ex quapiam minera aut metallo impressio, quae et salis non participet qualitatem , hunc enim saporem omnis terra participat; unde rursus patet, vix aquam puram et simplicem reperiri, uti supra quoque docuimus, quae non aliquid salis,etsi sub insensibili quantitate, contineat; graduum autem acredinis diversitas dependet a locis subterraneis, per quae fluit: quae si per mineras sale copioso refertas ierit, salsissima si per loca rariori sale feta, minus salsa, si per glaream et sabulum fluxerit, deposita salis per transcolationem mole, insulsa egreditur. Cur vero calidae aquae salsugineae salsiores sint reliquis, id accidit ex adustione, quae fit ignis subterranei virtute, qua spiritibus evolantibus sal fixum restat, quo aquae tanto redduntur salsiores quanto perfectiori mistura cum aquis sal dilutum fuerit. Idem itaque fit in salsugineis thermis a natura quod in aquis sale dilutissimis arte paratis; quti violenter exsiccant calefaciunt minus, adstringunt. contrahunt, abstergunt, repurgant; quae sunt salis propriae facultates, ita cutim quoque abstergunt, omnemque excrementitiam ac putrescentem humiditatem coercent, nimiamque corporis crassitiem cum tempore attenuant.

Quod itaque salsae thermarum aquae scabiosis, leprosis, elepsiaticis, maculosis, vitiliginosisque tantopere conferant, id salis viribus ur plurimum adscribendum est quod cum a natura mirabili misturae symmetria et proportione intra aquas digestum sit hinc caloris aqu inexistentis virtute per apertos poros penetrans eos effectus praestat, quos miramur; uti nulla corporis nostri particula est, quae non salinis corpulsculis constet, que si vel praeter naturali calore aduratur, vel aliunde ex humorum corruptione perniciosas qualitates acquisiverit, fit ut intra calida salis balnea, ea naturali quodam appetitu sui similibus particulis, extra aquae vehiculo introductis attractae, corpus a molesto hospite, per corruptae putredinis vitiosique humoris intercutanei evacuationem, liberent.

Cur vero lienosis et hypochondriacis, caeterisque morbis qui a flatibus originem trahunt, tantopere prosit, eo qui sequitur modo fit. Corpuscula salina una cum aqua calida, cui miscentur, per poros introducta et calore attenuata universum mox corpus sua subtilitate pervadunt, obstructas ad lienem, intestina, uterum, caeteraque membra, semitas acredine sua recludunt, ubicunque sui similia corpuscula humorum vitio depravata offenderint, illa attractu quodam in se derivant, una tandem qua pollen tabstersiva virtute, membra emolliunt ad solitas functiones apta reddunt, faeces vero obstructio num causas, una secum per exoneratoria naturae ostia: subducunt. Hinc patet, cur nonnulle thermae sterilibus facunditatem conferant; quia salina corpuscula aquis immixta humorum vitiosorum in uterinis morbis colluviem virtute sua exsiccant, discutiunt, abstergunt, vias occlusas aperiunt: quibus praestitis fecunditatem, si naturalis uteri defectus non obstiterit consequi necesse est. Atque hoc pacto medicae thermarum salsarum vires in dictorum profligatione morborum operantur.

Nitrosae thermae in paucis a salis facultatibus discrepant: Calefaciunt enim, extenuant, digerunt, detergunt. mordent, spissant, siccant, exulcerant; ob efficaciam qua maiori quam salinae pollent salsis etiam amariores sunt, et ob acria, subtilia et spiritosa nitri corpuscula, quae aquis miscentur, incidunt, et multo potentius quam salsae attenuant; unde viscidos humores educunt, alvum laxant, cient urinas, sudores provocant, renes mundant, arenulas pellunt calculum frangunt. quidquid enim in corpore nitrosarum faecium impuritate magna et malignantis qualitatis repererint, id tanquam sibi simile attractu quodam unitum acrimonia sua. omni phlegmate et visciditate consumpta dissolvunt Nescio tamen, quem abditum ac oculorum vitia et lippitudinem consensum habeant; siquidem longa experientia observatum fuit, in nitrosis fodinis, nullum aut lippitudine aut oculorum vitio tentari; quod haud dubie summae eius subtilitati et incisivae facultati, quae omnia detergit, adscribendum est. Unde apud Medicos nitrum semper collyrium habitum fuit ex paucis praestantissimum. Vide, quae in sequenti Libro fusius de natura et proprietate producimus.

Aluminosae thermae, praeter eas facultates quas cum nitrosis et salinis communes habent, adstrictoria potissimum virtute pollent; unde corporis partes quas tenuitate sua exonerant excrementis, easdem firmant, redduntque magis robustas; sanguinis fluxum quacunque de causa provenientem cohibent; Gonorrhoeae fluxum sistunt; urinae ardores mitigant; vesicae ac ureterum obstructionem tollunr, relaxatam renum vim retentivam corroborant, et innumeros alios effectus pariunt, magno infirmorum adiumento. Cuius quidem rei ratio alia non potest esse quam vis quaedam quae uti misturam salis et nitri participat, ita multo efficacius, quam praedita, operatur; ex aquae siquidem praedominio habent quod refrigerent ex acrimonia ignea vero quod mediocriter exsiccent et ad stringant.

Thermae vitriolatae sive atramentosae, Graece χαλκαίνθια, a Chalcantho, quasi diceres eris rem ac superficiarium materie aeneae recrementum; uti itaque ex ere originem suam habent, ita solum in iis locis quae fodinis aeneis scatent producitur. Unde thermae quae per huiusmodi vitriolatas fluunt, virtutem participant vitriolo propriam, quae est iuncta vehementi adstrictioni cum insigni calefaciendi virtute, nec minus exsiccant, constipant, contrahunt, rodunt; unde nisi apte temperentur, potui non tantum inutiles sed et periculosae sunt; utilissime tamen in balneis aut embrochis sunt, iisdem morbis sanandis idone quibus aluminosae, nitrosae et salinae, cum superaddito tamen quodam, quod promptius penetrent et abstergant; unde vix acidulae reperiuntur, quae ex vitriolo aliquid non participent, non quidem quoad eorum esse sensibile sed quoad spiritosam vaporosamque substantiam, qua subtiliter et perfecte tinguntur.

Atque hae sunt quatuor salinorum corporum species, quae non mixtae et singulae per se operantes eosdem quidem effectus praestant in iis quibus miscentur aquis, solummodo diversis intensionis gradibus, et a vitriolo quoque accedente ea facultate aeri propria, differentes. Commixtae tamen inter se toto coelo differentes obtinent effectus, quos si ad combinatoriae artis regulas revocamus, eos viginti quatuor diversissimos effectus obtinere comperiemus. Combinatio mixturae quatuor salinorum corporum, Salis, Nitri, Aluminis, Vitrioli.

TABLE

Non posuimus hic omnes qualitates quae singulis ex his quatuor competere possunt, sed primigenias tantum; quod si singulas unicuique proprias hic apponere vellemus cominatio merito in infinitum cresceret. Cum enim singula ut plurimum quadruplici qualitatum dote a natura instructa sint, 12 in 24 ducta, dabunt 288 differentes misturas, et consequenter differentes effectuum species; haec si in quatuor primarum qualitatum gradus duxero, prodibunt 1152 uti misturae, ita differentes effectus ut proinde diversas salium, nitrorum, aluminum, vitriolorum species sileam, quae si intra se combinare attentarem res prope modum in infinitum abiret; quis autem si bitumen, sulphur relique metallicae mineraliumque species accederent, combinationem rerum sufficientibus verbis describet? Vide quae de hisce in nostra Arte combinatoria docuimus.

CONSECTARIUM I.

Ex hisce patet, nullam aquam medicatam dari posse, quae non differentem ab alia mineralium, metallorumque mixturum et consequenter diversas proprietatum rationes sortiatru.

Habent enim sese h mixturae non aliter ac numeri, quibus vel unitas addita numerum essentialiter mutat, ut docetur, l. 4. Metaph. ad quas etsi sensus pertingere non queat n occultis tamen earum thalamis mira naturae sagacitate mixtas latere, ipsa ratio a priori, a posteriori experientia docet; ut proinde miram Divinae sapientiae in rerum naturalium dispositione providentiam fatis admirari non possimus dum admirabile illud diversissimarum rerum in unum conspirantium coniugium propius intuemur, ea temperie, proportione, symmetria et mensura quadam harmonica dispositarum, ut in usu earum infallibilem consequatur effectum infirma et morbosa mortalium conditio.

Merito autem hoc loco quaeri posset, quomodo confusanea haec tantarum specie differentium rerum miscella in aquas sine confussione operetur; quomodo vires suas in infirmorum corporibus exerat? Ad haec paucis respondeo: Cum DEUS et Natura nil frustra agat, illiusque opera ex intentione optimaet perfectissima sint omnia, certe necessaria ei fuit mira quaedam attemperatio ne unum alterius vires retardaret aut infringeret; fed unanimi quadam conspiratione medicinales humano generi, propter quod conditae erant, conservando, consentaneos necessariosque effectus intenderent. Hinc factum est, ut sicuti singule dictarum rerum mistarum species singula humani corporis membra respiciunt, et magnetico quodam sympathicoque ad ea affectu feruntur, trahunturque:ita intus potu,vel exterius sessione, lotione, illutatione embrochaque sive III. stillicidio sumptae dictarum aquarum singulae species ad itius modi membrum confluunt quod amico naturae affectu respiciunt. Et quoniam salinae species subtilissimis spiritibus refert sunt, iis Natura veluti prodromis quibusdam utitur tum ad aperiendas portas, obstructasque semitas extergendas, tum ad praeparandam, dirigendam, maturandamque humorum congeriem; sulphureis spiritibus veluti Tetrarchis in aquis calore suo omnia moderantibus animantibusque. Sequuntur tandem Optimatum introitus, quilunt metallicorum corporum spiritosae substantiae, quarum una quaeque statim naturalem sibi stationem mansionemque petit; et aurea quidem veluti regiis cumulata virtutibus, metropolitanam cordis sedem prae aliis occupant, confortantque; aenea et quae multo sulphure constant ad pectoris arcem pulmonumque stationem confluunt; Ferrea ad lienis hypochondriorumque officinam ad purgandam melancholicam fecem, properant. Plumbea, stannea, et nitroso salsa substantia pollentia ad sanguificam Microcosmi culinam, iecur corroborandum, et ad phlegma hydropicum expurgandum exsiccandumque se accingunt, sulphurea, bituminosa et nitrosae substantiae ad intestina deiectoria sua facultate laxanda concurrunt. Lapideae substantiae miscella ad renes vesicamque sublevandam suas egregie peragit partes. Alia incisiva et resolutiva sua facultate cerebri nervorumque morbis, paralysi, tetano, tremori, opisthotono apoplexiae per embrochen conveniunt. Vides igitur, Naturam idem multiplicitate specierum in aquis commistarum facere quod in perfecta Democratici status administratione fieri assolet, dum unusquisque officium sibi commissum in hoc vel illo loco, in hac vel illa officii conditione, meliori, quo fieri potest, modo peragit, omnes tamen in eundem semper scopum collimantes; quod in hoc est bonum commune, et unica Reipublicae in illo perfecta Microcosmicae Oeconomiae sanitas, temperiesque humorum.

CONSECTARIUM II.

Ex hoc patet, fere plerosque, non primis qualitatum formis (quarum solum officium est, calefacere, siccare, humectare, frigefacere) sed et specificis mineraliam proprietatibus a tota substantiae similitudine promanantibus, miros quos subinde in infirmorum cura praestare videmus effectu produci quae quidem specifica proprietas nil aliud est quam sympathia quaedam, et occultus natura consensus, quo una in hoc potius quam in aliud humani corporis membrum virtutem suam exerit, quemadmodum in sequentibus uberrime ostendemus.

Vides itaque Lector, quomodo medicae facultates in thermis operantur, et qua virtute enarratos effectus perficiant; quibus quidem peractis, nihil amplius restat nisi ut iam interiora Naturae penetralia paulo altius subeamus, omnique studio et diligentia examinemus. undenam sint, et quibus de causis nascantur admiranda illa prodigia quae in nonnullis fontibus, magna Philosophorum admiratione, elucescunt.

SECTIO IV.

DISQUISITO DE MIRACULIS AQUARUM, et prodigiosa quorundam Fontium natura et proprietate.

PRAEFATIO

Si in ullo naturali Mixto Naturae elucescit maiestas, certe illam in Aqueo regno solium posuisse ille solus nescire poterit qui ea nusquam intuitus fuit; unde Plinius prodigia huiusmodi pene humana fide superiora suspiciens, legentium quasi gratiam vel fidem praeoccupans. Si quis, inquit, fide carere ex his aliqua arbitratur, discat in nulla parte maiora esse miracula. Quorum quidem nonnulla ad colores, sapores, odores, gravitatem, levitatem, spissitudinem revocantur; quaedam mirificam medendi vim, quaedam lethiferam continent. Non desunt, que metamorphotica quadam virtute omnia in saxum, ferrum, cuprum convertant, canitiem accelerent, divinatoria vi polleant. Alia ad Lunae ortum marinos aemulantur aestus; alia miris proprietatibus pollent. De quibus singulis ordine acturi quantum fieri potest, et ingenii nostri imbecillitas permittit, causas eorum rimari conabimur.

Section IV. Inquiry into the marvels of waters and the prodigious nature and properties of certain springs.

Preface.

CAPUT I.

De Colore, Sapore, Odore, Mephiti in nonnullis Fountibus Thermisque elucescentibus.

Innumerabiles insunt aquis colorum differenti, quarum quidem differentiae uti manifestae sunt ita non nimium iis immorabimur, praesertim cum hoc argumentum tum in praecedetitr tum in Hetruri nostra sat superque discusserimus. Quis nescit, aquas eum suscipere colorem cuiusmodi fuerit fodina seu cuniculus per quem fluxerint. Potest autem alveus per quem aqua fluit tribus modi considerari, vel in genere vegetabili, vel mineralium, aut metallicorum succorum. Primi generis aqua tinguntur herbarum arborumque succis. Exempli gratia, Aquas ad quas Alnus copiosa fetura luxuriat rufo seu potius colore lixivii tingi videmus. Si herbas alluant, ut Chelydoniam, Chrysanthemum aliasque similes, croceo colore imbui si terram albam, candidam sive cretaceam allambent, lacteo colore fluent; si per rubricam fluxerint, rubro colore inficientur; si per ochram, sandaracham, flavo colore; si per aeruginosa loca, viridi miscebuntur colore; et sic de caeteris metallicis succis, uti supra docuimus. sed experimento dita comprobemus.

EXPERIMENTUM

Sit Conca BA cuius concavo canaliculi CDEFGHIK inserantur, quos diversis colorum pulveribus prius impleas id est, C rubro, D flavo, E coeruleo, F fusco, G cinereo, H viridi, I candido, K nigro colore impleantur. Hoc peracto concha aqua fontana impeeaur ad summum, et aqua exitum quaerens per canaliculos exiens, colore unicuique canaliculo proprio tingetur. Videbis itaque per C aquam rubro colore, per D flavo, per E coeruleo, per F fusco, per G cinereo, per H iridi per I candido, per K denique aquam niro colore tinctam exituram

Idem in subterraneis locis fieri existimes velim, in quibus tibi imaginare Hydrophylaci AB quod per diversos diversis mineralibus instructos canales fele exonerat. Dico aquam quidem in sui Hydrophylacii fonte puram et simplicem, mox tamen ubi dictos canales diversi colorum mineralium venis refertos subierit, differentes colore, sapore, odoreque fontium species ad extra praebituram. Atque hoc plerumque fit, quando substantiam corpoream terrarum participant sivero tenuissimis tantum vaporibus halitibusque mineralium tingantur, vel calore tantum sine ulla mistura effervescant; tunc colore aque naturali, id est, limpide, clarae, et pellucidae egeruntur. Atque hoc quidem nullam difficultatem habet: quare ad alios reconditiores effectus progrediamur.

Quaeritur itaque primo, cur mare ex monte aliquo intuentibus tantum colorum diversitatem ostentet? In alia enim parte rubrum; in alia puniceum, in alia flavum, in alia nunc viride comparere videbis. Dico huiusmodi colores minime reales aut ex mixtura ortos, sed apparentes tantum esse (uti in Arte nostra Lucis et Umbrae ample demonstravimus), vel ex diversa nubium montiumque reflexione, tum potissimum ex fundi maris varia dispositione contingere. Ubi enim mare profundissimum est, ibidem mare nigrum et veluti piceum; si viridi algarum pullulatione fundus maris niteat, viride; si rubris lapillis atque arena scateat, rubrum esse videbitur.

Hoc pacto in prima Batavorum navigatione ad mare Magellanicum, non procul ab ostio fluvii della Plata, cum mare prorsus sanguineo colore tinctum observantes, dimissa situla haustam aquam exactius inspexissent, innumerabilem verumiculorum multitudinem aquis mixtam deprehenderunt, qui manu excepti, pulicum instar hinc inde saltabant, unde et marinos pulices appellarunt; putant quidam illos a balaenis certo anni tempore evomi alii provenire dicunt ab infinita parvorum cancrorum copia, qui in dicto maris tractu stabulantur, uti rubri coloris sunt, ita mare remote aspicientibus sanguineo colore imbutum exhibent. Alibi Oceanas totus viridis cernitur, ob multitudinem herbae, quam Sargasso vocant, qua mare cooperitur ad multa millia milliariorum, de qua herba cum alibi egerimus, hic ea repetenda non duxi.

Fiunt praeterea nonnullae aque vel ex erosione metallorum coeruleae, vel ex contagione quadam virides pro mira subterranei ignis attemperatione, apparent. Est enim calori ita comparatum ut subinde e candidis rubentes efficiat succos, ex rubentibus flavos, ex flavis virides aut nigro; non secus ac ex piuita dulci fit sanguis, ex sanguine bilis flava, ex flava viridis aut atra, per gradus quosdam coloris adaucti, dum ex coctione videlicet in excessum caloris et exhoc in adustionem procedit. Patet et hoc in diversis succini speciebus, albi, flavi, nigri, quarum prior moderato calore in album, altera ex albo in flavam intensione caloris, ex flavo nigrum adustivo calore producitur.

Atque hac est ratio, cur flumina et fontes subinde colorem nativum mutent, videlicet ob variorum aliorum fluminum, quae aliquod flumen intrant, confluxum, que cum ex diversis mineralibus originem suam sumant, ita acquisitam tincturam maioribus fluminibus quae intrant, communicant, maxime post ingentia imbrium diluvia, quibus aqua variis terrestrium glebarum tincturis imbuta, magno onere sese in aliudflumen evolvit; unde primo turbida redduntur flumina, et deinde subsidente limo,spiritus minerales, qui remanent, vario limpidam aquam colore et sapore inficiunt: Hypanis saluberrimus haustu fluvius, Plinio teste amarissimus sit, post admissam amarissimi fontis, quem Exampeum vocat, scatebram. sed iam ad miracula fontium propius accedamus.

§. I

De Fonte Solis.

Narrat Pixius lib. II. c. 103, apud Troglodytas Fontem Solis esse, qui circa meridiem maxime frigidus, mox paulatim tepescere incipit usque ad medium noctis, quo fervore et amaritudine infestatur. Si vera sunt qua quae Plinius dicit, ego rationem eius Subterraneorum meatuum consitutioni facile adscriberem; quorum prior aqua dulci perennis fluxus, per appropriatum sibi canalem, uti caeteri fontes dulces, impletur alter ex Oceano longo viarum tractu ductus, et ignibus subterraneis calefactus, constituta hora sese in eundem fontem exonerat; quoniam vero huiusmodi canalis aqua a fluxu et refluxu maris agitatur, fit, ut sex aut pluribus horis fonti sese paulatim insinuet, detumescente vero mari, et ipse sese retrahens afluxu desistat, donec affluxu maris iterum urgeatur; amaror autem au ex locis nitrosis, per quae fluit, resultat, quibus paulatim subsidentibus corpusculis nitrosis, aqua limpida praevalescente, paulatim pristino suo frigori et dulcedini restituitur, quod circa meridiem fieri narratur: canali vero aestu maris denuo sollicitato, fontem iam frigefactum denuo incalescere amarescere necesse est aestum vero maris maxime sole Lunae iuncto in meridie fervere, supra ostensum fuit. Sed de hoc prodigio infra pluribus

§. II

De Vinosis Fontibus, sive vini odorem referentibus.

Benigna Naturae liberalitas in aquis non solum lusit miris modis sed et deliciis uti voluit in vinosi saporis liquoribus, non tamen nisi vino mixtis. Lyncestis aqua, quae vocatur acidula, vini modo temulentos facit; quod prodigium eleganter sane descripsit Ovid. 15 Metamorph. Huic fluit effectu dispar Lyncestius amnis, Quem quicunq; parum moderat ture traxit, Haud aliter titubat, quam si mera vina bibisset. Et de Fonte vinoso in Naxo Insula Propertius: En tibi per medium bene olentia flumnia Naxon, Unde tuum potat Naxia turba merum.

Et ne fabulosis Poetis auxesin aliquam attribuere cogamur, constat in compluribus Germanic et Galliae Regionibus huiusmodi fonter qui vini saporem referre narrantur, inveniri; quos inter insignis ille hominum confluxu celeberrimus fons est in Comitatu Catzenelobogensi, non procul Moguntia dissitus, ab oppido, cui adiacet, Swalbach, dictus; alius iuxta confluentiam Andernaci; alter in Agro Lugdunensi Gallie ad oppidum S. Baldomani, Fons Fortis dictus, Fontaine fort, vini penuriam supplet, cuius una quarta pars si vino misceatur nil vini sapori deperit si farinae affundatur, statim illam fermentat, uti acida quaevis; adeo salubris est ut oppidani raro urantur Medico, qua virtute et memorati pollent. T alis et reperitur in Aquitania, non procul ab Urbe Bessa acidus vinosus, cuius si vel exiguam partem vino affuderis, merum te bibisse credideris, nulla aqua dilutum. In Hispania prope Valentiolas similes comperiri supra ostensum fuit.

Quae cum ita communi hominum aestimatione sint, merito sane huius saporis causa quaeritur: An videlicet in ipsa aqua sit simile vini odori et sapori, a non? Dico, cum omnes acidulae nescio quid amicitiae cum vino habeant, vinique saporem, spiritusque in eo latentes per nativam eorum acrimoniam mirifice excitent, exaltentque; hinc fieri puto, ut sic mistae vino, dum linguam et palatum grata vellicatione lacessunt, et proinde odore et sapore vini decepti, uti in praecedentibus quoque diximus, odorem illum saporemque, qui vino inest, ipsis acidulis in esse putent. Cum enim omnes acidulae ex aluine aut vitriolo, nitro que una mixtis originem ducant. hae vero odoris expertes sint certum est, eos vini odorem per se exhalare non posse, sed ipsa aquae acidae vis vini gratae acrimoniae iuncta, talem in imaginatione bibentium effectum parit qualem in vini sapore experiuntur. Quae omnia diu multumque in huiusmodi fontibus explorata variis experientiis tandem mihi innotuerunt. Non itaque huiusmodi aquae dicuntur vinosae, eo quod naturam vini participent, sed quod acres vino iunctae mistaeque, gratissimum vini potum efficiant: a vino enim se iunctae tantum de eius odore senties quantum de quibuscunque aliis dulcibus aquis, quibus passim in potu utimur. Relinquamus igitur isthanc opinionem iis qui uti vinoso halitu semper fumant, ita nil nisi de vinosis liquoribus eorumque potatione, vel ad primum acidularum saporem somniant.

CAPUT II

De Aquarum nonnullarum gravitate et levitate, earumque miraculis.

Peripatus gravitatis et levitatis in aquis causas, ad primas qualitates, calorem et frigus refert; ad densitatem et raritatem alii. Quemadmodum enim ex materia per quam transeunt, sapores et odores contrahunt; sic ex iisdem eorumque varia corpusculorum mineralium uti salium, nitri aluminis, vitrioli, caeterorumque mineralium miscella, pro multitudine concurrentium gravitatem, et pro eorundem paucitate levitatem acquirunt. Atque hinc resultant mira illa in aquis spectacula, nonnullis quaelibet iniecta sustinentibus, nonnullis quaelibet iniecta submergentibus. Cuius quidem alia causa non est quam gravitas et levitas aquarum; sed ut a notioribus paulatim ad ignotiora procedamus; Mirantur multi, cur navigia ex fluminibus in mare se exonerantia in fluminius profudius quam in mari submergantur. Notavi id ego non semel, et curiose observavi navigia mox ac ex Tibri n mare devolvuntur, ad duos palmos altius adscendere et supra aquas erigi; cuius quidem rei causa alia non est ni sal mari mixtum quod uti marinas aquas densiores ponderosioresque reddit, ita quoque altius naves sustinet.

EXPERIMENTUM.

Accipe duos scyphos, quorum alteraqua fontali, alter aqua ex sale diluta repletus sit. Hoc peracto proiice ovum in priorem scyphum aqua fontali repletum, et mox id submergi videbis; proiice idem in aquam sale delibutam dilutamque, et iam id aquae supernatare reperies; quanto enim aqua levior est, tanto facilius supernatat ovum, quanto aqua densior est.

CONSECTARIUM

Hinc patet quoque, cur subinde quedam aque dulces super alia fluant; Cur videlicet Rhenus supermeet Lacum Acronianum, Lemanum Rhodanus, Benacum Mintius, Verbanum Ticinus, Larium Addua, Sevinum Ollius, Fucinum Marcia; utique nulla alia de causa, ut in praecedentibus quoqued ocuimus, nisi quod flumina continuo fluxu motuque purgata, deposita graviori miscella: leviora reddantur aquis lacustribus, varia subterranearum rerum miscella contaminatis; unde partim bituminosa materia gravat, partim terrestrium succorum attractu, partim etiam a sole tenuioribus aquarum partibus attractis, faeculentaque remanente substantia, ponderosiores fieri necesse est; aquas quoque pingues et oleosas dulcibus supernatare, passim constat.

Atque hinc patet quoque causa Fontis Panchaei in Thracia, cuius, Plutarcho referente, aqua idem vas repletum hyberno tempore duplo plus quam aestate ponderet; quia videlicet hyberno tempore clausis Terrae poris, vapores subterranei per fundi spiracula subeuntes, aquam varia mineralium rerum miscella replent; unde et gravior. Aestate vero solis ardore apertis Terrae poris iidem exspirantes, a vaporum mixtura immunem relinquunt fontem. Hinc fit ut fundus eorum ob dictas rationes hyberno tempore sit calidus, aestivo frigidus.

Plinius memorat, in Lacu Siciliae Agrigentino, in Asphaltitico Palaestinae, in Acuscidamo Africae, in Maioris Armeni Arethusa, omnia fluitare nihil mergi, ne qui dem lateres. In aliis contra, uti in Lacu quodam Aethiopiae, ita omnia statim ac iniecta fuerint, merguntur, ut nec folia quidem arborum sustineat quin protinus mergantur. In Lacum Alcyonium apud Leonam, si quis etiam natandi peritus ingressus fuerit, is sive volens, sive nolens statim mergitur, ad ima magna vi raptus: Quaeritur utriusque prodigiosi effectus causa. Dico itaque primo; in Lacubus, in quibus nil mergitur, ut in Asphaltitico, causam esse bitumen, quo ita refertus est, ut Bitumino sum mare merito dici possit cum itaque ponderosissimum sit iuxta ac densissimum, et lenta sentaque materia tenacissimum, illud utique omnia illa iniecta, si molem bituminosam mole sua non superent, sustinebit, uti ex iis, que paulo post ex Archimedea doctrina adducemus, patebit. In Lacubus vero non bituminosis sed quae vel sale nitro aut petrifico succo pollent, aquae salinis, nitrosis, saxosisque corpusculis aggravatae, tanto ad quaelibet gravia in eas iniecta sustinenda reddentur potentiores, quanto dictis corpusculis magis fuerint condensatae, quae in nonnullis locis bitumini iuncta nonnullos maris tractus prorsus navibus invios faciunt, uti de mari lutoso in ultimo Sinu Caleforniae obvio referunt Itineraria nautica.

Facilis itaque est ratio Lacuum quaelibet iniecta sustinentium: Maior difficultas inis lacubus quibus omnia etiam folia arborum rapta submerguntur, exponendis occurrit; cum hi mirifici effectus soli aquxlevicati adscribi non possint; sed alias abditiores causas habeant, quas exponere aggredimur.

Dicimus igitur, causam horum effectuum non a levitate aquarum dependere, sed a vehemetae aquae, qua sese in fundo per diversos subterraneos meatus exonerat; exoneratione vero vortices, vortices corporum inietorum attractus consequi necesse est. Docet hoc Romae aestivis mensibus quotidiana experientia, dum peritissimi etiam natatores, si quandoque in huiusmodi vorticosi fluminis gurgites inciderint, vehementi quodam attractu in imos fluminis recessus, nulla emergendi spe relicta, miserando interitu rapiuntur. Experimento hoc disces in vase quodam, cuius fundus aliquibus data opera foraminibus pertusus sit, intra hoc aqua prius impletum, foraminibus clausis, si e diversis rebus fluitantia inieceris, illa sese in superficie facile sustinebunt si vero foramina fundi recluseris, tum ecce quidquid inieceris, in turbines veluti actum, ligna, chartae, folia, exeuntis cum impetu aquae defluxu rapta mox descendent. Quocirca si quandoque huiusmodi inveniuntur in quibus omnia attractu quodam rapiuntur corpora, causam huius in vortices coniiciendam existimem.

§. I.

De causa vera reali ponderis id est, gravitatis levitatis aquarum, eorumque quae in iis fluctuant, ex dotrina Archimedea.

Multi existimarunt aquae insidentia corpora causari partim ex spissitudine aut crassitie et lentitudine aquarum, partim ex forma et figura corporum in iis fluctuantium. Sic dicunt, scutellam planam faciliusaquis innatare quam sphaeram aut cubum, alteriusve figurae corpus sed hallucinantur, cum tota huiusmodi fluctuatio a sola gravitate et vitate aque ad insidentis corporis molem proportionata dependeat; et quamvis haec ex Archimedi doctrina in Libro περὶ τῶν ὀχουμενων, id est, de infidentibus in aquis, uberrime in II. Libro Artis Magneticae demonstraverimus; hic tamen nonnulla ibidem relicta apponere visum fuit; ex hic enim nihil circa gravitatem et levitatem corporum occurret tam abditum et abstrusum, cuius causam non assignare queas.

Tres itaque casus occurrere possunt rerum aquae insidentium; ex quibus maior aut minor gravitas et levitas colligitur. Si enim corpus aliquod aquis impositum data molis paritate gravius sit aqua cuius locum occupat,dico tale corpus statim fundum petiturum. Secundo, si corpus quoddam aquis impositum habuerit aequalem moli aquae,cuius locum occupat, gravitatem, dico, id in fundum non abiturum, sed in quolibet intimae aquae loco positum quieturum; neq, enim adscendet, neque supra aquae superficiem eminebit; alias enim levius foret, contra suppositum, neque descendet in fundum alias enim contra suppositum gravius foret; in quolibet itaque loco intimae aquae positum quiescet. Si vero tertio corpus huiusmodi aquis impositum supernatet, dico, illud necessario levius esse corpore aquae, totius impositi corporis molem adaequante, et praecise quidem tanto levius futurum quantum est pondus aqu quae aequet corporis demersi magnitudinem; id est, si cubum ligneum aquis imposueris, et posito, eumad medietatem submergi, dico, eam aquae portionem, quam medietas cubi eidem impositi occupat, tanti ponderis futuram quanti ponderis est totus cubus. Si vero cubus praecise superficiei aquae respondeat sine ulla sui eminentia, dico, aquam, cuius locum cubus occupat, toti cubico corpori aequi ponderaturam; et sic corpus quoque fundum petens necessario gravius erit aquae corpore cuiuslocum occupat. Sed rem exemplo demonstro.

Sit aqua ABCD intra quam corpus cubicum demergatur, superficies aque sit AB, fundus CD, immergatur primo cubus aliquis intra aquam prope quod si descenderit in fundum CD uti apparet in cuo EFGH fundo insidente; Dico, illum utique graviorem futurum corpore aquae EPGH cuius locum occupat; si enim levior foret dicta aqua, iam fundum non peteret, sed vel in medio vel supra aquae superficiem emineret. Sed iuxta hypothesin fundum petit, ergo aqua, cuius locum occupat. gravior erit, quod erat ostendendum. Si vero cubus aliquis aquae ita immergatur, ut praecise superficiei aquae AB congruat, cuiusmodi est cubus IKLM. Dico corpus aquae IKLM, cubo H aequi ponderaturum, et in quolibet aquae loco verbi grat. N positum quieturum; Si non; descendet ergo in fundum, vel adscendet supra aquae superficiem si prius, ergo iam aquae, cuius locum occupat,non amplius aequiponderabit, ergo gravior erit, quod est contra hypothesin: Si posterius, ergo iam levior erit, quod pariter estcontra hypothesin: Aequiponderabit igitur aquae, cuius locum occupat, et consequenter quocunque loco intra aquam positus quiescet.

Si vero assumptus cubus aquae superficiei supernatet, uti fit in cuii NOPQ; dico, cubum leviorem esse corpore aquae, quod cubi corpus adaequet, et tanto quidem levius quanto maiori sua parte cubus extra aquam extiterit. Me explico. Sit primo cubus O, qui una tertia parte sui corporis intra aquam mergatur, duabus tertiis cubi eminentibus. Dico aquam r s p q (quae est tertia pars aquae totum cubum adaequantis) hanc, inquam, tertiam partem aquae, cui cubus immergitur, toti cubi lignei moli aequiponderaturam; quia aqueum corpus r s p q triplo gravius est portione cubi r s p q summersa; ergo et toti cubo aequiponderans; ergo cubus nonnisi tertia sui parte mergetur. Sit deinde cubus X , qui immissus aquae, media sui parte mergatur; dico, aquam x y z a, ad dimidii cubi pondus duplam esse ad totum aquem cubum TVZ a, et tori cubo ligneo gravitatem et pondus quale. Cum ergo dimidium aque duplum sit pondere ad medietatem cubi totius supernatantis, ergo cubus mergi in fundum non potest, sed media sui parte mergetur, medietate vero supereminente. Idem dicendum si cubus P, duabus tertiis intra humidum, id est tota mole δες mergatur; tum enim una tertia cubi tantum aquae supereminere cernetur: erit enim aquea duarum tertiarum moles δες toti ligneo cubo aequalis. et consequenter ex ligneo cubo una tertia tantum eminebit; similiter in cubo O, cubo ligneo NOPQ aequali una tertia subsidens relinquet extra aquam duas tertias; Sicuti enim se habent aquei cubi portiones ad totum cubum aqueum, ita in ligneo cubo portiones subersae ad totum, qui exstate, cubum. Quae omnia citato pariter loco ab Archimede, Getholdo, Galilaeo subtilissime demonstrantur.

CONSECTARIUM I.

Hinc patet, hoc non verum tantum esse in corporibus solidis et homogeneis, sed in omni omnino corpore aquis supernatante, cum huiusmodi fluctuatio ex alio praecise non dependeat quam ex gravitate aquae, nullo habito respectu ad hanc vel illam aquam. Sive enim putealis sive fontana, sive marina, salsa, nitrosa sulphurea, bituminosa fuerit, qualiscunque denique liquor, perinde est, gravitas tantum eius confideranda erit, quae quo fuerit gravior tanto tanto plus portat, quanto levior, tanto minus, uti ex supra allatis exemplis patet; imo Mercurialis hydrargyri liquor, uti omnibus liquoribus gravitate antecellit , ita nihil quoque quantumvis grave illi impositum, si aurum eo ponderosius excipias submergi potest. Rursus neque corporum dictis liquoribus insidentium ratio habenda est; non figurarum varias in formas, planas, rotundas, angulosas transformatarum, neque ex certa corporis positione, ut multi sibi persuaserunt. Quodcunque igitur corpus, et ex quibuscunque tandem id partibus sit compositum, qualicumque forma indutum, semper istiusmodi corpus quantumvis heterogeneum tanquam unicum et integrum corpus solidum sumendum est. Huic corpori si tantam aquei corporis molem sumpseris eamque pondere corporis immersi graviorem repereris, necessario hoc in illo submergi debere colliges; si vero pondus aquponderi corporis eidem impositi aequale fuerit, id neque adscendet, neque descendet; sidenique corpus aquae levius fuerit corpore eidem imposito, tunc supra fluctuabit, sub ea proportione quam paulo ante praescripsimus Verbi grat. Si quis scutellam ex aere sumat rectamque aqux superimponat, ea utique supernatabit, non praecise ratione figurae, uti perperam multi sentiunt: quia si scutella liquore repleatur et gravior fiat quam aqua cuius locum occupat, eam utique demergi necesse est; si vero totum illud aggregatum sit adhuc levius quam aqua cuius locum occupat, tunc tanta solummodo pars demergetur quantum corpus est aqu aequalis ponderis cum illo aggregato.

Atque hinc patet, cur naves supernatent sine ullo summersionis periculo. Si enim totum navis aggregatum cum omnibus in illo contentis sumas; dico, quod quamdiu gravitas totius huius aggregati est minor quam magnitudo aqua cuius locum immersione sua occupat, navis sit supernatatura, etiamsi illa quoad pondus aequalis sit toti aggregato. Hinc patet, quod sive varietur pondus, uti fit in nonnullis maribus salsugineo humore refertis sive pondus navis semper eius quoque varietur demersio si enim aqua fiat ex accidente aliquo gravior, iam minoraqu quantitas eiusdem navis pondus aequabit, et ideo minus summergetur; contra ubi aquam limpidam et puram repererit, tanto quoque profundius summergetur navis quanto aqua a spissis humoribus fuerit defaecatior. Si vero navis lapidibus, doliis, aliisque rebus aggravetur, tunc procul dubio maiorem aquae quantitatem ad aequandum navis pondus requiret, unde et consequenter maior navis portio demergetur. Sed haec de gravitate et levitate dicta sufficiant, qu fusius explananda duxi, cum quidquid de gravitate levitate aquarum hucusque diximus et fluctuantibus Insulis deinde dicemus, huc revocentur.

CONSECTARIUM II.

De Insulis in Lacubus et Stagnis flucuantibus.

Insulae natantes sunt in lacubus terrestres ex varia levioris et viscosae materiae miscella aggestae portiones, quae a vento hinc inde agitate, nullo loco firmae fixae que sunt, cuiusmodi olim in Lacubus Stratoniensi, Tarquiniensi, Vadimonis se vidisse testatur Seneca, et nos de iis in Hetruri nostra fuse egimus. quarum tamen hodierna die nulla superesse comperitur. In Lacu Cutiliae Agri Reatini, tempore Aboriginum ingentem natasse Plinius docet priscis Italiae colonis oraculo cognitam; et in Lydia NympharumInsulas saltuares ad ictus modulantium pedum motas Pompoomiur refert. Mira narra tHerodotur de Infula Lacus Chemnis in Aegypto, quae lucos sylvasque et Apollinis grande sustinens Templum natabat. Hodie compluribus locis tum in Europa, tum in caeteris Mundi partium Regionibus, Asia, Africa, America reperiuntur. sed iis omissis, eas prosequamur, quae nobis et vicinae sunt, et magis cognitae

Tribus Tybure milliaribus Romam abeuntibus transeundus est fluvius Albuneus, sive Albula, a colore lacteo sic dictus, qui originem suam ex Lacu vicino habet, sedecim insulis fluctuantibus quas Barchettas vocant, conspicuo, quarum naturam, proprietatem, formam, modum, compositionem cum in nostro Latio, integro Syntagmate descripserimus, Lectorem illuc remitto. Est et in Gallo-Belgica Provincia iuxta Andomarum lacus, ingentem Insulam arboribus consitam et pascuis uberem portans, lin qua oves et boves pascuis intenti una cum insula, quocunque eos ventorum impetus impulerit, agitantur. In Gallia quoque Narbonensi non longe a Ruscinone una cernitur, minuta gracilique arundine perviridis. Sed omissis hisce ad propositum nobis argumentum revertamur. Duo merito hoc loco nobis discutienda sunt: Primum est, cur fluctuent. Secundum, quomodo pleraeque, quarum a Veteribus tam celebris mentio facta fuerit, tandem defierint. Causa fluctuationis haud dubie est ipsa levitas materiae, iuxta ea, quae paulo ante diximus de insidentibus in aqua. Si enim graviores essent aquae mole, cuius locum occupant, utique mergerentur: sed non merguntur, quia uti saepe curioso scrutinio examinavimus, quemadmodum eae ex terra bituminosa, sulphureis glebis, festucis, lignis, iuncis, radicibus plantarum mira naturae industria viscos bituminis glutine, una limo et luto commistae cohaerent, ita quoque levioris materiae textura ad ventorum arbitrium natant, et hinc inde fluctuant nullo in loco stabiles.

Quomodo autem generentur, et cum tempore corrumpantur discutiendum restat: Res ita se habet: Cum fere pleraeque Insulae natantes in Lacubus bitumine, sulphure, nitro et simili materia foetis nascantur; accidit ut primo viscositate bituminis diversae materiae una cum arenis, aut luto, sulphureisque atque nitrosis corpusculis quae vi aquae iis imbute concrescunt, conglutinentur: hae vero successu temporis, sive alluvione lacus, sive tempestatibus ac ventorum vi agitatae vel pluviarum imbriumque, praesertim in terreno non saxoso sed lutoso exesa tandem deciduntur; quod ubi factum fuit, mox etiam ex levitate materiae, quibus constituuntur, fluctuant, et sic in Insulas natantes evadunt. Fieri quoque potest, ur sive terraemotu sive alio accidente, in fundo lacus tophacea portio descissa, levitate sua in superficiem abiens, in natantem insulam abeat. Atque hisce modi Insulae generari possunt.

Evanescunt vero, five natare cessant, vel frequenti multorum annorum allisione tum inter se tum ad littus facta, qua cum tempore atteruntur dissolvunturque, et in complures partes fractae littorum fixae terrae unitae denuo coalescunt. Vel etiam huiusmodi insulae nimio crescentium herbarum, stirpium, fruticumque onere pressae, nec non sulphurea nitrosaeque materiae ibidem continuo concrescentis copia aggravat, gravitate Insulae, gravitatem aquae, cuius locum occupant, superante, suapte tandem sponte. Pondere mersa suo fundum subsidat in imum.

Atque haec est origo corruptio insularum natatium. Unde mirum non est olim multas huiusmodi insulas in lacubus supra memoratis fuisse, quae hodie non comparent, quae vel coaluerint cum terra fixa vel pondere auctae tandem subsederint. Multas quoque hodierna die reperiri Insulas natantes Romanis veteribus in cognitas, uti de Lacu Albuneo retulimus. Hoc pacto natura perpetuae generationis corruptionisque vicissitudine ludit in Orbe Terrarum, ut quae hoc loco cessant, alibi insurgant novae, suo quoque tempore interiturae. Atque haec de Insulis natantibus sufficiant.

CAPUT III.

De Aquis lethiferis et Srobibus Charoneis, deleteria vi pollentibus.

Varie sunt harum aquarum differentiae, aliae enim animalibus tantum lethales sunt, non hominibus; contra aliae hominibus. non animalibus, aliae utrisque, quin vel ipsis plantis. quae in ripis eius enascuntur. Prioris generis sunt omnes illae Charoniae fossae, de quibus in Hetruria nostra abunde egimus, ad quarum vel primum odorem volucres supervolantes concidunt mortuae, uti in Monte Politiano aquae et iuxtas Rapolanum et Volaterram, quas Pazzulas vulgo vocant hae tamen hominibus potu sumpte, limpidissimae quippe sunt et clarissimae, magnarum infitmitatum medelam praebent. Cur vero volucres interimant, est vapor ex adusto sulphure, qui uti volucribus αὐτὶπαθὴς, et spiritus in avibus suffocativos producit, ita quoque necem iis infert; pollet et hac eadem vi Lacus Avernus, et Aquae Stygiae in Agro Caeretano, quarum vapor non volucribus tantum, sed et flante Syrophoenice bobus caeterisque animantibus lethiferum se praebet, uti ab ipsis met pastoribus, dum haec loca explorarem, audivi. Sed quia innumerae eiusdem virtutis in Orbe Charoniae Scrobes reperiuntur, nos iis omissis, ad ea quae αὐτόπται, vel fida αὐτηλῶν relatione percepimus, asseremus.

Contra, sunt nonnullae, quae hominibus caeterisque animantibus necem adferunt, exceptis piscibus, qui in iis degunt; cuius quidem rei alia ratio non est nisi continuus aquae usus in piscibus, qui uti venenosam aquarum vim in naturam propriam verterunt, ita quoque ipsis in nutrimentum cedit sicuti nonnullis hominibus accidit, qui venenosis rebus paulatim assumptis, eas sine noxa usurparunt, uti de Mithridate legiture Alberto Magno, de puella Coloniensi, quae araneorum venatione quos in cibum assumebat, contra omnem veneni perniciem sese immunem fecit, ipsa tamen adeo venenoso spiritu repleretur ut vel halitu alios interimeret: Idem fieri dico in piscibus, venenosis in aquis stabulantibus. Talis Poetarum et Historicorum relatione Styx fusse dicitur, qui fons, teste Plinio, Seneca, aliisque e praerupta rupe ad Novacrim in Arcadia in praecelsum saxum guttatim cadens, inde in fluvium Crathin dilapsus, tandem in lacum sese diffundit estque tanti veneni ut eius epota lympha illico tam homines quam animalia enecet, accedit insidiosa aquarum limpiditas, qua decepti, qui siti cruciantur, simul ac biberunt, mox exanimes concidunt.

Cuius quidem rei rationem esse putem, vel vim quandam aquae qua pollet, lapidificam viscera alligantem indurantemque, uti in gypseis aquis fit; vel vim quandam rosivam, qua stomachus vicinaque ei membra eroduntur; vel suffocativam constrictivamque, qua guttur atque aspere arteriae meatus absque ulla spirandi vi intercludatur: vel arsenicos spiritus aquis exactissima mixtura inditos, qui uti cordi perinimici sunt, ita quanto cyus exsiccato vitali spiritu exesisque vasis vitalibus interimunt: quorum unumquodque ad interimendum sufficit, et eo maiori quidem celeritate quo omnia simul aquis in unam mixturam confluxerint. Opinionem meam stabiliunt mirifici quos praestant effectus: Siquidem, testibus paulo ante indicatis, non omnia duntaxat vasa, ex quacunque tandem materia conflata fuerint, vitrea, crystallina, murrhina, lapidea, fictilia, quibus aqua imponitur, fracta dissiliunt, sed et plumbea, aenea, ferrea stannea, argentea, aurea, electrica, non secus atque Aqua quadam regia, sive verae stygiae virtute rosiva dissolvuntur, sola equina ungula ipsam impune sustinente, et in hac Alexandro oblatam stygii fontis aquam potamque ipsi mortem attulisse Iustinus et Vitruvius testantur.

Quae si vera sunt, restat ratio et causa, qua sola equi ungula Stygis aquam sine nocumento sustineat, inquirenda. Posito itaque rem ita sese habere: Dico, hunc effectum temperamento ungulae equina adscribendum; cum enim ista ex nitrosis excrementis una naturali quadam pinguedine iuncta, in corneam quandam materiem, naturae industria concrescat, fit ut illa natura quadam sui conditione rosivis aquis resistat, quemadmodum experimento novissimo. Aqua regia sive stygia ex sale, nitro, alumine aut cinnabari extracta, quam infernalem vocant, supra corneam laminam aut in ungulam effusa illam sine ulla aut rosione exesioneque indemnem servat; est enim quarundam rerum viscositas et lentitudo ita acidis rosivisque rebus contraria, ut nulla ab iis vi subigi posse videatur; et patet ex cera quoque quam Chalcographi laminis incidendis inducunt, quae ab aquis stygiis sive regiis nil patitur; contra mox ubi aeneam attigerit laminam, eam exedit; unde hunc effectum non tantum in equina ungula, sed in quorum vis aliorum animalium ungulis et cornibus consequi, omnino existimo. Patet et ex experimento Medicorum, qui curaturi eos qui arsenica, mercurialia, aerugineaque venena incautius sumpserunt, intentum suum non facilius assequuntur quam oleorum similiumque lentitudine et viscositate quadam imbutorum succorum potu; hoc enim venenum veluti inviscatum, et suffocatione quadam oppressum se propagare non potest. His itaque expositis, iam ad alias progrediamur lethiferorum fontium proprietates exponendas.

Non tantum animalibus quibuscunque pestiferos quosdam fontes reperiri sed et ipsis piscibus, testatur Agricola, qui ait, in Germania ad Salam fluvium fontem esse limpidissima aqua refertum sed statis quibusdam anni temporibus in tam malignantis naturae constitutionem evadere, ut quotquot ineo pisces, interimat, Lacu nullo nec colore, nec sapore a pristino statu deficiente; cuius quidem rei ratio alia non est nisi quod certis anni temporibus aestuaria subterranea concitata, virulentum, subtilissimum ex adusta putredine ibidem stabulante vaporem emittant, qui uti subtilissimus est, ita facile cum aquis miscetur: quo infecti pisces statim emoriuntur; mox tamen ex spirato vapore ex cessantibus halitibus subterraneis, aquae pristinae salubritati restituuntur, lacusque nova piscium foetura repletur; luculentum indicium, infectionem subito accidere et subito cessare et experimentum docet: Cum enim quodam tempore noster Pharmocopoeus arsenicum in mortario in pollinem redegisset et vas non rite purgatum in domesticarum aquarum concham, que piscibus referta erat, eluisset, e vestigio pisces magna et virulenta vi infecti ad unum omnes interierunt.

Ad aves revertor, quas prae omnibus aliis animalibus, perniciosis huiusmodi vaporibus infestari experientia docet; ut proinde Scrobes Charoniae Plutoniaque antra non immerito Graecis nomen ἄορνῳ id est, sine avibus, cui Latine vernus respondet, nomen meruerint; quod verum esse cognovi, siquidem sulphureas huiusmodi exspirationes, dum huiusmodi loca data occasione explorarem, naturali quodam instinctu veluti sibi contrarias et lethiferas fugiunt; cum enim aerei sint temperamenti, multo citius faciliusque quam terrestria animalia huiusmodi inimicam sibi vim sentiunt; imo eam mox ubi hauserint, vertigine quadam in transversum actaae, aut aquis suffocantur, aut saxis soloque illisae pereunt; atque rem aliter non se habere, huiusmodi exprimento comperi: Posito intra caveam passere, infra caveam sulphur, exigua bituminis portiuncula mixtum accendi et ecce vel ad primum fumi odorem passerculus deficiens aperto caveae ostio nonnihil fuga vitae suae consulturus evolavit, sed vertigine invalescente tandem more ebriorum terrae illisus paulatim deficiebat, mox tamen post frigidam capiti aspersam rostroque infusam, frigida sulphureum vaporem capiti eius illatum resolvente, pristinis viribus restitutus fuit, sine hoc medicamento utique periturus.

Atque hinc collegi, cur animalia Specui Puteolano, quam Canum vocant, illata, et in momento stupefacta, subito ac in vicium Agnani lacum summerserint, a stupore redivivi liberentur: huius specus admirabiles proprietates cum toti Mundo notae, ab innumeris Auctoribus descriptae sint, iis ultra noviter hoc in Opere supra addita hic non immoror.

Sufficiat nobis hoc loco ostendere causam et die diversitatem effectuam quos praestant in omnibus fere locis ubi ingens sulphurearum caeterarumque mineralium aquarum colluvies stabulatur. Et primo quidem certum est, sulphurearum mineraliumque aquarum evaporationes, multum ab halitibus perniciosis quos Plutonii specus exspirant differre: illi enim homines, experientia doctrice, a multis liberant infirmitatibus, hi deleteria quadam vi imbuti, iis non dicam salutem, sed e vestigio mortem intentant. Cur enim vapore mineralium aquarum hominibus non noceant, in praecedentibus dictum fuit; halitus vero antrorum cur iis prorsus nocivi sint et lethiferi, exponemus.

Certum primo tibi persuadeas velim, hasce antrorum fissuras perniciosi spiritus exhalatrices, suam ex subterraneis cavernis originem ducere; infernus vero cavernarum aer multis mineralium succorum quisquiliis tinctus, mox ubi ab aestuariis subiacentibus exagitatus fuerit, per huiusmodi fissuras eructatus, effectus quos recensuimus, et quidem pro diversitate materiae diversissimos praestabit. Si enim aer sulphuris adusti halitu tantum tinctus fuerit,is non nisi avibus periculum adducet; si cum bituminis adusti faecibus mixtos halitus exeruerit, narcotica quadam vi infestabit omnia illa animalia quae incautius illa loca accesserint. Rursus si arsenico calcinato, antimonio, mercuriali liquore perfuso tingatur aer, sine ullo remedio mortem cordis suppressione afferet animalibus; Si gypseae materie halitus fuerit, mixta vitrioli vel aluminis portione, accedentes strangulabit. Atque hoc pacto pro materiae venenosae conditione differentia causabit symptomata; quas quidem pestiferas exhalationes procreat vel internus terrae ut dixi calor; vel vis ignium saxa caeterasque minerales glebas adurens, cuiusmodi inter alia iam exposita, sunt pyrites, stibium, quod antimonium vocant, cadmia, Mercurius sublimatus et innumera alia, quae aquis fortibus macerata, halitus emittunt adeo exitiales ut vel ad primum odorem exaniment. Quae omnia experimento constant Aurifabrorum aut ipsorum Fossorum, quorum illi dicti mineralia dum tractant, nisi magna cautela procedant, horrendis irremediabilibusque morbis infestantur; hi vero aperta subterranea quadam montis caverna huiusmodi halituum quisquiliis ita protinus consternantur ut subinde quotquot ibi laborant ad unum omnes suffocati intereant. Quomodo vero huic halituum pesti occurrere soleant, infra suo loco dicetur.

Si denique maxima putre dinim colluvies indictus cavernas pluviarum ope per aditos terrae meatus confluxerit, tum illa spiritibus metallicis et aestuariorum halitibus fermentata, per aestuaria in halitus resoluta per terrae fibras primo vegetabilem Oeconomiam; deinde aerem quoque tinctura sua infestabit, unde ex nutrimento animantium vitioso aerisque corruptela, variae et monstruosae geneses morborum que species, pestes que saevissimae exortae, magnam mortalium partem conficiunt. Verum Lector consulat Scrutinium Physico-medicum ubi de hisce fuse a me actum fuit. Vides itaque ex dictis pro venenosorum corporum efficacia et debilitate halitus quoque nunc vegetiore nocivi oresque esse, nunc languidiores minusque nocivos esse. sed de hisce uberior in Tractatu de Venenis dabitur dicendi materia.

CAPUT IV

De Fontium nonnullorum fluxu refluxu, et vari Aquarum mutatione, uti de Fontibus annonae caritatem praenunciantibus.

Mirum nonnullis videtur fontes et balnea ea esse, quae fluxum et refluxum maris aemulentur, mira tamen inconstantia; alii enim bis fluunt refluunt indies; alii singulis duodecim aut plurium dierum curriculis; quidam dimidio anni spatio siccantur, altero fluunt. Non recensebo hoc loco quae Veteres de huiusmodi innumeris involutis fabulis tradiderunt; sed quos vel egomet vidi, vel saltem virorum fide dignissimorum relatione scriptisque comperi. Est locus in Westphalia, quatuor circiter leucis distans iuxta pagum quem Altenbecken vulgo vocant, in aperto campo, qui arenarum cumulis undique et undique consitus, sine ulla aquae suspicione cernitur. In hac sabulosa planitie aqua bis interdiu erumpit tanto cum impetu et fragore (unde et nomen Bollerbrun meruit) ut totam illam superficiem inundet, et deinde eodem modo quo crevit, decrescens penitus se abscondat sola, quam diximus, sabulosa superficie remanente.

Narrabant mihi Accolae fontis, Episcopum Theodorum quandoque Gynaeceum miraculi huius videndi avidissimum, animi relaxandi gratia secum eo duxisse mensam in media superficie struxisse opipare et laute instructam, qui uti naturae loci probe conscius, ita feminarum nil de occulto naturae dolo, ne per umbram quidem suspicantium curiositatem ludendam duxit. Vicina iam hora eruptionis aquarum erat;cum ecce inter confabulationes cunctis iucunde et hilariter genio indulgentibus, aqua solito impetu erumpit dum supra mero se madefaciunt, lympha infra suas probe partes explens, pectore tenus commensales ita diluit, ut qui siccis pedibus mensam accesserant, iam vado aridam non sine eorum qui natura ludibriorum conscii tempestive sese subduxerant, ad spectantium risu et cachinnatione) petere cogerentur. Sed haec animi gratia.

Quaeritur itaque huius fluxus et refluxus: Dico causam esse maris Balthici, a quo decem dierum itinere distat, fluxum et refluxum, quod cum per abditum subterraneum meatum hoc loco exitum invenit, in eodem iuxta marini aestus leges constitutis horis sese exonerat. Quod verum esse monstrat varia reciprocatio aquarum, quae non secus ac in mari iuxta Lunae in Zodiaco motum, in novo et pleni lunio abundantius, in dichotomo Lunae statu parcius exuberare comperitur.

Sed dices forsan hasce aquas ducer esse, ac proinde ex mari originem suam trahere non posse. Respondeo, duplici modo huiusmodi aquas dulcescere posse: Vel per sabulosae cretaceaeque terrae transcolationem uti in praecedentius ostensum fuit. Secundo per aliud subterraneum flumen, quod dum aquae marinae fluxus incidit, versus huius loci ostium pulsum exundare facit; mari vero refluente, flumen hoc suo restitutum alveo se retrahere necesse est.

Simile quid observatur in fluvio quem veteres Timavum vocant, Monti striam inter et Carniam posito cognominem. Hic mons hydrophylaciis refertus in flumen Timavum per novem ostia, teste Virgilio eructatur.

Unde per ora novem magno cum murmure montis.

It mare praeruptum, et pelago premit ora sonanti.

Unde et a veteribus fons et pater maris non immerito apellatus fuit: siquidem incrementum decrementumque non secus ac mare Adriaticum in ultimo illo Diomedei sinus angulo patitur; adeoque subinde augetur ut totam Regionem diluvione inundet; et quoniam semper sua dulcedine gaudet, mirantur multi, cur non maris salsugine imbuatur. Non procul ab huius fluminis ostio olim Insula spectabatur, in qua thermarum fons celeberrimus, eandem cum mari aestus reciprocationem patiebatur, hodieque Balneum montis falconis dictum hominum frequentia celebre visitatur; tametsi Insula limi aggestu successu temporis continenti iuncta hodie insulae nomen perdiderit Balnei tamen aestu adhuc durante. Quaeritur itaque tam prodigiosi incrementi fluminis causa et cur marinis fluctibus non misceatur, sed et usque ad ipsum mare dulcedine sua non privetur. Quod antequam assignem.

Sciendum est Timavo flumine 14 milliarium intercapedine montem esse, iuxta vicum, quem S. Cantiani vocant, ex cuius visceribus ingens aquarum copia fluminis instar evolvitur, quae vixdum in planitiem evoluta cernitur, cum ecce voragine obvia mox absorpta nullibi amplius comparet. Hoc itaque flumen subterraneum, aquae marinae per subterraneum canalem pariter subeunti occurrens, cum vehementiam maritimi fluxus, utpote levioris naturae, superare non possit, neque etiam ei retrocedendi facultas concessa sit, per alium canalem qui intra montem Timavum cavernosum porrigitur retroactum, montem totum ab imo ad summum usque replet: hic repletus dicta aquarum abundantia, exuberans per multiplicia ostia flumen Timavum efficit, qui fluente mari dictum incrementum, refluente vero decrementum patitur. Non itaque mare in externa superficie fluvium occurrentem assultu suo tumefacit, fed abditis internae et subterraneae constitutionis machinis incrementum decrementumque flumini conciliat; dum enim flumen iuxta Vicum S. Cantiani absorptum maris fluctibus subterraneis occurrit, illud retroactum montem per canales replet totum, unde exuberans Timavum efficit, qui diluvione omnia complet; refluente vero mari, flumen subterraneum iam laxiores habenas adeptum, refluentes maris subterraneos fluctus sectans, monti negato solito aquarum tributo fluvius Timavus consequenter mediocritatem quandam decrementumque ex nativis montis unde erumpit, fontibus acquirit, donec denuo fluente mari nova aquarum colluctatione peracta, mons rursus repletus solitum incrementum fluvio largiatur; durante perpetuo hac incrementi decrementique dicti fluminis vicissitudine. Si quis hoc naturae mysterium rite conceperit, eum innumerorum casuum solutionem, circa simile argumentum promptam habiturum nihil dubito Patet itaque in dulcis aquae fluvio incrementi decrementique causam mare non esse, sed impulsum maris intra subterraneum meatum, quo fluvius subterraneus a recto suo tramite diversus intra montium cavernas violenter impellitur; qua propulsatione lebetes montis exuberantes, fluvium ingenti aquarum mole gravatum extra nativam alvei stationem longe lateque diffundunt. Huiusmodi montes quoque reperiuntur in montibus Pyrenaeis. Talis est in Agro Pictaviensi, iuxt apagum de la Goudenure; et fons prope civitatem Saumur ad ripas Ligeris in pago vulgo de Varins. Atque ex his duobus adductis exemplis patet, quod quandocunque fontes flumina comperiuntur, qui quotidiano non secus ac mare fluxu refluxuque agitantur, ea ex maris aestibus originem suam per subterraneos cuniculos eo modo quo dictum est, trahere dicenda sunt.

Iam videamus, quaenam causa sit illorum fluviorum, qui dimidii anni spatio fluunt, altero vero dimidio siccentur. Inter quos sane memorabile est Balneum Piperinum, Germanice Pfefferbad, in Curiensi Territorio prope Helvetios, quod tertia die Maii, festo nempe Inventionis S. Crucis, aquis plenum usque ad 14 diem Septembris Exaltationi S. Crucis sacrum perdurat hac vero transacta festivitate, veluti furtive sese subducens, locum omni aqua destitutum relinquit. Cuius rei causam non aliam esse dico. quam liquefactionem nivium in Alpinis montibus, que circa Maii initium plerumque incipit; unde fit, ut aquae calore solis resolutis nivibus per rimas, fissuras meatusque in interioribus montium lebetibus conchisque multiplicatae, aquas Piperinas obvias paulo infra balnei locum abditas protrudant, atque ex hac protrusione tandem aqua exuberans locum balneo destinatum repleat. Cum vero liquefactio nivium quatuor integris fere mensibus duret et in balneo aquas perdurare; cessante vero nivium liquefactione, et balnei aquas cessare necesse est. Et hoc verum esse inde patet, quod balnei aquae ab initio Maii usque ad finem Iulii notabile incrementum sumant; hinc vero pari gradu decrescere videantur.

Est et alius in Pyrenaeis huius proprietatis fons, Estorbe a monte ad cuius radices adiacet sic dictus circa Solstitium aestivum, sive festum S. Ioannis Baptistae, ingenti impetu ac maiori cum fragore ex visceribus montium evolvitur, et hoc fluxu durat usq: ad Natalibus Christi sacrum diem, sive ad solstitium brumale, ubi a fluxu desistit. Differt autem a fonte praecedenti bimestri fere posticipatione, cuius rei coum ego esse putem: quod aquae ex resolutis nivibus in montibus Pyrenaeis plus temporis ad cavernas explendas, quam in praecedenti insumant. Tota igitur diversitatis ratio in anticipandis aut posticipandis fluxibus consistit in diversa cavernarum canaliumque hydragogorum dispositione; sed rem oculari intuitu exponemus.

Sint Montes Pyrenaei A nivibus cooperti, B vero fissurae montis, per quas liquefactae nives defluunt in subiectam submontanam cavernam CDEFG, fons aestum pati solitus sit H. Quoniam igitur in principio Veris Solis virtute et efficacia nives paulatim liquescunt, fit ut humor per innumeras montium fissuras rimasque insinuatus in caverna CDEFG corrivetur; crescente vero intra cavernam in dies aquarum colluvie, ex maiori semper atque maiori lique factarum nivium copia, fit ut ubi aqua summum cavernae CD attigerit, tum tandem sese per canalem CH, in fontis lebetem exoneret, et fons fluere incipiat: qui non impleta caverna afluxu desistebat. Rursus quo sol ardentior est eo maiorem nivium copiam liquefacit fit ut per Menses Iulium, Augustum, septembrem mirum in modum intra caver.nam aqua augeatur, et consequenter abundantius fluat Cessante vero liquefactione nivium ex defectu solaris aestus, pluviarumque copia, Mensibus Octobri, Novembri et Decembri proportionaliter decrescere videtur, usque dum ad solstitium brumale prorsus deficiat, caverna vero interim per alias rimas fissurasque sese ad vacuitatem usque exonerante. Vides igitur ex hac naturae ingeniosa industria, quomodo fontes nonnulli dimidio anni spatio fluant, et altero dimidio anno a fluxu desistant. Ubi vides quoque quomodo praecedentis balnei aquae bimestri fere spatio fluxum anticipent.

Sit in praecedenti balneo Piperino H fontis concha, subterranea vero cavera sit CDEF, priori minor, quae recipiat lique factarum in Alpinis montibus nivium pluviarumque aquas; luculentissime sane patet, cavernam CDEF minorem, uti citius implerur quam caverna CDEFG ita quoque citius sese in concham fontis H exoneraturam, unde: et fontis fluxum anticipari necesse est: quae ita ad oculum demonstrantur ut de eo nemo amplius dubitare debeat. Tota itaque ratio anticipationis posticipationisque fluxus fontium, non nisi ex dispositione montium, amplitudine et profunditate cavernarum, canaliumque structura pendet.

Obiicere tamen hoc loco nonnemo posset, pluvias, quae hyberno tempore quasi perpetuae sunt eundem effectum quem lequefactio nivium causat, praestare posse. Respondeo dissimilem omnino inter utrasque aquas rationem intercedere; quamvis enim hyberno tempore perpetue quasi pluviae sint; sit tamen ut pluvialis aqua in montibus non haereat, sed statim defluens in torrentes abeat, atque adeo tempus non habeat, altius sese intra viscera montium insinuandi Contra, nives montium verticibus perpetuo inherentes, cum non nisi lente et sensim resolvantur, et ab ipsa nive circumcirca accumulata ne cum impetu labantur, veluti contineantur, patet certe, humorem tempus habere sufficiens ad sese intra montium viscera per obvias fissuras fibrasque altius paulatim insinuandi. Quia vero hyberno tempore nives nivibus sine ullo liquefactionis metu accumulantur, hinc quoque fontium aestus cessant; Pluviae vero, uti dictum est cum impetu ex montibus in valles defluunt; et etiamsi subinde fissuras reperiant, per quas intra cavernas sese insinuent, non tamen illae tantae sunt ut dictas cavernas explere, exuberatioinemque causare possint

Verum hisce fontibus fontem prorsus contrarium narrat Georgius Wernerus in sua Pannonia. Lacum ait esse naturalem et vivarum aquarum in Hungaria, quae tamen perennes non sint sed eas hybernare tot aestate infra vicinas montium cavernas, relicto alveo etsi aquis orbato per id tamen tempus iucundo satis herbosissimoque; mox ingruente Auctumno manare totoque hyemis curriculo ad principium usque aestatis non solum fluere, sed copiosa piscium fetura repleri Quaeritur itaque. Cur dictus fvius.qui in praeamplum lacum terminatur, hyeme tantum, non vero aestate fluat? Dico huius rei causam esse tum loci constitutionem ,tum cavernas montis ex quibus Auctumnali tempore evolvitur. Ad situm quod attinet, eum Wernerus ita describit: Regio plane et molliter depressa, quae tame montibus undique clausa, multiplicibus rivorum duti us irrigatur, triplici quidem ab Orientali situr, et quadruplici ab Australi; hi fluvii quo magis a fontibus suis elongantur, hoc minoribus parcioribusque exurrunt aquis, quas plane tum ipsum porosum solum obiter imbibit, tum apertae ad finem scobes, quasi immanium speluncarum sub illis montibus portae absorbent. Hinc itaque accidit, ut cum haec flumina toto aestatis decursu continuis aquis speluncas istas repleverint, sub Auctumni tandem fine, quasihtum plenis ac redundantibus alveis, nonmodo non recipiunt, ut potius, nefcioquonam intus motu, ac aeris ventorumque, quemadmodum continui fremitus testantur, impuls, quot aquae antea receptae fuerint tot mensibus quasi ex Orci faucibus reiectentur, ac tanto cum impetu ut vix concitato equi cursu, sicuti ferunt, eas evitare liceat; atque hoc pacto omnem loci humilitatem capacitatemque implent lacus: sesquimilliari quaquaversum spatio altitudine ubi maior 18 cubitorum. Sed rem Schemate hydralico explicemus.

Sint montes ab Ortu ex Austro HHH, scaturigies rivoram GGG quibus absorbentur FFF et hinc per subterraneos meatus corrivati per E intra ingentem montis C cavernam D defluant. Sit deinde intra cavernam D per saxosos scopulososque parietes alius quidam meatus, in fundo cavernae sursum tendens BA, in formam siphonis caeci RN deductus, cuius orificium I ad extra pateat.

Hisce positis, Dico necessario fluvium IK estate siccari, hyeme vero fluere: quoniam enim aestate ex rivorum absorptorum corrivatione,tum intra cavernam D tum siphonem B semestri spatio aqu continuo crescunt, hinc contingit ut aquae ubi adsummum intra siphonem AB pervenerint, per I os siphonis. Summo impetu eructat,fluvium , et deinde intra concavitatem planitiei Lacum L constituant: Quoniam vero ea natura siphonis reflexi, quem Hydraulici Diabeten vocant, est ut aquam fundere non desistat nisi ubi totum vas, intra quod constituitur, aquis exhaustum fuerit; quibus exhaustis tum denique a fusione ulteriori cesset. Hinc vides, aquas intra Cavernam et siphonem aequo incremento assurgentes, ubi lineam LE attigerint, tum denique per orificium I sese exoneraturas. Fluent autem iuxta siphonis proprietatem tamdiu, quamdiu aqua continebitur intra cavernam: neque unquam a fluxu cessare potest ex vacui, quod intra siphonem AB, ex discontinuatione aquae intervenire posset formidine. Flueret autem semper perenni cursu si tantum aquae siphone diffunderetur quantum aquae fluvii cavernae suppeditant, sed sagaci naturae consilio actum est ut canalis AB plus effundat aquae quam luii GF affundere possint, unde aquae necessario semestri spatio usque ad fundum cavernae per canalem evacuabuntur: orificio que B siphonis aperto, aquae fluere cessabunt, usque dum altero dimidio anni per fluvios F cavernae denuo usque ad lineam LE aquis impletae, illae iterum uti prius fluere incipiant, et hoc perenni vicissitudinis lege.

Quicunque haec rite conceperit, is nullum tam intricatum irregularis aestus tum in fontibus, fluminibus lacubusque elucescentis nodum reperiet, quem non exsimilibus naturae machinis dissolvat. Quae vero de Sabbatico flumine in Syria ab Auctoribus narrantur (utpote qui semper excepto Sabbato fluat, unde et nomen habet) uti variis opinionibus implexa sunt, ita parce indigitanda duxi. Si tamen vera sunt, uti verissima esse Dominicus Magrius αὐτόπτης mihi asseruit; istius rei causam non tam miraculosum Hebraizantium, quam Physicum effectum esse dicerem: cum ex praecedenti Problemate facile solvi possit: tantum lenim aquarum cogi posse dicimus in subterraneis conchis ut in sex dies sufficeret, in septimo vero deficiens non sufficeret. Unde vanam eorum rationem cuivis existimare facile licebit qui huiusmodi aut abditis Astrorum influxibus, aut spiritui Mundi, operosis ratiociniis adscribere attenstant; adeoque idem ipsis accidat quod iis qui aurum ex concavo Lunae petunt, quod sub pedibus abditum habent; nisi enim in huiusmodi naturae monstris ad causas proximas et vicinas confugeris frustra te in causarum huiusmodi scrutinio laboraturum, certo tibi persuadeas.

Mire quoque nonnulli Philosophi sese torquent in ratione reddenda abditarum proprietatum, in quodam puteo a ripam Beti mirabili, qui aestu maris crescente minuitur, decrescente vero maris aestu crescit; unde multi ad abditam Astrorum vim confugientes, causam se posse dare putant; aliiad nescio quas Physicas speculationes adducti ridicule philosophantur, qui si proximas causas molientis naturae in interioribus nossent, haud dubie magis ad captum hominum ratiocinarentur: Est enim huiusmodi fontis nulla alia causa nisi quod aestus maris subterraneos meatus subiens, in concham aliquam se exoneret, quae tandem mari in summo incremento constituto repleta, intra puteum sese paulatim insinuet, unde puteus mari decrescente crescere videtur, eo prorsus modo quo in praecedenti Figura apparet.

CAPUT V.

De Metamorphotica vi Fontium, Fluviorum, Lacuum, qua iniecta quaevis in saxa aliasque metallicas species convertuntur.

Sunt innumeri in Geocosmo Fontes, Lacus, Flumina. quae petrifica partim sua vi quaelibet iniecta partim lapideo tantum cortice vestiunt, partim etiam in saxum medullitus convertunt; ita Sarnus in Campania Silarus ultra Surrentum; in Hetruria Elsa; et in Volaterrano Agro complures; Aponitanae aquae in Lombardia in Germania, Gallia, Hispania variis in locis, quae vide in praecedentibus, quibus quidquid, uti dixi, inieceris id vel in saxum prorsus convertunt, vel lapideo quodam cortice obvolvunt, corpore quod amiciunt, prorsus incorrupto. Prioris generis sunt innumera, quae passim in Tyburtino Agro circa ripas Anienis et Albulae reperiuntur.

Cernitur in Museo Qualdino Montis Pinciani inter complura ligna, arborum folia fungos, cancros, cranium humanum, et vel ipsa aqua intra tubum, quo aqua Claudia vehebatur in Alabastriten conversa. Sunt et in Museo complura huiusmodi praegrandia cuiusdam gigantis ossa, fungi, ligna, grana tritici, cochleae, stiriae in saxum conversa; ut interim sileam magnum horum hic Romae in diversorum museis numerum: integrum corpus humanum in Villa Ludovisiana spectatur in saxeam substantiam transformatum. Est in Gallicano, vigesimo circiter lapide Roma dissitus locus, in quo aquae sedimentum in lapidem concretum, exuberans pontis vicem praebet: idem supra accidere diximus in fonte urbis Claromontanae Galliae. Ad Zepusium Hungari oppidum fons est cuius aqua quacunque vadit, lapis fit, tanto cum augmento ut incolae ex iis aedes sibi construant, atque ex aqua exstructas domos se habere iactitare soleant. Non dicam hic de Cryptarum stillicidiis, quibus in omnigenas animalium formas aqua defluens mutatur. Mirum est quod de Specu Cadurcensi refertur, quam ludibunda natura ex continuo stillicidio statuis ita apte adornavit ut monachos in hemicyclo considentes te videre iurares. similes spectantur in Hungaria et Transylvania. In Piceno Grotta Scura: Anticoli in Latio, caeterisque locis, quorum non est numerus; in Agro Reatino petrifica vis fluvii Velini ita praevalet, ut certis annis evolutis fluxui fluminis, quem rupes hinc inde saxoso cortice dilatatae impediunt, magna vi hominum resectis petrefactis molibus, aditum facere, ne inundatione sua omnia devastet, cogantur. Ad littus maris Baltici prope Lubecam, ramum arboris una cum nido volucrum in saxum conversum inventum fuisse, Albertus, et ex illo Agricola docet; refert et alium non minori admiratione dignum in Gothia fontem existere, qui in lapidem quidquid merseris vertat; cuius miraculi Fridericus Caesar ut certum caperet experimentum, iussit chirothecam sigillo suo munitam, medio tenus immergi, et quidem post aliquot dies partem mersam lapideam evasisse, reliquam, ur erat pelliceam remansisse Verum uti nullus fere locus huiusmodi miraculis carere videtur, ita quoque iis ceu passim notis non immorabimur. Sed ad causae inquisitionem calamum convertamus.

Ex praecedentibus sat superque patuit, aquas innumeris mineralium corpusculorum misturis refertas esse; nitro sale, alumine, vitriolo, bitumine, diversorumque metallorum atque saxorum matricibus.

Primo itaque ex salinorum corporum miscella cum ramentis lapidum saxorum rasuris, nascitur succus quidam petrificus, qui sese poris insinuat rerum in eas coniectarum ex quorum continua corpusculorum scilicet sui similium appetentium successione, prima format lapidosi corporis fundamenta, atque hoc pacto aliorum aliorumque novorum appositione, tandem res iniecta, sive lignum illud sit, sive herba, aut hisce similia, cortice lapideo induuntur. Verum ut haec melius capiantur, paulo altius ordiri visum est.

Duplici modo lapidificus ille succus a natura in aquis elaboratur: vel enim aqua certis mineralium corpusculis intime et perfecte miscetur e superficie tenus aut confusanee tantum; Priori modo totam substantiam in saxum mutari necesse est, uti in corallinis stirpibus patet, quae petrificum maris succum naturali quodam appetitu attrahentes in substantiam aliti convertunt; hoc pacto quoque varias res herbas folialigna fructus, animalia perfecte in saxum, sive duritiem, sive pondus spectes, conversa videntur. Posteriori modo succus petrificus, qui ex imperfecta corpusculorum fossilium mixtura constat, uti neque intime ac perfecte cum dictis rebus miscetur, ita quoque non nisi superficie tenus ligna, herbas, arundines saxoso cortice vestit intima substantia prorsus incorrupta; haud secus ac sevo liquefacto ellychnium per frequentem immersionem tandem in candelam evadit frigoris condensatione solidam et firmiter consistentem; ita omnia intra aquam proiecta non prius quam extra aquam lapideae molis consistentiam acquirunt, uti in corallo patet. Cuius rei ratio est, quod durante aque, intra quam conduntur, humectatione, etiam continua appositione corpusculorum vi lapidifici succi semper augeantur, non tamen ob continuum ambientis humidi allapsum in duram substantiam lapidescere queant, ni aeri aliquandiu exposita fuerint; tum enim humido superfluo sive asole per resolutionem attracto, sive ventorum siccitate consumpto, tandem in lapideam substantiam indurantur.

Qua vero succo lapidifico perfecte et intime miscentur, ea in saxeam substantiam converti necesse est; cum enim succus lapidificus nil aliud sit quam humor sensibili corpusculorum ex lapidosis venis, nitrosis salinis que locis abrasorum mistura constitutus elaboratusque, corpuscula vero humori perfecte mista, cum naturaliter in eum se statum in quo extiterunt, reducere appetant, hinc humoris salnitrosi, aluminosi aut sulphurei vehiculo, ob spirituum subtilitatem, omnes earum quas obvias habent rerum intimas fibras medullasque penetrant: quo facto, acrimoniae qua pollent vi mollioribus rerum obviarum partibus consumptis exesisque, in exesorum locum se substituunt, et hoc pacto in saxeam molem transformant. Qui quidem succus tanto erit efficacior quanto a calore subterraneo magis fuerit excoctus Concoctio quippe caloris vi, ex terrestribus glebis pinguedinem quandam elicit. quae mista succo petrifico veluti gluten quoddam subministrat quo corpuscula arcte cohaereant, et partes partibus firmiter connectantur.

Et ita experientia docet, res quae lapidescunt, primo veluti muco quodam circumdari, cui deinde succi petrifici corpuscula veluti visco cuidam cohaerent, et semper alia et alia, continua appositione facta, donec tandem mucoso cortice vestita, aerique exposita in lapidem convertantur. Sed haec experimento comprobemus.

EXPERIMENTUM.

Accipe cuiuscunque lapidis in impalpbilem pollinem redacti farinam, quam aqua subactam (cui nonnihil salis, nitri, et bituminis liquidi iunctum sit) in perfectam misturam contemperabis. Hoc peracto appara concham aqua qualicunque refertam, in cuius medio perpendiculari situ implantentur et herbae et ligna arida, ossa, et quaecunque alia; deinde decoctam manice Hippocratis uti Chymici vocant, impositam paulo ante descriptam compositionem stillare facias, et cum tempore videbis, res impofitas cuticula quadam mucosa vestiri et corticum rudimenta ex continuo corpusculorum appulsu moliri, quae deinde effusa aqua liberiori relicta aeir successu temporis in saxeam duritiem concrevisse reperies. Quod itaque nos experientia fieri docet, idmulro maiori industria naturam operari,nemo nisi insensatus inficiabitur.

CONSECTARIUM.

Lapidescunt itaque res in certas aquas coniectae, eo modo quo diximus, vel quod succus uti Vitruvius lapidificus coaguli instar aquas, quibus permiscetur, spisset, easque ita addensatas Solis aestus cogat induretque; vel, ut Agricola, quod succus lapidificus ex specuum venis et commissuris emanans, antequam deciderit, indurescat; vel cum eius guttae iam distillarint, non secus ac stiriae tectorum glaciem, ita succus decidens virtute sua et stirias lapidum in fornicibus, et in pavimento conos lapideos format salnitroso succo in saxum paulatim converso; vel denique res ipse convertuntur in lapides, cum succum ipsum lapidescentem combiberunt.

Quemadmodum exorto bello cum opifices in metalla Lydiae circa Pergamum confugissent, obstructo ab hostibus exitu suffocati sunt; sed longo post temporum intervallo apertis rursum et repurgatis fodinis, inventae sunt amphorae aliaque id genus vasa, quae ad usus necessarios adhibuerant, repleta humore quodam, et in lapides durata omnia, et iuxta etiam ossa humana.

Dixi, siquando res succum combiberint; quia quandocunque succus petrificus perfecte aquae commixtus, omnes rerum proiectarum medullas, fibras, porosque penetraverit, tum enimvero res secundum totam earum substantiam in saxeam molem convertuntur, exesis ab humore petrifico lignea aut ossea materia, in earumque locum se substituentibus corpusculis saxeis, humori petrifico perfecta, ut dixi, mixtura inexistentibus: quod non fit in rebus, quae cortice tantum saxeo vestiuntur. Cuius rei causa est, confusa et extrinseca in humore petrifico corpusculorum sive scoriarum ramentorumque ex saxeis venis abrasorum, ad res obvias aggestio; non secu sac in aluminis coctura fit, intra quam cuiuscunque rei figura ex ligno querno confecta imposita spatio 24 horarum in crystallinam figuram evadit. Idem accidit dum saccharum appropriata coctura in crystallinam speciem convertunt; in omnibus denique salinis concretorum succorum magisteriis videre est. Quin et ex omnibus lignorum herbarumque cineribus per appropriatarum rerum lixivium, sal educitur. Verum cum de mira omnis generis lapidum, marmoru, Iaspidum genesi, aliisque miraculosis rerum in saxum conversionibus, ex professo in sequentibus suo loco et tempore acturi simus, iis diutius inhaerere nolui.

CAPUT VI

De reliquarum Aquarum Miraculis.

Quae in praecedentibus de nonnullis aquarum pridigiosis effectibus diximus, illa omnia suis naturalibus causis constare demonstravimus. Restat ut et nonnihil de famosis apud Plinium, Aelianum, Solium. Polyhistorem aliosque Veteres, aquarum prodigiis recenseamus; quae uti nullo naturae fundamento fulciuntur. ita aut mera figmenta sunt aut allegoricis Poetarum involuta modis, aur ex fabulosis narrationibus, quas aut hominum simplicitas, aut superstitiones gentium induxerunr, originem traxerunt. Est enim humano ingenio ingenio insitum vel ad primum exotici effetus occursum, multa iis affingere, aut iocosa seriis intermiscere. Sane qui ea scribunt, saepenumero non tam veras in eis quaerunt demonstrationes quam ut proprium institutum venustis allusionibus, aut exotica quoad sensum, nonnulla χατὰ τὴν αὔξησιν amplificent probatione. Sic Plinius dum universam Mundi ac Naturae profiteretur Historiam, multoties non se profitetur obligasse ad causas, perinde immensi operis labores, et quae relata invenit simpliciter recensuit, etiam miracula, quorum nos multa in hoc Opere adduximus et enodavimus genuinis effectuum assignatis causis.

Fabulosa prorsus putamus quae ex Varrone et Theophrasto adducit, de fonte in Caea Insula, et in Cilicia, quorum prioris potus hebetes posterioris subtiliores reddit sensus vegetioresque: talia sunt quae de Sicilie fontibus Claeone et Gelone narrat, quorum ille a fletu, quem et bibentibus efficit hic a risu nominatur, eo quod potantes in risum dissolvat. Ridiculum est, quod de Leontino fonte, cuius aquas qui bibisset scientem evadere Medicum recitat; item quae de Cupidinis et Veneris fontibus narrat, quorum hic ad amores sollicitaret, ille eosdem extingueret; quae eadem de Selenio Achaiae fluvio Coelius ex Pausania refert, in quo tam viros quam foeminas allectos amores deponerent. Vana sunt quae de fonte in Bonicca Hispaniolae Insula Petras Martyr desultoria hyperbola adducit, qui iuventutem senibus mirifice instauret etsi nec canos mutet, nec rugas. Ex quibus fabulosa id genus multa rudis illa antiquitas, ac fallax Graeculorum dicacitas cum superstitione coniunxit. Hinc tot fontes Apollini, Musis, Neptuno, Baccho, Iovi, Plutoni, caeterisque Diis dicati, ut tum apud Ovidium in Metamorphosi tum apud Virgilium caeterosque veteres Poetas passim videre est, reperiuntur; quae quia vel ipsis pueris nota sunt, subticeo.

Sed ne illa nature prodigia praetergredi videamur quae tametsi fabulosa videantur, nescio tamen quid sub ipsis verorum lateat nature ludibriorum. Prius in fontibus elucescit qui abdita quadam vi sterilitatem foecunditatemque annorum illam cum fluunt, hanc cum fluere cessant, praenunciant. Huiusmodi inveniuntur quatuor in Hetruria ,uti in Itinerario nostro observavimus; inter quos Lucales in Agro Senensi iuxta pagum Rosiae cumprimis celebres sunt, qui non nisi certis annis fluunt; quod quando fit, incolae penuriam rerum ominantur; quando vero a fluxu desistunt, ita ut sicco pede transiri possint, tunc magnam ubertatem et annone copiam spondent. Talis fons est S. Reguli ad Pientiam in Hetruria, qui ubi exaruerit ubertatem ubi magna aquarum mole evolurus fuerit, sterilitatem portendit. Alium Albertus Leander in sua Italia recenset huius proprietatis fontem iuxta Narniam Lacus Vadimonis, uti in notra Hetruria docuimus, eiusdem proprietatis esse. Accolae eius testantur; de quo hisce verbis Baccius in suo de Thermis Libro: Lacus Vadimonis, qui et Bassanelli dicitur, triginta circiter millibus passuum ab urbe dissitus, quem ad maiorem fidem scimus hoc anno 1569, quo universalis est in Italia penura, exundare iam usque a principio Veris mirandis modis. Eadem de Lucalibus ac S Reguli praedictis aquis accepimus quae nimirum iam exsiccatae multis annis, hoc anno in admirationem usque indigenarum, qui hanc earum sciunt naturam exuberant. His itaque positisiam causa quaeritur, quam tunc assignabo, ubi prius nonnihil de Mili incremento adduxerimus, haec enim nobis ad verae causae notitiam viam sternent.

Niloscopium, celeberrimum in Aegypto, uti olim ita nunc celeberrimum est Hydrometrium. Est autem fabrica rotunda in ripa Nili adinstar putei,in cuius medio columna marmorea spectatur 20 parallelis circulis, numeris suis columnae incisis; ex adscensu vero et descensu aquae, tempore inundationis Nili, Aegyptii cognoscunt anni futuram constitutionem vel ad sterilitatem, vel ad ubertatem annonae inclinantem. Si enim vigesimum circulum in columna aqua Nili, que per occultum canalem puteo sese insinuat, excesserit humiditate omnem sementem suffocante summam rerum penuriam exspectant; si vero duodecimum circum infimum non attigerit, eandem, siccitate omnia consumente illis notabile Nili decrementum pollicetur. Intermedii vero nunc maiorem, modo minorem, iam mediocrem feracitatem futuram monstrant, usque ad decimum octavum, quo maxima promittitur. Ex huius similitudine Niloscopii facile in abditas reliquorum iam enarratorum fontium fertilitatis et sterilitatis indicum causas perveniemus. Hoc itaque modo naturam in huiusmodi fontium mira constitutione operari tibi persuadeas velim:

Imaginare tibi sub terra DE puteum ABC, intra quem per occultas rimas aut per hydrophylacium quoddam, verb. gr. F. aqua paulatim, quibusdam temporibus plus, nonnullis minus sese insinuet, certis vero temporibus etiam ultra constitutos terminos exuberet, quod tamen non fit nisi humidissima certorum annorum constitutione: tunc enim per puteum aqua paulatim adscendens successive multiplicatarum aquarum impulsu exundabit, quod uti consequenter fit in tota aliqua Regione FG, dum humiditate partim pluviarum, partim subterranearum cavernarum exuberantia, terra intus tota humectata, fons vero stagnantibus aquis oppletus, hydropicam quandam et malignantis naturae constitutionem acquirit, qua sementis herbarumque vigor suffocatus in putredinem abit; ita quoque sterilitatem rerumque penuriam sequi necesse est; cuius signum est fontis exundatio fluxusque. Iterum si quandoque anni successerint insigni ariditate et siccitate pollentes, tunc aqua partim solis siderumque ftu attracta, partim in adscensu suo interna ariditate consumpta fontem non permittet fluere; quod fit, quando aqua intra intimos putei ABC recessus, terminum C non excesserit: tunc idem fieri in campis, censendum est quod in puteo, humore toto terrae siccitate consumpto; unde ipsa veluti phthisi quadam infestata, sementes herbae, segetes humore destitutae deficient, sterilitate sequente; cuius signum est,aquae intra puteum recessus. Tam excessus itaque quam desectus aqua sterilitatem annonaeque caritatem ex dictis rationibus inducunt, uti ex Niloscopio patet. Si vero temperata fuerit annorum constitutio, tum quoque puteus iste mediocritatem quandam una cum campis sectabitur, quam ubertas consequetur, et segetes, prata plantarumque germina benigno et proportionato nutrimento vegetata, uberi rerum proventu luxuriabunt et tanto quidem maiori quanto aquae mediocritatis puncto B propius accesserint. Atque hanc causam esse dico, cur nonnulli fontes sterilitatem fluxu suo et exuberantia indicent; ubertatem vero si a fluxu destiterint, non illo quidem extremo sed qui mediocritatem quandam humore suo attingat.

Alterum aquarum seu potius quorundam lacuum miraculum est, quod quid in ipsos inieceris, e vestigio tumultus ac saevae tempestates excitentur. Huiusmodi lacus primo in Comitatu Foxensi Tabor appellatus existit, Divo Bartholomaeo sacer, profunditatis inexplorabilis, in ultimo vertice extra secundam aeris Regionem omnesque eris iniurias elato, constitutus, Truttis praegrandibus refertus; aqua salubris etiamsi semper immobilis, nullo rivo inde educto nisi in radice montis conspicuo. De hoc vulgo fertur eius aquas motu aliquo arte facto commotas, vel lapidum iactu vel baculorum agitatione, dare et exercitare pluvias ingentes, tonitrua, fulgura. Talis quoque dicitur esse in monte non longe dissito Tridento, qui tam saevas dicitur commovere tempestatum procellas, ut inde totus vicinus ager ab ingentibus damnis non sit immunis; ut proinde gravi poena cautum fit, ne quispiam in illum quidpiam proiiciat. Tertius in Helvetia esse dicitur, in monte vulgo. Pilati, der Pilatus-Berg, de quo mira de Pilati in eo die Veneris sancto apparitione fabulantur. Quaeritur itaque horum lacuum , qui tam graves tempestates excitant, causa.

Dico itaque primo, omnia vera esse vulgo narrantur, nec facile credenda quae vel superstitione idiotarum, vel desultoria quadam illusione phantasiae passim referuntur, cum saepe causa insoliti alicuius effectus uni rei tribuatur, quae multo diversam originem ab ea sortiatur; siquidem accidere potest, ut eo tempore aestivo, quo altissimorum horum montium vertices ut plurimum visitari solent, talis fit et Coeli et aeris constitutio ut inde dictus sequatur effectus. Accedit subinde Daemonum, qui desertis et inaccessis locis plerumque dominantur illusio, qua superstitione quadam detentos hominum animos divinioris alicuius Numinis talia, et tanta operantis persuasione dementare solent. Testantur Patres nostri Lucernenses, in quorum Terriorio mons Piati situs est, montem quotannis animi relaxandi causa se conscendere solitos, magnaque lapidum copi lacui iniecta, dictam tamen tempestatum concitationem nullam unquam se expertos esse. Idem de Scasagioso Apennini monte et de Hyberniae fonte Momonio, de Canato lacu Hispanie refert Maiolus. Si quod tamen nonnullum nature arcanum sub eo lateat, dicerem profecto aliud id esse non posse nisi variam in fundo lacus mineralium succorum miscellam; dum enim praegrandioris laidis iactu, intimi lacis fundi limo obducti pori aperiuntur; et spiritibus et exhalationibus prius occlusis, exitum dari necesse et, quae aquas dum penetrant, vaporem una secum abducant in aerem, cuius: siccitate spiritus accensi in fulmina et fulgura abeant, vapor vero longe lateque distentus frigiditate eiusdem aẽris in pluvias resolvatur et praeter hanc aliam quam cumque andem combinatione facta causam non reperio. Quamvis non videam, quomodo ex tantillo lapidis pondere tantum exhalationum, addictum effectum praestandum educi possit. Quare rem maiori experimentocomprobandam, deinde acutioribus ingeniis eventilandam committo. Lacum vero quem ad Cytharae instrumentorumque Musicorum sonum concitare solitum, Veteres recensent, fabulis verius quam naturae mysterio adscribenda putem.

CAPUT VII.

De vari Lacuum, Fluminum, Fontium metamorphosi, Terrestrim partium mutationibus.

Ita Natura Mundialium rerum conditioni comparatum est ut nihil in iis adeo solidum, nihil adeo robustum et validum quod tempus edax rerum tandem si non plane destruat, saltem ita immutet et alteret ut ipsum aliquando fuisse vix cognoscatur. Quae omnia potissimum in Geocosmi portionibus, uti nobis vicinioribus ita magis obiis comperiuntur. Montes deficiunt alibi, alicubi novi subriguntur, are Naturae para nymphus terram cum aqua iungens efficit, ut ubi olim mare ibi modo terra, et contra spectetur suar nonnullas connubio inito continenti adhaesisse legimus alias contra partes cum terra facto quodam veluti divortio a Continente discretas in Insulas evasisse legimus: quae omnia magno exemplorum apparatu in praecedentibus prosecuti sed et in Lacubus, Fluminibus Fontibus, similia elucescunt Naturae ludentis spectacula. Lacus enascuntur in eo loco quem montes primo occupabant, uti in hoc quo haec scribo anno, in Gallia ad Pyrenaeos montes accidit: Flumina quae olim memorabantur, modo in pluribus locis non comparent, multis econtra enatis quorum nulla apud Veteres fit mentio: Fontes et thermae plures hodie perierunt, quae olim celeberrimae habebantur. Bullicami Viterbiensis putei ferventissimis aquis continuo ebullientis, quo nihil admiratione dignius me vidisse memini, nulla apud Veteres fit mentio, qui hodie multorum commemoratione scriptorum mirum in modum nobilitatus est. Verum cum de hisce et similibus copiose in Itinere nostro Hetrusco egerimus eo Lectorem remittimus. Nos interim ad genuinas huiusmodi mutationum causas procedamus.

Duplicem harum mutationum casam reperio: unam interam, externam alteram. Interna est subterraneorum ignium saevities: Extero, inundationum maris, fluminium lacuumque violentia, quae singula ordine exponamus.

Subterrestres ignes si quandoque ex ingenti combustibilis materiae commeatu aestuantes in incendia eruperint, ex iis primo ingens exhalationum violentissimis mista flatibus copia nascitur, exquibus terraemotus exorti, dum exitum quaerunt nec inveniunt, violenta quadam concussatione fundamenta montium evertunt, vastissimarum terrarum tractus una cum fluminibus absorbent; unde miras Terreni Globi metamorphoses intervenire necesse est. Hinc subsidentes montes mole sua subterraneas prementes aquas, in montium cogunt extruduntque stationem; absorpta flumina dum exitum quaerunt, occulta intus spirituum ferocientium molitione, qua data porta fissuraque sese insinuantia, alibi exitum sibi faciunt, deinde subterrestrium partium lapsu obstructi naturales fluminum fontiumque canales flumina omni fluxu privant, uti hoc anno in Galliae terraemotu accidit, ubi flumina nonnulla, eorum hydragogis canalibus lapsu montis occlusis a ab omni fluxu destiterunt, alibi eorum loco novis et fontibus et rivis exortis: Thermae ex aquis ferventissimis in frigidas converse differentis saporis colorisque indolem exhibuerunt.

Ex simili subterraneae tyrannidis violentia ad Apameam Phrygiae urbem, uti Auctor est Nicolaus Damascenus, belli Mithridatici tempore non lacus duntaxat novos novas que paludes emersisse, sed novos etiam fontes et flumina, atque ex his unum salsum, qui magnam ostrearum aliorumque marinorum piscium copiam effudit; quae omnia haud dubie ex ruina aut montis alicuius, aut superimpositae terrae ruina in hydrophylacium quoddam subiectum, aut canalem marina aqua refertum facta contigisse, facilius quilibet peritus sibi imaginari poterit, quam ego pluribus verbis non possum describere. innumera hoc loco adducere possem, si in iis recensendis fidem nostram non liberassemus. Vide, quae Capite de Terraemotu plura huius generis adduximus: uti enim terraemotus ab Ignis subterranei violentia originem trahit, ita quoque omnis ruinae alterationumque subterranearum causa est: Nam lapidosam substantiam ignes in calcem redigunt, hinc flatus halitusque saevissimi ignis virtute excitati, dum exire prohibentur, violenta concussione substantiam iam calcinatam ac frangibilem arietantes tandem evertunt, unde casus et absorptio montium terrarumque, et ex hisce obstructiones fontium fluminumque consequi necesse est, aquae vero intus compressae et identidem multiplicatae terram terebrantes tandem qua data porta erumpunt. atque novas fontium, fluminum lacuumque origines, quas naturae artis ignari cum admiratione intuentur, ostendunt.

Vidi ego Anno 1638 eiusmodi spectaculum, et praesens sui, quando nobile Oppidum S. Euphemiae in Calabria, terreamotu absorptum, nil praeter lacum post se reliquir de quo vide praefationem huius peris. Cum deinde admirabilis illius naturae Operis Bullicami dico Viterbiensis apud Plinium, caeterosque Scriptores nulla mentio facta sit sed nonnulla calidorum duntaxat fontium, certum est illud tunc temporis necdum fuisse natum, at subterraneum cuniculum ab ignibus combustum exesumque, tandem in eam, quam hodie spectamus crateris amplitudinem successu temporis deductum fuisse. Complura huiusmodi tum in Hetruria, tum in Latio reperiuntur, celeberrima quondam balnea, quae hodie neque aestuant amplius, neque in usu sunt, uti et Albunea balnea in Tiburtino Agro, de quibus fuse actum vide in Hetruria nostra et Latio. Insulae quas in Hetruriae lacubus Vadimonis Vulcinensi et Stratoniensi olim natantes vidit Seneca, hodie non comparent, vel temporis iniuriis subsubmersae, vel terreno continenti accreta; contra hodie in lacu Tiburtino natantes videmus, quas Antiquitas ignoravit. Sic Natura suas versat in Orbe rotas.

Sed accedamus iam ad exteras mutationum causa, quae internis non minores. Sunt autem inundatione repentinae lacuum fluminumque extumescentiae: De inundationibus primum dicam.

Anno 1600, 4 die Novembris, quo haec scribo ingens Romam invasit Tyberis inundatio, quae triduum fere duravit, Cryptis Cellisque vinariis flumine impletis, universae planioris Urbis pars scaphis et lintribus, ad necessitati eorum qui aquarum in sultibus obsidebantur, subveniendum, navigabatur. Novum et id videre erat, naves (quae currus alias vehere solent) iam curribus vehi in varias inundatae Urbis plateas, distributas. Praecesserunt hanc inundationem continuae toto Octobri pluviae, imbres copiosissimi secutae sunt in Novembris primis diebus Syzygiae omnium fere Planetarum, qui veluti indicto quodam conciliabulo, quo perniciosam. quam eventus paulo post docuit, inundationem moliri videbantur. sed causat eius exponamus.

Tres uti in Tyberis ita et in caterorumium fluminum iundationibus causae concurrunt; Imbres Mare, Ventus adversus, et fluminis situs; quas ordine exponemus; Imbres,qui se habent instar materiae inundationis non debent sumi ab iis qui in uno aliquo Territorio perpluunt Terram; hi enim quantumvis ingentem aquarum copiam assiduo diffundant, propinquis tamen fluminis faucibus illae utique non tam primum defluunt quam exonerantur. Quapropter tunc inundationes magnas contingere necesse est, cum aquae assiduis pluviis per longinquum remotumque Regionum tractum paulatim ex innumeris rivis multiplicat, atque extumescentes in immodicum excessum coguntur: Quemadmodum in Tyberi et Pado contingit.

Tyberis fons in Alverniae Monte appendice Apennini exoriens 150 milliarium intercapedine ab ostio maritimo dissitus, quid non ex continuata pluviarum pertinacia, aquarum colligere potest? Ego sane data opera Anno 1659 ad fontem, eius explorandi causa, profectus inter scopulosas pendentium rupium moles horrido loco constitutum, nec non inaccessis Apennini verticibus circumdatum, intra quinque milliarium spatium Plettiam usque oppidum haud ignobile, viginti rivis etiam siccissimo anni tempore auctum inveni: deinde ex utraque parte progressus inveni hinc ex Hetruriae montibus illinc ex Umbri Apennini protensi iugis torrentes, rivos, fluvios offendi tanta copia ur vix ad duo millia passuum progrediaris ubi non aut torrentem, rivum, fluviumque reperias. Hyberno vero tempore maxime pluvioso alveus tantarum aquarum incapax, utramque ripam aquis longe laceque diffusis, Agros camposque ita opplet ur mare videatur. Atque hoc pacto fluvius paulatim augetur, quem novis semper novisque receptis fluviis Clanis maxime Paliae mistus ex Hetrusco littore ingenti aquarum onere aggravant. Cui ex altera ripa Nar Velino mistus et Anio fluvii ex Aprutiorum montibus exorti prorsus intolerabile et minime ferendum addunt.

Atque funesto hoc aquarum apparatu superbiens Tyberis Romanum Territorium, iplamque adeo urbem ingressas, magno et irreparabili incolarum damno nec non atroci tyrannide susque deque vertit omnia. Siquidem subterraneis receptaculis, cloacis, cryptis, cellis omnibus oppletis, tandem totam urbem, non tam miro quam luctuoso spectaculo navigationi aptam constituit.

Huic ultimum merito complementum addit mare, quod Australibus infestum ventorum fatibus, horrendis aquarum molibus ostium flatibus, horrendis aquarum molibus ostium fluminis ita obstruit, ut id dum hoc veluti obice interposito sese exonerare non licet, retroactum, novaque semper labentium aquarum mole pressum tumidumque, qua data planitie irruens inundat omnia: Atque hanc ego potissimam inundationis causam esse putem; Ostio enim non obstructo, fluvius tametsi copiosa pluviarum ubertate auctus fuerit, iis tamen intra alveum receptis, non nisi obiter tantum urbem flagellat; cum undae undas insequentes sine ullo impedimento et obsistentia eodem semper fluxus tenore, fluvium pelago tandem pacifice committant; quod non fit cum advolutis Austrinorum flatuum violentia marinis fluctibus, ostium obstruitur tunc enim flumen necessario potenti ori cedens, retrocedere cogitur; atque exretroceslu tandem multiplicatis aquarum molibus inundationem consequi necesse est.

Typerinae igitur inundationi causa, uti et Puduane, aliorumque similium, mere contigens est et ex accidenti, nullum habens inundationis suae determinatum tempus, uti Nilus Indus, Niger, Zaire, alique complures, qui statas in inundandis, quas perfluunt, Regionibus, temporum leges servant, quas non transgrediuntur neque uti illae, que ex accidenti tantum contingunt, perniciosae sunt; quin illas, veluti donum DEI et unicum fertilitatis secutur prodromum, Accolae summis gaudiis et tripudiis excipiunt. Quaenam vero causa sit Nili non nisi constituto anni tempore exundantis, in quarto Libro fuse demonstratum fuit.

Cum itaque spatium a fontibus Tyberis, computatis rivis, fluviis torrentibus, qui partim ex Hetruriae montibus, partim ex ingenti montium catena Umbriam, Aprutium, Latiumque subtendente, in Tyberim confluunt, magnam pluviarum niviumque Apennini montis partim comprehendat, certe ex tanta imbrium colluvie inundationem causari necesse est, praesertim si mare suorum impulsu fluctuum, ut dixi, Lybico agitatum flatibus, illabentis turgidi amnis aquas indomita sua ferocia retropellat. Ad perfectam igitur inundationem necessario concurrunt ingens aquarum excessus, alveorum humilis situs et maris in ostia eorum impulsus, quam non immerito formalem inundationis causam dicimus. Exploratis itaque causis inundationum, iam quaenam inde mutationes in Terrestri Globo resultent, dicendum est.

Cum fontes ut plurimum in radicibus montium situm a natura constitutum habeant, accidit subinde ex continuis pluiis montium vertices terrestribus glebis nudati, et per torrentes abrasi in ima convallium devolvantur; ubi coacervatae si forte fontis humilioris scaturiginem offenderint, illam abrasae materiae successiva accumulatione oppleant; plerique fontes hoc pacto perirent, nisi Accolae impendentis periculi gnari, remedio praevenirent, vel muro fonti circundato, vel aquaeductu data opera constituto, quo aqua alio diversa contra torrentium violentiam immunis sit: atque hoc pacto fontes torrentibus in multis locis oppilati, dum exitum non inveniunt, deficiunt. Cum vero Natura minime otiosa esse queat, per alias subterraneas Terrae fibras prioris originis iacturam, novi alterius fontis scaturigine recompensat Testis huius rei Roma Subterranea, quae et rivis et fontibus vivis, variis temporum seculorumque iniuriis obstructis, in hunc usque diem iis qui effodiendis aedificiorum fundamentis operam dant, comparent. Et in Sicilia ad Aetnae radices fodientibus et flumina et fontes subterranei complures se offerunt, qui olim haud dubie in extima superficie fluxerant, at vastis montis incendiis vel absorpti, vel magna cinerum mole ac pumicum imbre oppressi, intra profundissima Terrae viscera squalent. Vide quae de hisce fusius in descriptione Aetnae egimus.

Sed iam ad lacuum quorundam inundationes prodigiosas procedamus: Quarum prima ab omni aevo memorabilis fuit Albani lacus inundatio, quae coelo contigit sereno et sine imbribus, quo tempore bellum recruduerat Romanis cum Veientibus: quam et Plutarchus Livius que scite describunt, Aruspicemque Hetruscum dixisse, nunquam lacum inundaturum amplius, si monte perfosso aquam alio derivarent: de qua nos in nostro Latio uberrime. Huius lacus exuberatio, omnibus fere Scriptoribus nescioquid portentosum exhibuisse videtur. Nos dicimus, effectum prorsus naturalem fuisse, de rarissime vero contingentibus: neque enim id pluviis, aut nivibus attribuendum esse censeo; cum tempore sereno et imbribus orbo contigerit: ita autem fieri potuisse putamus.

Cum in Itinerario nostro Extatico Terrestri liquido ostenderimus Montem Albanum ingenti praeditum esse hydrophylacio, uti effluxus illius in lacum et fontes undique et undique ad radices montis, imo vel ipsa concha, quem Hannibalis Campus vocant, in qua ingens scaturigo nascitur. luculenter demonstrant. et incolae Castelli quod Rocca di Papa vocant, unanimi consensu totum montem aquis ab imo ad summum scatere, mili locum exploranti asseverarunt; addiderunt, se intempesto noctis silentio aure in certis locis ad saxosam montis compagem applicata sentire se, nescio quod labentium aquarum murmur subterraneum; manifestum indicium latentis ibi foecundi lebetis, quo per dictas scaturigines longe lateque diffusas, ager circum situs irrigetur.

Duabus itaque de causis hoc prodigium fieri potuisse dicimus: Vel immodica maris per appropriatum hydragogum canalem in hoc hydrophylacium regurgitatione; vel ventorum subterraneorum violentia, qua aqua hydrophylacii a mari excepta, vel lacus ipse extrinsece in fundo alicubi violenter pressus, eo tumore se extulit, uti labrum ipsum monte nondum perfosso excederet; cuiusmodi extumescentiae in aliis quoque lacubus uti Nursino, Vadimonis et Lemano, ad miraculum usque spectantur, et in Itinere nostro Hetrusco amplius descripsimus. Causa huius extumescentiae utique alia esse non potest, nisi flatus et spiritus subterranei, qui exitum molientes, per fundum lacuum transeuntes aquas in monstruosos tumores cogunt, atque certis temporibus ita exaltant, ut vita quadam praeditae videantur sed de his in praecendentibus uberius actum vide.

Habes hic, Lector, omnia quae de Aquarum natura et mirabilibus, aut ab Auctoribus fide dignis observata, posteritati tradita sunt, vel que egomet propria experientia explorata hic adduxi, innumeris aliis fabulosis et quae incerta relatione comperta fuerunt, omissis. In quo hoc unum attendimus, nequicquam produceremus insolitorum effectuum, quorum causas non iungeremus. Quo studio adspirante Divini Numinis gratia eo pertigimus, ut nullum tam exoticum naturs effectum produceremus, quem arte et Philosophiae experimentalis sollertia adiuti in machinis a nobis ad inventis, non exhiberemus. In quo quidem studio multorum annorum curriculis,non minus sumptibus, quam immensis ingenii laboribus non alio fine tantopere decerta vimus, nisi ut propudiosum illud abditarum qualitatum clypeum, totius ignorantiae asylum destrueremus, ostenderemusque nullum tam occultae qualitatis effectum assignari posse, cuius causam genuinam experimentis non demonstraremus.

Ex quibus denique cognovi, mirum nonesse, Philosophiam naturalem tot tenebris involutam, tot placitorum monstris de formatam in hiunc usque diem permansisse: Philosophi siquidem scholastici universali principiorum cognitione contenti, uti ad causas proximas rerum non descendunt, ita quoque non nisi remotam et plane abstractam de compositione et resolutione rerum naturalium cognitionem acquirunt. Nos in hoc Opere universales rerum causas, uti sunt Solis et Lunae caeterarumque tellaram stellarum in hunc elementarem Mundum influxus, ita consideramus, ut tamen in hoc scrutinio minime nos sistamus; sed viciniorum causarum indagini insistentes, varia combinatione experimentorum, secundum continuum quoddam operatricis Naturae filum Ariadnaeum progressi, non meliori modo genuinas rerum causas nos indagare posse existimavimus, quam si eosdem mirificos naturae effectus et operationes, quas ipsa per se et insito quodam instinctu praestat nos iuxta intentam Naturae prototypae analogiam sollerti Arris industria exhiberemus; quod toto hoc Opere factum esse videbis.

Atque hanc ego necessariam de natura rerum philosophandi methodum esse semper censui; nam intimam rerum omnium naturam, essentiam et proprietatem, singularum rerum intimas compositiones, mixturas, occultosque proprietatum singulis inditarum nidos penetrare velle hoc enimvero mysterium, uti post DEUM, solis Angelicis substantiis nosse concessum est ita humani intellectus obscuritati inaccessum in hunc usque diem permansit; cum ingeniosam naturae in rebus componendis aut iis implantandis virtutibus sollertiam, singulorum ad singula proportionem, qualitatumque concurrentium gradum nesciamus. Unde tametsi experimentorum ope adinstar simiarum Naturae, prototypon nonnihil imitari conemur, veras tamen hoc ipso et legitimas Naturae operationes, nisi per quandam similitudinum umbram non attingimus. Novit illa sola, qua industria, qua patientium rerum cum agentibus proportione, qua combinatione et adaptatione rerum mirificos effectus producat; quos si quis occultis et intimis rerum thalamis insertos dixerit, hoc ipso Philosophum sese esse negabit, utpote in ignorantiae asylum iam abductus. Si quis vero ad supernaturalium celestiumque causas refugerit, is pari sese labyrintho exponet: cum noster intellectus non secus ac ad solis lumen noctua sese habeat. Quicquid itaque scimus, ex via duntaxat sensuum et accidentium ad genus exteriorum quae statim sat sensibus sese oggerunt, addiscimus; ut proinde circa corticem tantum nostram hanc scientiam ac circumferentiam rerum versari fateamur: ad cuius centrum propius iis tantum aliquo usque pertingere concessum est quorum intellectum benignissimus DEUS et Pater Luminum aeterne sapientiae radio penitius perfuderit, quosque experientia, variarum rerum notitia instructos, arcanorumque naturae mysteriorum indagine et veritatis amore impulsos, Divinae parastaseos ductus beaverit. Caeterum in multis, quae hucusque hoc in hoc in Opere adduximus, tantum praestitimus quantum Divina nobis Benignitas largita fuit; In multis aliis, Opera DEI luce inaccessa circundata mirari tantum potius quam curiosius ea indagare magis consentaneum esse existimo. Ipse enim est, qui dixit, Ipse mandavit et creata sunt, Causa causarum, Fons fontium. Abyssus impenetrabilis Coeli, Terrae Marium, et horum omnium Operator DOMINUS.

MUNDI SUBTERRANEI

LIBER SEXTUS

DE QUARTO RERUM NATURALIUM ELEMENTO

quam

TERRAM DICIMUS,

Iisque qui ex eodem producuntur, primis Subterranei Mundi Fructibus.

SECTIO I

De mira Terre varietate, et vere proprie Elementum sit, et quoam qualenam per illud intelligi debeat.

CAPUT I.

De Elemento Terrae.

Qui ex vulgo Philosophorum Terram rudem et inertem, atque ἐτώσιον ἄχθ, nulla varietate, nullo locorum partiumque discrimine, a DEO fortuita quadam amalgamatione, casei instar in rotundam formam reductama principio rerum sibi fuisse persuadent, hosce merito omnium recte sentientium Philosophorum sibilis sannisque explodendos, iam saepius in hoc Opere ostendimus. Magno sane et ineffabili artificio in hoc admirando Naturae utero Conditricem Mentem operatam fuisse , tunc aperte intelligetur, ubi Terrestris huius anatomiae penetraliapaulo profundius lustra verimus.

Pari sane pacto ii omnes, qui huius Telluris massam Elementi nomine appellandam censuerunt, ridendi sunt. Quomodo enim illa simplex dici possit in qua nil simplex, omnia vero ex innumeris rebus composita natura esse voluit? ita ut ne quidem minimae arenulae corpus dari possit quodnon aliis et aliis heterogeneis rerum miscellis conflatum sit. Quisnam Philosophorum hucusque extitit, qui nobis purum Terrae et potuit? Si enim tale Elementum in natura rerum est, illud omne erit vel pulvis, vel arena minuta, vel gleba terrestris, vel lapis, metallumve, aut succus metallicus, aut similis quaedam ex innumeris mineralium speciebus conflata substantia. Sed neque pulvis aut arena esse potest, cum pulvis et arenae nihil aliud sint, quam retrimenta quaedam, sive minutissima corpuscula ex toto aliquo lapide saxoque abrasa, quae uti naturam totius participant, ita simplicia esse non possunt; neque lapis aut metallum esse potest, cumhaec et siccitate et humiditate praeter aliasvirtutes ei inditas, compluribus quisquiliis mineralibus, uti Spagyricae artis peritis constat, misceantur, quod idem de caeteris mineralibus dicendum est. Quis itaque tot marchasitas, tot salis, sulphura, vitriola, alumina, arsenica, tot bolos, boraces, magnetes, tot vitra, crystalla, tot concretosfluores, tot inconcretos succos, tot denique aquarum genera, simplicia corpora asseret? Nemo sane nisi omnium rerum Physicarum prorsus expers et imperitus.

Non nescio nonnullos sentire Terram virginem, que non nisi in centro reperitur, elementum verum Terrae esse. Sed uti incertum est in centro Terrae huiusmodi corpus reperiri ita quoque gratis huiusmodi figmentum asseritur.

Sunt nonnulli, qui aut cinerem aut terram candidam, cuiusmodi cerussa est, quidam etiam Marnen terram in sola Gallia fodi solitam, elementum Terrae esse volunt. Contra et primo quidem non cinis, quia ex pluribus compositus, humido, sicco, sale et pulvere constat, ut suo loco docebimus; non terra candida videlicet cerussa gypsum, creta: cum vel ipse color, ut in omnibus diversis coloribus tinctis terris videre est, luculentum compositionis indicium praebeat; non denique terra, quam Maren vocant; cum enim illa in sola Gallia reperiri dicatur, quomodo illud universale ad compositionem rerum principium et elementum dici possit, non video. Si enim haec terra elementum est, ea mistorum compositorumque corporum elementum esse necesse est; at arena mistum componit nullum; gypsum tantum abest ut componat ut potius mistum aliis, totum destruat; Marnen vero per agros sparsam, eorumque quae ex fecundatione Marnae mistionem ingredi dicuntur, esse non posse, quis non videt? cum enim illa in sola Gallia reperiatur, et consequenter alibi locorum nec elementum Terrae, nec ulla corporum mistorum compositio dabitur. Quae omnia uti incongrua sunt, ita quoque anilibus deliramentis adnumeranda verius quam a sensatis Philosophis credenda existimem.

Dicimus itaque, uulum in rerum natura purum et simplex elementum dari, quod quidem adeo certum est, quam certa et indubia est experientia rerum Spagyrica arte examinatarum. Si enim purum, putum, simplex et incompositum elementum dari posset id iam vel molle, vel durum, vel coloratum, vel suis imbutum virtutibus qualitatibusque esset: Sed hoc ipsum, quod aut tactui resistit aut cedit, aut colore qualicunque tandem imbutum est, hoc ipsum, inquam, protinus aliqua compositionis mistionisque indicia praebet.

Sed dicet forsan nonnemo Elementum Terre esse corpus illud siccissimum et omnis humoris expers. Sed nec hoc quidem dici ullo modo potest: vel enim tale corpus esset aut vitrum, vel arena, vel sabulum, vel later, vel simile quiddam, quae nostra aestimatione omnium corporum fccisima videntur. Quis nescit, arenam vitriariorum fornacibus iniectam, fluore adepto, in vitrum mox converti? Laterem quoque omni humiditate ignis ope evaporante, in ferrugineum quid collique fieri notum est, quod fieri non posset si corpus simplex foret, ac omni fluore destitutum: Nam quae maxime videntur a calore exsiccata torrefactaque cinis, pulvis, arena, later, ignis vehementia funduntur fluuntque, signo manifesto humores iis non deesse.

Cum itaque res ita se habeant, merito quaeri potest, quodnam sit illud Elementum Terrae, quod ad rerum omnium compositionem concurrit? Dico itaque, huiusmodi corpus elementare proximum esse Salem, quem multi Naturae condimentum vocant: Hic enim uti in omnibus rebus, quae sublunari mundo continentur, delitescit, neque quicquam fine eo consistere potest: ita quoque ignis vi in resolutione corporum mixtorum, ultimum semper relinquitur, uti in sequentibus innumeris experimentis ostendemus. Dixi salem esse materiale elementum Terrae, et consequenter non simplex corpus, sed multis variisque modis alteratum, uti ex varietate colorum, virium, proprietatumque quibus pollet, colligitur. Latere tamen in centro Salis Naturae formale quoddam coagulativum, spiritum nempe illum Salis invisibilis, qui rebus omnibus consistentiam virtute sua fixativa confert; utpote sine qua nullum corpus naturale consistere aut fixari posset. Huius enim virtute et metalla mineraliaque suam acquirunt corpulentiam, hac plantae et vegetabilia in radices, scapos, cortices, ramos, folia, flores fructus, lignum excrescunt; hacanimalia cuiuscunque generis terream suam ad consistendum σύστασιν acquirunt; Elementum verum, simplex, incorruptibile, uti in omnibus existit, ita ad omnem compositionem concurrit, inque salem, in cuius centro intimoque thalamo thronum suum posuit, tandem resolvitur, semper idem et immutabile; atque hunc nos verum Terrae elementum dicimus, qui a Cosmotechniti Sapientia in primordiis rerum Telluris Globo insitus, sua virtute coagulativa seu condensativa ad omnium mistorum constitutionem concurrit, eaque iam constituta perficit.

CAPUT II.

De magna Varietate rerum, quae in Terreni Globi utero continentur.

Erra centrum et matrix omnium, in qua elementa sua coniiciunt spermata et semina, quae sinu suo fovet coquit et digerit et in actum deducit, secundum primam naturae intentionem, admirandam Divinae Sapientiae dispositionem et providentiam, ut tanta rerum panspermia apta foret, eo illam artificio condidit ut nihil esset quod in ea non recte dispositum, nil quod non rite esset ad intentos effectus consequendos mira rerum serie ordinatum. Hinc eam in innumeros, uti in Secundo Libro diximus, canales extudit, innumeras in ea hydrophylaciorum pyrophylaiorumque cavernas exsculpsit, et utique non minori cura et sollicitudine, quam in humani corporis fabrica lusit in ea Eterna Sapientia.

Quemadmodum enim in Humani corporis fabrica, ramosa venarum substantia in omnia Microcosmicae Oeconomiae penetralia ita distenditur, ut non sit vel minima articula, quae non per capillares venas sanguinem veluti debitum sibi nutrimentum attrahat; ita quoque nulla tam exigua Terrae portio dari potest qu: non humore sibi debito abundet. Si quis in humano corpore acicula cutem per foret, statim sanguine exire deprehendet; ita si quis vel minimam Terrae portionem altius effodiat, statim humorem sibi adesse comperiet. Si quis intimam harum venarum constitutionem oculis intueri posset, is haud dubie videret id ea prorsus ratione qua in anatomia cognoscimus miram venarum texturam petotius corporis amplitudinem ramatim dispositam. Nihil igitur restat modo nisi ut ostendamus, quodnam sit vere G proprie elementum illud Terrae, quod tantopere inter Auctores controvertitur.

Terra itaque, in quantum est quartum et ultimum elementum ex crassioribus proximorum principiorum partisbus, quae in chaotica massa et abysso inexistebant, inscrutabili Divinae Sapienti operatione ad rerum omnium genesin conflata producta que fuit, veluti sedimentum quoddam praecipue ex crassioribus Salis portionibus; hic enim, Spiritu eius intus operante, omnibus Mundi rebus coagulationem praebet unice, corpusque densum durumque producit; et sicuti sal Terrae praedominatur, ita quoque iure dicere possumus, salem Terram componere; quod ut intelligatu.

Advertendum est duplicem terram hoc loco considerari posse Terram puram, et impuram. Terra pura nil aliud quam sal coagulatus est, in cuius centro ille spiritus delitescit, qui virtute sua omnia figit, densal, animat, ita ut Sal cen Terrae quae dam anima non incongrue dici possit. Si subtrahas terrae salem, et una virtutes fixandi, pullulandi, germinandi enutriendique te dempturum, adeo certum est quam certe id quotidiana nos docet experientia: et in vitro apparet, quod tametsi vera terra sit igne lota, uti tamen emortua est et omni fere sale destituta ita quoque et omnibus privata virtutibus sterilis et infoecunda manet. Hinc patet, virtutes omnes, quarum in hoc terreno globo non est numerus, a sale, uti et eiusdem vires, a spiritu illi a Natura insito, tanquam ab agente praecipuo ita dependere ut sine eo Geocosmum interire necesse sit. Terram itaque puram salem esse coagulatum una cum spiritus suo fixativa virtute pollente, ex dictis patuit. Omnia vero reliqua corpora Terrae impura dici possunt, et nihil aliud sunt quam excrementum et veluti menstruum quoddam Terra, eo a Natura fine institutum ut generationes et corruptiones, sive ortus et interitus rerum successiva quadam alteratione perennique transitu unius ad aliud promoti, in Mundi conservationem incessanter incumberen.

Nam si ex solo sale omnia constarent, ortus et interitus eorum nequaquam sibi hoc alternationis ordine procederent, sed sibi ex incorruptibili salis natura ἀφθαρσίαν quandam, id est, incorruptibilitatem, uti in quintis essentiis, auro, lapidibusque pretiosis videre est, sibi pollicerentur. Excrementum enim seu, ut cum Chymicis loquar, relolaceum illud corpus, quod amplissimo variarum faecium ambitu elementum terrae cingit vestitque, uti perfectam et absolutam elementorum unionem impedit, ita diu subsistere non permittit, cum ea quae debili et imbecilli nexu uniuntur, facilem quoque partium dissolutionem pati necesse sit; in perfecte vero unitis uti nexus firmior et solidior est. ita quoque durabiliorem, partium consistentiam efficit, uti manifestum fit in auri et plumbi substantia, quorum illud ob intimam unionem, constipatissimum que partium nexum, in dissolutione omnium non immerito Chymicorum ingenia fatigat, hoc vero vel ad primam excandescentiam fluore solvitur. Patet itaque, res quanto puriori salis substantia constant, tanto esse duratione perenniores, uti in lapidibus pretiosis, adamante, beryllo, topazio, smaragdo, rubino caeterisque, de quibus fuse suo loco et tempore ratiocinabimur, luce meridiana clarius elucescit.

CAPUT III.

De incredibili Varietate rerum quae Salis virtute una cum caeterorum Elementorum auxiliariis copiis, in vasto Megacosmi utero producuntur; et primo quidem de Sale eiusque Differentii.

In praecedenti Capite sat ni fallor, dilucide ostendimus , in quo vere et proprie proximum Terrae elementum consistat; nunc vero quaecunque mediante Salis elemento in Terra caeterorum elementorum concursu producuntur secundum enumerationem partium,tempus est ut ostendamus: et ut unde omnibus Sublunaris Mundi corporibus corpulenta illa crassities provenit, ordiamur de multiplici salinorum corporum diferentia primo dicendum est, ut deinde reliquos post salina corpora succos concretos , id est, singulorum concretorum fluorum succorumque mineralium, deinde lapidum, metallorumque compositionem prosequamur.

SAL

Salis etymon Grammaticis investigandum relinquentes, ad intimam Salis naturam explorandam calamum convertimus.

Sal centrale Naturae, virtus, vigor et robur terrae, omnium virtutum terrestrium compendium, omnium principiorum Naturae subiectum, a cuius essentia centrali totius Naturae scientia et absoluta cognitio dependet, materia ex qua omnia constituuntur, et tandem in idem destructa resolvuntur; primum et ultimum a et w miscibilium corporum, puteus Naturae et res prope divina, uti Homerus testatur, Divino Sale conspersit; non utique alia de causa nisi ob virtutem ei insitam, qua non solum ab omni corruptione immunia servat corpora sed et eadem mira foecunditate propaga.

Est enim Sali nescio quis Divinitatis character impressus, quo maxime Salis munere in Sacrificiis se delectari innuit, Levit.2. Quicquid obtuleris Sacrificii, sale condies, nec auferes sal Foederis DEI tui de sacrificio tuo, in omni oblatione offeres sal. Et Marci 9. Omnis victima Sale Salietur; et innumera alia, quae passim in Sacris Literis tam Vereris. Quam Novi Testamenti occurrunt, Salis nobilitatem et praestantiam indicant. In Gentilium sacris magnum Salis usum intervenisse, Ovidius Fastorum ostendit.

Inde vocor Ianus, cui cum cereale sacerdos Imponit libum, farraque mista sale.

Ante Deos homini, quod conciliare valeret, Far erat, et puri lucida mica salis.

Vita siquidem ut cum Plinio loquar, sine sale duci non potest adeoque necessarium est elementum, ut cognita eius virtus transierit quadantenus ad voluptates animi quoque; namque ita sales appellari, ut omnis vitae leporem et summam hilaritatem, laborumque requiem non alio magis vocabulo quam salis constare scias. Unde Horatius de Arte Poet. At nostri proavi plerique et numeros et laudavere sales: confirmatque Apostolus ad Coloss. 4 Sermo vester semper in gratia sale sit coditus ut sciatis quomodo operteat vas unicuique respondere. Sed ne salis encomiasten hic agere videamur elogiis aliis relictis, ad ea quae maxime nostri instituri sunt, progrediamur.

Salis terrestris elementi spiritus ab initio rerum a DEO Optimo Maximo, globo terra queo insitus fuit tum ad totius conservationem, tum ad innumerarum substantiarum genesin; hinc reciproca quadam communicatione terra mariaque se mutuo fovent et nutriunt, ut quem Oceanus e terrestrium glebarum uberibus exsuxit salem, eum per subterraneos inciles et alveos deductum, velut pignus quoddam sibi concreditum terrae restituat Lege, si placet, Lector, quae in tertio Libro fuse de salsedine maris et reciproco huiusmodi Telluris cum Oceano commercio amplissimo ratiocinio deduximu.

Potest autem Sal communis et usualis sub triplici differentia considerari ita ut alius sit sal marinus, alius fossilis, alius arte ex terrestribus glebis aut salsuginosis aquis per coctionem extractus. Sal marinus tametsi specie a fossili non differat, notabili tamen diversitate distinguitur hoc ipso, quod marinus, utpote plus humidi participans. mollioris et flaccidioris substantiae sit; fossilis vero contra terrae praedominio gaudens, substantiam compactiorem solidioremque nanciscatur; artificiosus vero ex utroque participet. Fossilis fane, uti qui in Calabria, Sicilia et Polonia aliisque innumeris locis nascitur tantae duritiei est ut in praeduros lapides condensetur, aedificiorum structuris peridoneus, simulacrique ex sculpendis accommodatus, uti olius testatur, ubi de Sicilia loquitur, Caetera, inquit, salinarum metalla, quae sunt Agrigentino Agro proxima, cautium funguntur ministerio; name illinc excidunt frusta ad facies hominum dorumque. Quod idem asserit apud Nasamonas et Troglodytas usu venire; enim domus extruunt, quos in modum cautium e montibus excisos ad usum aedium caementitiis nectunt struibus.

Habes itaque differentiam Salis marini et ossilis, quod ille aqua humectatus facile liquescat ob exiguam partium constipationem; hic uti compactior is naturae, ita aqua superaffusa non facile liquesca.

Est tamen et hoc in fossili dignum admiratione, uti me longa experientia docuit,quod frustum ex filo suspensum Austro aut alio quodam humidioris naturae vento flante guttatim paulatim defluat, quod Borea aut Zephyro flante non fit utique non aliade causa, nisi quod humidus aer ambiens,salis substantiam paulatim penetrans humectatione sua imbuat, unde per stillicidium paulatim deficit, quod et Agricolum l. De fossilibus notasse reperio.

Sal omne cum subiectis ignibus in vase torretur, nil aut parum substantiae de amplitudine sua deperdit; amat autem siccitatem, quacum calore aut frigore coniuncta eum conglutinavit: Contra humor illi uti imnimicus ita in eum impositus statim colliquescit et diffunditur; quin etiam expositus inare humido aliquam molis iacturam facit. Quocirca qui integrum servare volunt, eum in locis siccis reponere necesse est, et Drepanitanus sal sat testatur, qui in acervos congestus ad quindecim annorum spatium sub dio durat; et tice in Africa ingentes salis acervi collium speciem exprimunt ita Solis ardoribus condensantur et obrigescunt, ut nec imbribus liquescant, ferro vero difficulter caedantu.

Atque haec, ni fallor, sat monstrant, in sale terram praedominari, siccumque primario, secundario frigidum; estque adeo admirandae virtutis, ut vix similia sibi habeat quae e terrae ruuntur: siquidem neque metallicis corporibus adnumerari potest, quia calore non dissolvitur; neque lapidibus, quia aqua superaffusa liquescit; neque reliquis terrae mineralibus partibus,quia dissolutus totus abit in aquam; neque tamen aquam esse dicas,cum solutus attenuatione caloris, non in vaporem abeat, neque ab igne consumatur, sed potius uratur,ustione vero denuo condensatus suae naturae restituatur. Sive itaque illum igne torqueas, sive aqua maceres sie decoctione digeras, semper sibi similis, in eum quem natura intendit statum revertitur, utpote natura quasi incorruptibilis; quam in corruptibilitatem confert illequi Celesti prosapia satu.

Spiritus intus alit, totos diffusa per artus

Mens agitat molem, et magno se corpore miscet.

Verum de huius Salis natura et proprietate actum vide Libro II huius Operis.

CAPUT IV.

De Differentis Salium.

Tot species alium esse quot species in Natura rerum exhibentur. Spagyrica experientia nos docuit: cum nihil mineralium, vegetabilium, animaliumque regno sese offerat, quod coctione,maceratione, distillatione, dilutione tortum nobis salem non offerat, quemadmodum in sequentibus, ubi de Salium extractione tractabimus innumeris experimentis, manifestum fiet. Quare hoc loco de Sale communi et proprie dicto eiusque varia divisione ratiocinabimur. Verum ut differentia salis communis et usualis primo intuitu videas, hic tabulam analyticam suppono.

TABLE

Sed iam ordine analytico praemisso, singula paucis explicemus.

Sal marinum illud est, quod sit ex salsa maris aqua extracta et siccata: fitque duplici ratione, naturali et spontanea efflorescentia, vel arte educta. Quod spontanea efflorescentia naturali actione fit, illud est, quod maris ferventis aestu in spumas actum, et ad littora scopulosque dispulsum, ibidem calore Solis condensatum floribus suis tandem in salem convertitur, et tandem sicca maris spuma dicitur, aut sal e maris spuma genitus,quem Veteres Aφροδισιον dixere, appellatur; quo nomine et Venerem vocant Poetae,eo quod e arni testibus a Coelo rescissis, et in mare spumosum coniectis enerem enatam fabulentur, quae fabula magnae in natura rerum considerationis est, ut alibi dicemus. Arte factum hoc pacto fit: Aqua maris in fossas littori proximas arte factas,vel vi tempestatum depulsa, vel arte etiam derivata, calore Solis exsiccata, quod in ea terra est, condensat in salem, aqua dulci in vapores resoluta: Atque hoc modo Melitenses, Siculi, Calabri, et in multis locis Tusci, uti et Ostiae aquam certis areolis conclusam in salem condensant, qui mos est antiquissimus, artemque introduxisse legimus Ancum Martium Quartum Romanorum Regem, qui primus omnium Salinas Ostiae exstruxit: Vectigali omnibus Latinis, in Salis mercimonio constitut.

Hac arte tota fere Italia sale instruitur, exceptis Calabris, qui praeter marinum fossilis quoque salis nobilissimi ingenti copia pollent. Drepani in Sicilia maxima inter caeteras Italiae et Siciliae Regiones abundantia sal provenit. et arte et natura factum. Est ibidem Societatis nostrae Collegium quod magna annuorum redituum parte ex sale fruitur: Maris undus in diversas areolas, quarum unicuique alicuius Sancti nomen imponunt, derivant, quae hoc pacto estuantis Solis arbitrio permissae, tantam salis copiam concoquunt, quantum non Collegio solum, sed vel integre provinciae sufficere posset.

Sed iam ad terrenum salem progrediamur,quod vel e montibus eruitur, aut e campis effoditur, aut eruitur ex arenis, idque vel purum putum sal, ut sal gemmae aut crystallinum, quod in Calabria, Polonia aliisque locis, instar purissimi Crystalli diaphanum, uberrimo proventu eruitur, non alia praeparatione indigens nisi ut contusum, praeterquam quod mensae apponatur, in aliorum quoque usum condimentorum cedat; spur vero et terrestribus glebis contaminatum, in aquam dulcem coniectum concoctumque in salem convertitur. Modum procedendi postea exponemu.

Sal, quod ex arenic colligitur. Ammoniacum dicitur ἀπὸ τῆς ἄμμος, id est, ab arena, sub qua in Cyrenaica Libyae Provincia ad templum Iovis Ammonii oraculo celebris colligitur; quod etsi peramari et ingrati saporis sit, in medicamentis tamen laudabili et insigni usu ob vires quibus pollet, adhibetur. Est itaque al Ammoniacum nomine quiddam diversum re vero idem prorsus; quod multi Armeniacum ab Armenia perperam vocant; estque duplex, naturale et arte factum; prius ut diximus, sub arenis Libya congelatum reperitur, hoc nonnulli ab Arabibus ex Camelorum urina extrahi existimant: Quicquid sit, hoc non in Libya tantum sed et in pluribus Europae locis, potissimum in Puteolano Vulcani foro reperiri, Fallopius, Baccius aliique referunt.

Sal lapidosum seu metallicum, maxime in Calabria Polonia et Hungaria eruitur,eoque vescuntur indigenae. Montes ad duo milliaria in profundum excavant, sursum ingentes salis massas funibus trahentes; Saxeus hic dicitur et marmoreus, ferreis pistillis lis teritur, et optimum, praefertim candidus, pellucidus et densus, condimentum praebet. Nullibi tamen maiori copia reperitur huiusmodi Crystallinus sal quam in Polonia, cuius fodinae admirandis suis substructionibus subterraneis integram civitatem referunt: ex hisce sal solidum duritie lapidis, instar ingentium saxorum in subterraneis cuniculis longe lateque plateatim excavatis, ferro exscindunt, atque in frusta comminutum, mola, ab animalibus agitata, terunt ad usum. Huiusmodi montes ubique fere locorum in Europa, Asia Africa America reperiuntur.

In Hispaniae Alpibus circa Iberum, in Languedocia Galliae in Burgundiae urbe a sale salinae vocitata, in Germania Tirolensi Comitatu Halae ad Oenum, ubi tamen ex montibus non eruitur sub forma saxorum, sed intra salsuginosa montium receptacula, areas elaborant, intra quas aqua dulcis derevata paulatim salsugine terrestrium glebarum imbuta, deinde intra praegrandes sartagines cacabosque per rivos deducta in salem excoquitur. Salisburgum a salis abundantia nomen meruit, uti et omnia illa oppida quae a sale nomen obtinuerunt. Sale; integer hoc loco catalogus praetexendus foret, si omnium salinarum passim per universam Germaniam obviarum loca recia tare vellem.

In Asia maxime celebrantur Caspii montes sale concreti. Ormuzia, Ormus vulgo, tota sale concreta videtur, adeo vehementis mordacitatis ut omnia consumat corrodatque, ut proinde neque planta aut arbor, nem que animal ibi vivere possit nulla aqua postui apta reperiatur; tanto vero Insulam aestu fervere aiunt ut indigenae aestivo tempore perpetuo in aquis degere cogantur, toto corpore collo tenus immersi. Vide Vitam Gasparis Barzaei.

In Africa vero montes salinos esse, ex quorum saxis indigenae domus construere, easque impriciibus salinis contegere soleant etiam praecedenti cap. dictum fuit. In Novo Orbe circa littora S. Michaelis saxa ex sale scopulorum instar, uti et innumeris aliis locis spectantur, de quibus lege, Itineraria Americana.

Sal fluviale, lacustre et fontanum est, quod ex fluviis, lacubus et fontibus eruitur, ac plerumque coctione extrahitur. Undenam vero fontibus, fluviis, lacubus sal accidat, hac fieri ratione putamus: Ubicunque sunt aut montes salini, aut glebae salsugine refert, fit ut plurimum ut rivi subterranei huiusmodi glebas transeuntes, salsugine imbuantur, qui postea in fontem rumpentes, fontem salinum efficiunt, et hi fluvios. Si vero huiusmodi subterranei rivi per occultos subterraneos cuniculos in lacum aliquem se exonerant, tunc eandem salsuginosam qualitatem quam a montibus et glebis salsuginosis suxerunt lacubus communicant. Sed experimento id comprobemus.

Sit rivus quidam subterraneus aquae dulcis signatus litera A, qui alveo suo deferatur per intima montium salinorum viscera. Certum est, eum salsugine protinus attracta salsum fore et consequenter mox ac in fontem D eruperit, fontem efficiet salsum et flumen E, quod inde derivatur. Lacus vero F per subterraneum flumen D iam salsugine imbutum pari pacto salsuginem participabit.

Salem quoque ex lignis combustis educi, gravissimi prodiderunt Auctores, potissimum ex lignis quernis vel colurnis, id est, ex quercu vel corylo. Modum docet Agricola lib. 12 de re metall. Eos autem qui salem ardientibus lignis, aquas salsas infundendo conficiunt fossas in quibus ligna collocant, facere oportet, quas convenit esse longas pedes duodecim, latas septem, altas 2 1/2 ne aquae infusae effluant, lapidibus salsis ex strutas, ut nec aquas sorbeant, neque terra ex earum fronte et tergo decidat: in hisce fossis quercus aut corylus combustae carbonem relinquunt, qui super affusa aqua salsa in salem convertitur, quamvis is neque colore neque sinceritate reliquo sali respondeat, utpote nigro colore et subfusco imbutus.

Est et aliud Salis genus, quod Kali, seu Alkali dicitur, vulgo Soda, vitro conficiendo opportunum, de qua arte Balcasis Arabs integrum librum scripsit et nos in Tractatu de Arte vitriaria de eo fuse tractabimus. Sic autem arte Sal ex herba a educitur: Herba haec in cinerem versa, Soda vulgo appellatur: hanc Sodam molis subactam terunt, et intenuem pulverem redactam incerniculo separant ab intermistis grossioribus partibus;huius singulis libris totidem aqu amphoras apponunt, et aqua probe dilutam coquunt ad quatuor horas usque dum aqua ad tertiam partem redacta sit: mox ab igne depositum duodecim horarum spatio interiecto subsidere sinunt, sedimento vero sublato, aquam reperies limpidissimam. Deinde laneis liciniis in subiectum vas amplum stillatim secernunt, et hoc toties repetunt donec aquam salsam linguae experimento repererint. Tandem ex hac aqua ollam plenam igni apponunt, et tamdiu coquunt donec absumpto humore aquam corpulentiorem in salem redactam invenerint.

Sal Lacustre, quod ex Lacubus salsuginosis extrahitur, cuiusmodi est Lacus Asphaltites in Palaestina, ex quo sal eruitur, quem a Sodoma Sodomaeum vocant. Lacus est apud sacros profanosque Auctores celeberrimus ob Pentapolim, quae ad omnibus seculis memorabilem mortalium terrore mirato Celo sulphureum pluente incendium deflagravit; hic ager, testante acro extu.uti prius amoenitate Paradisum aequabat, ita post horrenda et inaudita praeposterae Veneris, quibus incolae implicabantur, scelera coelesti igne exustus, Infernum potius etiam num quam terrenam aliquam regionem horridus et formidabilis visu prae se fert. Vide haec pluribus prosequentes Sacrarum Literarum in hunc Genesis locum Commentatores, a eius peramaria poriest et adeo grosse substantiae ut duplo marino ponderosior inveniatur; unde corpora intra eum coniecta nunquam ob copiosam bituminis misturam submerguntur, fertque et homines et animalia sine ullo natatoriae artis subsidio: qui mox tamen atque exierint, toto corpore sale conspersi videntur: accolis tamen Sal huiusmodi in usum necessarium non secus ac noster adhibetur. Vide Galenum l. 4 Simplicium.

Notum est quod de uxore Loth in statuam Salis conversa Sacra Pagina refert. Mire sese torquent Interpretes, cur non in quodvis aliud saxum , aut truncum conversa fierit, sed in salinum simulacrum. Nos duplici de causa id factum opinamur, partim physica, partim morali. Si enim naturam loci spectemus, eum ex omnium Historicorum monumentis sale refertissimum reperiemus, unde potius in istiusmodi mistum, quo campus Sodomaeus redundabat, quam in saxum quoddam aliudve mistum, quo carebat, transformatam fuisse, vero haud absimile est. Accedit morale quod sicuti admonitione Divina praevia stulta mulier sapere noluit. ita damno suo in Salis statuam conversa, formidabili suo exemplo, inspicientes posteros, insulsos mortalium animos moneret, non contemnendum esse, quod Divini Numinis exacerbata Mens tanto rigore et severitate iusto suo iudicio vindicaret; saperent itaque et novissima praeviderent. Tertullianus eandem sua adhuc aetate visam fuisse narrat. Brocardus qui abhinc 300 annis vixit, sua pariter aetate inter Engaddi et Mare Mortuum extitisse: Arichomiuius seculi Scriptor etiamnum extare; Thargum vero Hierosolymitanum eandem usque adseculi consummationem, communemque hominum resurrectionem duraturam referunt. Mirum est quod de ea Tertullianus refert statuam hanc ac si viveret humorem a se muliebrium menstruorum fluori haud absimilem profundere. Iterum, quod illa eadem statua, si a quopiam mutiletur, illa mutilum vulnus suum quasi resarcire, etquod ablatum, replere videatur. Sed quoniam haec in carmine quodam de Sodoma haud ineleganter describit Tertullianus, id apponendum duxi.

Ipsaque imago sibi formam sine corpore servans

Durat adhuc, nunquam pluviis, nec diruta ventis;

Quinetiam si quis mutilaverit advena formam,

Protinus ex sese suggestu vulnera complet,

Dicitur et vivens alio iam corpore sexus

Mirificos solito dispergere sanguine menses.

De qua et huiusmodi Enigma profertur: Cadaver nec habet suum sepluchrum,

Sepulchrum nec habet suum cadaver.

Sepulchrum tamen et cadaver intus.

Sed haec παρέργως nunc ad institutam nobis materiam revertamur.

Ex Muria quoque et Garo extrahi salem notius est quam dici debeat; quid vero proprie per Muriam et Garum intelligatur, primo dicendum est.

Muria itaque, quam olim ad condimentum ciborum adhibebant, nihil aliud erat quam liquamen illud quod ex Garo pisce, quem et Scombrum vocant, secundo quem ex Thynno pisce decoquebant, quod vino, croco, concisis herbis, aliisque modis conant. Et Muria quidem, quam ex Scombris sub Gari nomine parabant, uti exquisitissima, ita quoque non nisi Principum mensis apponebatur; altera ex Thyno pisce parata, nobile pariter condimentum et divitibus et nobilibus maxime usui erat; tertia ex apua et vilissimis pisciculis confecta, halec dicta, uti vilioris conditionis erat, ita non nisi in plebeiorum hominum usum cedebat, sus tamen postmodum obtinuit ut omnis aqua salsa, vel sola per se, vel aliis condimentis additis, Muria diceretur. Vide Horat l.2 serm. Satyra 4. ubi duo iuris genera proponit; unum quod ex solo oleo constat, alterum quod ex muria, oleo, vino, herbis contusis, aliisque conflatum est, quod quidem optimum, si Byzantinae orcae muria temperatum fuerit. Verum qui plura de Muria et Garo, eiusque conficiendi modo, desiderat, is consulat Columellam, Dioscoridem, Galenum, aliosque. Multi muriam hodie vocant illud liquamen quod ex sale et aqua dulci simul commistis conflatur, intra quam ovum coniectum si non submergatur, sed ei innatet, muriam confectam dicunt. Sed hoc liquamen nomen muri non nisi ex metaphorico quodam dicendi modo obtinuit; quamvis vero usus muriae ex garo et thynno, hodierno die in Europa desierit, Constantinopoli tamen apud Turcas adhuc vigere, a variis intellexi et etiamnum vocem tantum remansisse, voces Graecae indicant ὄξιγαρον, omne id quod acido dulcique mistum conficitur iursculum; ἐλαιόγαρον quod ex aqua salsa conficitur liquamen, non dissimile iis iuribus quae Itali salza, intingoli, guazzetti vocant. Sed haec de muria et garo sufficiant.

CAPUT V.

De modo Salium extrahendorum.

Quaecunque vi ignium in cineres et calcem redigi possunt, ex iis salem extrahi posse (sive ea ex regno animalium sive vegetabilium sive mineralium existant) nemini dubitandi locus esse debet. Et hisce quidem mixtis potentia inest; in aliis verdo, ur in aqua marina, muria terris salsuginosis, caeterisque nitro halinitro , alumine , vitrioloque pollentibus locis; item in acidulis, excrementis animalium, potissimum avium, uti columbarum, gallinarumque actu seu coagulatus, seu solutus est,unde ad eorundem sales extrahendos modus non adeo difficilis est. Quomodo vero ex omnibus dictis sales extrahendi sint, iam videamus; et plures quidem a Chymicis assignantur, quos ad trilicem differentiam revocamus, ita ut primus sit facilis, alter subtilis, tertius subtilis et arcanus. Primus modus ex Vegetabilibus extra hendi sales.

Ex Vegetabitas classe plantas quascunque selige, quas Sole primum aut umbra exsiccatas in cinere resolve intra fossam vel saxis vel coctis structis laterculis constructam: cinis inde relictus intra ollam congestus affusa aqua coquitur, dilutum intra dolium transfunditur, et sedimento facto humor salsus, quem lixivium vocamus, per colum segregetur et coaguletur evaporando usque ad embammatis sive grossioris iusculi consistentiam, neque enim ad siccum cogitur, ne aduratur: reliqua humiditas, vel leni fornacis calore, vel Solis aestu remanente sale dissipatur quamvis liquamen hoc variis liciniis iuxta Bulcasis instructionem, aut per varia filtra traiicere consultius putem.

SECUNDUS MODUS

hic est:

Aridam herbam vasi fictili inclusam in fornace ardentissimo igne exstructa in cinerem candidissimum combure, cui in vitream cucurbitam coniecto pluvialem, vel dulcem aquam distillatione prius purgatam, in cinerum balneo usque ad quarte parti consumptionem coque: deinde quiescat usque dum ad fundum subsidant faeces: Hoc peracto, liquorem separatum per filtrum transcolatum in aliud vas transfer, in quo coagulabitur in salem quaesitum.

TERTIUS MODUS.

Herba recens collecta, et suo adhuc turgida succo distilletur: separata aqua reliqua vase clauso in cinerem per ignem redigantur; huic vero cineri purificato propria aqua paulo ante seposita restituatur, commistusque liquor in fumo vel balneo per aliquot dies digeratur: digestus hoc pacto cauteque exemptus, usque ad mellis consistentiam distilletur, succus deinde in vitream effusus concham paulatim coagulatur Hoc modo plerique ex Chymicis melioribus operari vidi.

Quibus quidem modis propositis tanquam facilioribus qui non difterunt multum ab iis modis quibus sa ex arundinum, iuncorum, corylorum, quercuumque combustorum cineribus eliciunt: qui sales uti signis et argumentis essentiae, quae in intimo centro latet, carent et oleosa pinguedine diffluunt, et colore pravo lotiique odore sunt imbuti nec odore placent, ita correctrices artes a Chymiae peritis inventae sunt, quibus emendentur et suam denique perfectionem adipiscantur. Quales vero huiusmodi procedendi modi sint, iam aperiemus.

Qui subtilius salis magisterium quaerunt, variis id modis peragunt. Quidam ut omnes supra dictos effectus urinaeque odorem prorsus tollant, ii sales extractos non ad siccum coagulant, sed ad Syrupi formam reducunt, ita ut humiditas superstes vel tingatur a Sole vel fornacis calore siccetur; alii rosacea diluunt aqua, filtrant, coagulant per saepe repetitam operationem. Nonnulli reverberant ad siccitatem; non desunt qui fundant ignibusque collique faciant. Nos autem ne sic quidem salem perfectionem suam consecururum agnoscimus cum eiusmodi tantum sit materiale corpus. Itaque ut perfectionem nanciscatur, spiritu vini aut aceto radicali opus est ut opus compleatur; praecedenti itaque aliqua lotione cineres spiritui vini aut aceti commisceantur; commistum distilletur, distillatum extrahatur, filtretur, coaguletur: idque tam diu repetitur, donec in filtro sextuplici operatione percolata nil remaneat, et sal plane aethereus evadat. Atque hic est primus modus verus salium ex plantis et animalibus, quae plantis analoga sunt, extra hendorum. Ex calce sales multo adhuc facilius separantur, eadem tamen industria, in qua aqua non e pluvia aut fluvio fonteve collecta usurpetur, sed rite distillata dulcis. Nonnulli relictis primis recrementis extractum succum assumunt, atque ex hoc primam eliciunt tincturam, seu quintam essentiam, bis aut ter, donec subtilissima pars sit separata; deinde succum faeculentum ad siccitatem usque evaporatum in cineres redigunt, et ex hisce singulari ingenio et industria salem ad summam perfectionem, adhibito proprio phlegmate, vel illo ipso menstruo quo succus proprius et essentialis fuit secretus.

Herbarum expressarum reliquiae cum magmate seu crassimento succi post arefactionem immissae in ollam subsidere permittantur, olla vacua novis impleatur usque adsummum, quod etiam fieri potest adiectis integris, ut hoc pacto eiusdem herbae triplex concurrat substantia. Olla clausa exili spiraculo relicto per gradus reverberetur,ita ut ultima primis obruta candescat. Ciere exempto tepida distillata dirigatur, effusa aqua clara coletur, coaguletur, solvatur, filtretur et hoc peracto decies denuo coaguletur, donec puritas color et sapor placeat. Quorundam redditis iam essentiis sulphureis et mercurialibus Capita mortua adhuc salem retinent, ita ut non opus sit novis ustionibus aut calcinationibus, sed contritis vel proprium adiicitur phlegma aut stillaticia aqua dulcis, quae statim sale ad se attracto imbuitur; estque hic sal fixus, nam nam volatilis in prima distillatione iam evolaverat; fiet nihilominus et ipse fixus volatilis, si ulteriori distillatione torqueatur: atque hoc pacto ex omnibus salinorum corporum specibus uti ex distillati vitrioli, tartari, salis, aluminis, halinitri reliquiis, item ex capitibus mortuis argenti vivi sublimati, aquarumque fortium sedimentis sal educitur, quod et per coagulationem spiritum praestatur: nam spiritus dictorum salium vi ignium ex retorta, vel per alembicum educti, segregata paulatim et subducente sese spirituosa humiditate, in salem tandem condensantur. Hoc pacto salex tartaro educitur, de quo vide Osvaldum Crollium in sua Basilica. Verum de hisce omnibus copiosior dabitur in squentibus Libris discurrendi materia, quare ad alia.

LIB. VI.

DE NITRO.

SECTIO II.

CAPUT I.

DE NITRO

Eiusque specibus Sale nitro, Aphronitro, et Halinitro.

Secunda Salis species post Sal commune est Nitrum, quod diversis quidem nominibus appellatur, quae tamen quoad essentiam uti prorsus conveniunt, ita solis accidentibus diversum quid sonant, et haud secus ac sal vel nativium vel factitium est; illud intra vel extra terram reperitur, intra terram delitescens aliorum fossilium more caeditur; est enim durum et spissum, lapidis instar, ex quo boracem, sive, quod idem est chrysocollam Veneti conflare dicuntur; vel in speluncis colligitur, in quarum parietibus fornicibusque adinstar stiriarum concrescit, velli quidum adhuc in terram deciduum in flores abit, quam spumam nitri Latini, Graeci ἀφρόνητρον dicunt: distinguitur a solido non alia re nisi duritie et mollitudine, olim magno pretio habebatur id genus nitri, quod in Aegypto in areis post exundationem Nili humore iam evaporato, concretum colligebatur; aliud magni pretii iuxta Philadelphiam Lydiae et Magnesiam Cariae urbem effodiebatur, extra vero fodinas vel in convallibus aut campis lacubusque , ex quorum crepidinibus in salis morem efflorescebat, abradebatur, quam et ἀλμυραγχίαν vocabant. Arte hoc modo paratur, quemadmodum in Aegypto nitrosa substantia terrestribusque glebis fere omnibus in locis nitrum sudantibus, non secus ac sal aqua marina in areolis supra memorata industria excavatis, aut lacuna in salem Solis virtute excoquitur ita sola aqua Nili in areolas nitrosas, quas Nitrarias appellant, vel deducta vel quae inundatione Nili in concavis camporum fossis remanet, Solis efficacia in nitrum concrescit, attenuatis in vaporem aquis dulcibus.

Quod et intelligendum est de omnibus illis locis quae nitrosa terra scatent. Nam ut supra dictum fuit iuxta terreni subiecti dispositionem naturalem aqua dulcis per similia loca defluens, naturam soli assumit, si salem suxerit et ad se attraxerit, in salem excrescet, nitrosa loca pertransierit nitro imbuta tandem in nitrum, si aluminosum in alumen, vitriolatum, in vitriolum efflorescet, quae omnia in Libro V. fuse exposita sunt. In Aegypto nitrum tanta abundantia provenit ut in cumulos congestum cum tempore in saxum excrescat. ex quo elegantia vasa formantu.

Quod si subinde varis coloribus imbutum reperiatur, id nil tamen diversum a nitro arguit, cum omnem colorem a colore terrae ex qua extractum fuerat, trahat: si e rubro, rubrum: si ab albo, album; et sic de caeteris.

Utrum vero nitrum Aegyptiacum idem cum notro sit inter Physicos Medicosque lis adhuc pendet. Nos sane nostrum specie ab Aegyptio minime dissidere putamus, sed solis accidentibus eo fere modo quo sal in nonnullis locis excellentioris naturae producitur quam in aliis. Terrena siquidem locorum dispositio, situs, adspectus Celi, clima diversum,uti in aliquibus locis nobilior aquam in caeteris, differenti locorum dispositione pollentibus, ita quoque nobilioram mineralium mixta generant, quod idem usu venit in omnibus aliis salium speciebus, et experientia Spagyrica luculenter docet.

Si enim salem vel nitrum sive purum, sive imperfectum, impurum, ignobile, variisque miscellis contaminatum ignium tortura per distillationem multoties repetitam ad perfectionem reduxeris, tandem purissimum nitrum, et quod praestantia nulli alteri nitro quantumvis purissimo cedat, reperies; ut proinde praestantia nitri a minus praestanti non differat nisi quod hoc illo minus purum defaecatumque reperiatur, quibus impedimentis sublatis natura ubi cumque tandem locorum id proveniat, prorsus eadem est: ut proinde frustra tot differentibus nominibus id a Veteribus tanquam specie distinctis denominatum videatur: quemadmodum enim sal triplici industria tria conficitur, vel aqua salsa, vel diluto, vel lixivio, ita et nitrum. Siquidem aqua nitrosa, uti aqua Nili, in nitrum convertitur; terra nitrosa dulciimbrium pluviarumque aqua perfusa commixtaque pariter in nitrum calore Solis transmutatur; ex combustis vero roboris quercusque lignis et in cinerem redactis, lixivium nitro extrahendo mire opportunum paratur ea industria quam supra innuimus.

Ad aquas vero quod attinet nitrosas, illae pariter varias differentias pro ratione rerum aquis una commistarum sortiuntur: Nilotica Aegypti aqua etiamsi nitrosa, colata tamen in potum cedit non modo saluberrimum, sed et foecundandis mulieribus mire opportunum, uti in Oedipo nostro ostendimus. Sunt aliae nitrosae accerrimae, aliae peramarae, aliae denique mites et vix ulla rosiva virtute praeditae Vide quae de virtute aquarum nitrosarum ample tradidimus Lib. 5 huis peris.

Nitrum vero ex mari ortum in Aegypto, pulchre sane explicat D. Hieronymus in illud 25 Prov. 11.20. Acetum in nitro qui cantat carmina cordi pessimo. Nitrum, inquit, Nitria Provincia, ubi maxime nasci solet, nomen accepit, nec multum salit Ammonici specie distat. Nam sicut in littore maris salem conficit ardor Solis, indurando in petram aquas marinas, quas maior vis ventorum vel ipsius maris fervor in litoris ulteriora proiecerit:ita in Nitria ubi aestate pluviae prolixiores tellurem infundunt, adest ardor sideris tantus ut ipsas aquas pluviales per latitudinem arenarum concoquat in petram salis quidem vel glaciei adspectui simillimam, sed nil gelidi, nil salsi saporis habentem, quae tamen intra naturam salis in caumate durare, et in nebuloso aere fluere et liquefieri solet: hac indigenae et ubi opus extiterit pro lomento utuntur: unde Iudaeae peccanti dicitur Hierem. I. Si laveris te nitro, multiplicaveris tibi herbam borith, maculata es iniquitate tua, dicit Dominus. Crepitat autem in aqua sicuti calx, viva, et ipsum quidem deperit, sed aquam lotioni habilem reddit. Cuius natura cui sit apta figurae cernens Salomon, ait, Acetum in nitro qui cantat carmina cordi pessimo; Acetum quippe si mittatur in nitrum, fervescit nimirum protinus et ebullit: sic perversa mens quando per increpationem corripitur, aut per praedicationis dulcedinem bona suadentur, de correptione sit deterior et inde in mumurationis iniquitatem succenditur, unde debuit ab iniquatate compesci. Haec S. Heironymus scite sane et eleganter.

CAPUT II.

De Sale nitro tertia Salis specie.

Nitrum, Graecis νίτρον, vel ἀλίνιτρον dicitur, a Nitro ordinario hac nota distinguitur, quod mire flatuosum sit et ingenti spirituum efficacia polleat, mediamque naturam salem inter et nitrum obtineat, quam et nitri spumam vocant, Alberto teste, subtilioris substantiae et virtutis quam ipsum nitrum; unde huius modi nitri speciem, plerique Meteorologici ingentium sub terra commotionum causam unicam dicunt; idque pulvis pyrius, cui Sal-nitrum commiscetur, magna mortalium strage sat superque docet et quamvis haec in Quarto Libro fuse tradiderimus hoc tamen loco nonnulla ibidem omissa, exactius discutiemus, ut admiranda huius salis vis magis magisque patefiat. Elucet enim in hoc insignis Naturae dignitas, aliqua etiam ad usum nostrum necessitas: Est enim assecla ipsius Naturae ars, et veluti administra illius operibus. Primo itaque non secusac sal et nitrum, nativum Salnitrum datur; uti enim Baccius et Agricola scribunt noviter reperiri terreni nitri quoddam apud Saxones genus, quoad superficiem solo farinae instar consperso albicans. quod et eisdem infra venis luxuriat, ex quo faciunt Salnitrum.

Quanquam ego quidem non credam hanc sinceram esse salisnitri materiam, sed aut putrefactam quampiam bituminis sobolem, quo maxime tota Saxonia abundat, aut potius fimi genus, qualem se Baccius vidisse scribit prope Fabrianum oppidum in penitissima Crypta quam Obscuram vocant, sub Apennino; ubi noctuarum myriadibus pernoctantibus, ex congesto ibi ac antiquato multis annorum centesimis earum stercore, thesaurum salis nitri collegerunt inaestimabilem. Tali simi genere ac fecunditate scatere audio immensam cryptam prope Vulturenae fines, qua ad Rhetios transitur patentem quidem longissime, sed ex vespertilionum multitudine inaccessam ut volatu extinguanr etiam luminaria. Ac talis fortasse ea est albicans ac putris materia apud Saxones.

Caeterum oper pretium est ob artificium salis nitri novum et ob qualitates eius non adeo exploratas nec scriptas adhuc, perscrutari eius nature aliqua sane mira paradoxa. Fit Sal nitrum hodie ex acerrimo lixivio, quod excolatur ex simo eiusmodi, stercoreve antiquato, vel putridis etiam cemeteriorum maceriis, terrisque simul studio quodam putrefactis, affusa pluries in vasis ligneis aqua qua eadem hoc lixivium in magnis lebetibus coquitur, fitque Salnitrum longis salis adinstar fibris in fundo vasis concrescentibus. Hoc autem gustui acre est primo sensu, mox acerrimum, stomachum subvertens, ac intestina erodens: quod usu quidem iam nimis est notum in bellicis machinis ac bombaris, quibus iam vana facta est Iovis tonantis superstitio, ac antiquorum bellica instrumenta ridicula; nam incomparabili huius pulveris impetu ac fragore, plusquam fulgurante Iove, audacia plusquam gigantea, audet huius saeculi saevitia, non invicta solum Urbium propugnacula superare, quin vel ipsos etiam metallicos montes dissipare subruere acmari terraque viam aperire; qui mirandus quidem salis nitri effectus est.

Illud vero admiratione dignius ac scrutatu difficilius, quod Salnitrum contrarios adeo et cum aqua et cum igne prodat effectus. In pulvere enim pyrio, quod ex Salenitro, sulphure et cabone adiecto, conficitur, vel ad minimam scintillae approximationem accenditur, ac non tam ardet ipsum, quam diffunditur repente in flatulentum ac vehementem spiritum, quae ipsius ignis facultates sunt misturae pulveris propriae. Mirum tamen est, totum contrarium effectum monstrare Salitrum in aquam coniectum. Nam uti quotidiana hic Romae experientia docet, aestivo tempore, affuso phialae vitreae aqua referte aut intra pelvim sale nitro, aqua intra exiguum temporis spatium, tantum frigoris incrementum sumit, ut tota in glaciem super omnem gradum frigiditatis abeat.

Cuius diversitatis aliquam nobis viam ad indagationem causarum praebet conformis ex plumbo effectus, quem ponit Galenus 9 de Simpl. Med. fac. quippe aquam frigidam et plumbo agitatam, in vase item plumbeo frigidiorem multo fieri,uti et oleum,vinum. Et quemcunque liquorem asserit; quod nimirum plumbi naturae tribuendum est aquae ac terrestris substantiae frigidi ac humidi secundo gradu.

Verum cum hoc Salisnitri miraculum illo tanto maius fit quanto effectus eius prodigiosior; Certe quomodo tam cum igne, quam cum aqua actiones praestet adeo contrarias, et in extremo, ut cum igne ignis fiat, cum aqua vero aqua frigidissima, ea qua par est diligentia indagandum duxi. Qui Naturam penitius rimatus fuerit, is omnia fere contrarii qualitatibus esse praedita, comperiet. Itaque idem potest haud dubie diversa operari, quod in medicinarum simplicium operationibus luculenter patet, Galeno etiam auctore; et praeterea unum et idem non habet eandem rationem in agendo et patiendo in unam rem quam habet ad aliam. Utrarumque enim actio ac reactio fiet sed diversa: ut salisnitri ad ignem et salis nitri ad aquam. Et in his tribus Suppositis tota horum effectuum salisnitri diversitatis ratio consistit, uti recte Baccius notat.

Quae ad explorandam difficultatem, plana fiet nonnullis rerum experimentis: et sane causa manifesta in ole, in quo triplicem ad propositum nostrum experimur diversitatem. Oleum cum aqua nunquam commiscetur, cum io melius, cum lixivio fit unum corpus, et illud acre et calida facultatis, ob substantiae nimirum conformitatem, vel dissensionem, quam habet cum uno, et non cum alio. Sed de calce magis consona sunt ad rem nostram exempla, quae actu frigida, potentia tota est ignis. Calx aqua infusa dissolvitur, ac summo ebullit fervore: oleo admoto vel infuso non miscetur: imo si tandem dissolvatur, servat suas vires, et a Medicis cum oleo usurpatur pro caustico. Si vero calx cum albumine ovi adhibeatur repentinam videbis fieri invicem agglutinationem: Calx enim adeo in se totum absorbet alumen ut illico adurat ipsum, adeoque fiatut si ipso momento temporis adhibeatur, glutinum confracto vitro sive testaceo vasi applicatum tenacissimum reperiatur. Quorum omnium causa tum ad contrarias eiusdem rei qualitates referenda est, tum ad dissimilitudinem diversamque rationem quam idem habet cum una re et cum alia in agendo et patiend.

Sed ut ad calcem aqua frigida mistam redeamus. Calx infusa, vel admota subter, aqua dissolvitur, ac incalescit ob dissimilitudinem substantiae, ut vult Fracastorius. Adde manifestam causam, ob pugnam, quae excitur inter haec duo contraria, aquam et calcem; sive melius, inter igneas calcis pares, et frigidas aque qualitates. Nam aquam calescens a parte ignea calcis, statim evaporat; vapores multiplicati dilatant, imulsuque succedentis aque, pellunt quem proxime attingunt aerem. Sic pars partem pellit, aer facillime evolat, aqua succedit in poros, et usquequaque per minima ne detur vacuum. Hinc aqua incalescit, incalescit et calx, educta calorifica qualitate eus de potentia ad actum. Calx dissolvitur seiunctis eius particulis ac aqua et aquae vapore penetrante tota.

At vero calx cum cum oleo excitatur ad ullam actionem et pugnam; quia habent invicem aliquam communionem; unde oleum quia non est vaporabile, facile cum calce unitur, servat illi suas qualitates, et in sua acrimonia viscositatem.

At albumen est et ipsum viscosum et non vaporabile, sed ob appositas calci qualitates suas frigidas atque humidas admotum facit exhalare calcem, in cuius poros non succedente albumine, quia albumen non evaporat, calx repente se totam immergit et concorporat in se albumen, ne detur vacuum, atque ipso momento temporis trahit quoque secum agglutinatque in ea forti unione partes confracti vasis.

Per haec exempla iam de cotrariis salisnitri facultatis minor videri poterit difficultas. Primum quidem videtur Salnitrum in genere salsugineorum esse unde facile in aqua solvitur, et de hoc non est dubium. Porro ex effectibus adeo diversis cum aqua cum igne, plane patet Salnitrum transire et Solvi in aquam simpliciter; conflagrat autem non simpliciter, sed mediante fomite secum, quod est sulphur, quod est substantia ac virtute igneum, et mediante carbone, qui exsiccat nimiam salisnitri humiditatem, attemperatque pulverem ipsum, ut conflaret facile. Ergo fatendum est, Salinsnitri substantiam partibus constare contrariis, aqueis quidem plurimis frigidisque in actu, unde totum fatiscit in aquis: et partibus subinde ignei atque acribus unctuosisque, quas sibi ex fimo et eius acrimonia contraxit, et per quas est in potentia ad ignem. Penes hanc naturae Salisnitri constitutionem reddenda est ratio ad illas difficultates: Primum, unde est, quod Salnitrum ardens tam magnam faciat violentiam ac vastum impetum? Deinde cur affusum in aquam, eam refrigeret tam repente imo frigidiorem statim reddat ipsam, quam si glacies affunderetur; quod videtur contrarium, cum glacies sit summum frigidorum, et Salnitrum constet partibus igneis.

Ad has difficultates praeter Salisnitri naturalem dispositionem ad ignem et ad aquam, utrobique quaedam violentia intercedit, et utrobique intelligitur maxima. Quantum ad primam: violentia eaque incomparabilis primo elucescit in fulgure, fitque ex parte substantiae aqueae ac frigide salisnitri, quae non est apta nata ardere sed coacta vi ignis superantis, repente vertitur ac exilit in naturam mediam aquae et ignis, id est, in flatum. Ergo in salenitro fit violentia, sed effectus est totius pulveris simul: nam sulphur arripit ignem, ignis in salenitro violenter excitat latum, flatus urget ac dilatat incendium, quia vi excitatur, et repente facit impetum et fragorem, et tandem quoque ruinam et exitium; ad quod triplex concurrit violentia, prima est ipse met ignis, altera urgentis flatus, et tertia ex angustia loci, unde vehementia ignis non inveniens exitum, nec locum ubi ex sui natura diffusissime dilatetur, totam vim convertit in obicem, quem expellit tanto impetu naturae, ut montes frangeret etiam metallicos. Ad alteram quod attinet; Salnitrum fatiscit in aquam nam aqueae naturae est: infrigidat ipsam, quia actu frigidum: citius denique ac fortius infrigidat quam glacie ob violentam antiperistasin ac extincionem partium calidarum ab ambiente aqua ac praedominante in ea humiditate. Haec Salitnitri aquae natura.

CONSECTARIUM

Hinc patet ratio et causa Terraemotum, nimirum spirituosa nitri in subterraneis cuniculis accensa substantia, quae angustiae loci impatiens, dum ampliorem quaerit, susque deque fert omnia. Haud secus ac in cuniculis nitroso pulvere superimposita loca evertunt, tanta violentia, ut vel ipsos montes in aera eiaculari videantur, quod sine nitro fieri non posset, et luculenter patet in ignibus subterraneis qui suo nunquam pabulo destituuntur, semper ardent, neque tamen illum terraemotum causant: mox tamen ac ignis cuniculum quendam nitro refertum fubierit, tum enimvero illud succensum, tantas indomita sua violentia ruinas quas nullo non tempore magna animi formidine diversis in locis contigisse legimus, efficit. Unde et sequitur, non cavernosa, sed nitros cuniculis supraposita loca, terraemotibus subiecta esse. Est itaque causa terraemotus vera et physica, subitanea in subterraneis cuniculis salnitrosa materiae accensio, quae tota simul attenuata laxiorem sibi quaerens locum, dum loci angustiis contineri nescit,disruptis omnibus obstaculis, viam ad exitum sibi pandit.

CAPUT III.

De Salis-nitri Generatione, Natura, Viribus.

Ex praecedentibus, quantum quidem pro ingeni nostri debilitate licuit, operationeris nitro an cum genuinis tantorum tamque contrariorum effectuum causis, non tam nostra quam Peripa eticorum opinione exposuimus: quoniam vero natura nitri non nisi secundum superficiem quandam ibidem enodata fuit: ne tam ingens naturae arcanum inexpositum maneat, hic genuinam eius originem assignare conabimur.

Elementa, uti in Secundo Libro diximus, sunt ex tribus rerum principiis Chymicis, quae nos χαλᾶ τιν' ἀναλογιῶν Sali, Mercurio et Sulphuri nostro respondere asseruimus. Et Sal quidem omnibus mixtis corporibus dat consistentiam, Mercurius aqueam substantiam, gluten corporum, Sulphur vero igneam activitatem; Aere vero ex Mercurio et sulphure partim aquea partim ignea resultant substantia, ut vel ipse effectus humiditatis et siccitatis nos docet: videmus enim res secundum quid non terminari, proprio termino, ergo ex sensu in rebus siccitatem et humiditatem esse comperimus, et aliquid esse ex utroque. Farina enim sicca non conglutinat duas chartas nisi humido prius subiecta fuerit; neque aqua sine farina id ullo modo praestare potest: humidum itaque et siccum, uti omnium quorumcunque tandem mistorum subiecta sunt, ita humiditas siccitasque passibiles eorundem qualitates existunt. Quoniam vero ad mixti compositionem non passivas tantum sed et activas qualitates concurrere necesse est (cum nulla res activa quadam qualitate careat) fatendum est, praeter illam substantiam, a qua res habent, humiditatem et siccitatem substantiam quoque habere a qua calore imbuantur; cum proprium frigoris sit temperare advenientis caloris excessum, quae est aliquomodo frigoris activita.

Sed et hanc vel ipsius Aristotelis doctrinam esse, ex met.. l. 4 met. Text. 13 patet quia enim Philosophus humiditatem ac siccitatem, uti sunt qualitates passive et subiectivae, proprie terre et aqua convenire notat, sapienter intulit, omnia composita ex terra aet aqua tanquam ex subiecto fieri; uti sunt terrestria et aquatilia, quae omnia suos vel in terra vel aquis natales habent nutriunturque in ea. Sed huic materiali parti partem quoque formalem que a calore frigore temperato oritur, addendam censuit, quae quidem proprie ex aere igne seu ex parte spiritosa, quae istis continetur, nascitur. Quia vero mixta ex nudis qualitatibus, humiditate videlicet siccitate, tanquam ex elementis puris, sed ex coporibus tali humiditate et siccitate constantibus; ideo recte Philosophus ea corpora quibus attribuuntur istae qualitates componentes,veluti materiale subiectum determinat; cum itaque siccus sit ignis terra umida vero sint aer et aqua, ideo qualitates hasce passivas proprie attribuit terrae et aqua. Cur vero ignis et aeris nullam hoc loco mentionem fecerit,ratio est, quia istiusmodi elementa uti nulla corpulentia et crassitie praedita sunt, ita ad constituendum mixtum concurrere se solis non possunt.

Atque ex hac Aristotelis doctrina infero, nomine terre minime illum intellexisse aliquod corpus physicum eiusdem speciei, ut ita dicam, individualis, neque nomine aeri aliquod corpus eiusdem infimae speciei similaris. sed rationem aliquam, more suo Metaphysicis assuetum, ab omni materia crassa lentaque innuisse, atque sub hac ratione, in qua Metaphysice conveniunt omnia corpora in crassa et solida, Terram, deinde omnia illa corpora in vapores resolubilia, uti aquosa, aquam, vapida vero et subtili fluore praedita, aerem; non vapida vero et subtilissima substantia constituta ignem sub abstracta, inquam, quadam ratione Metaphysice intellexisse; et quoniam hae rationes in omnibus reperiuntur, ideo ex isomnia corpora composita esse recte et argute intulit. Haec tamen corpora tam crassa quam subtilia rerum disparatissimarum aggregatum quoddam et congeriem esse sensit, illudque corpus, quod Terra dicitur, quamvis nil aliud quam dicta diversarum rerum congeries sit, omnia tamen mixta hoc ipso, quod solida sint et crassitie constent, terram dici; illud vero elementum quod aer vel ignis dicitur, nil aliud esse quam Halituum rerum diversissimarum congeriem, quae tamen in hoc omnes conveniant, quod sint subtilia, vapida et halituosa corpora; et ideo communi nomine ac et ignis dicuntur.

Vides itaque, quomodo Aristoteles Elementorum rationes determinarit: quae omnibus quae supra de vero Terrae, Aquae, Aeris, Ignis elemento diximus, pulchre confentiunt. Latet enim in salis centro spirituosa quaedam substantia, quae uti omnibus mixtorum speciebus inexistit, ita iis omnibus crassitiem et propriam consistentiam subministrat, verumque et propium proximumque terre elementum dici debet, cuius sal sensibile non nisi subiectum materiale est. In humidi vero centro, pari pacto latet Mercurialis quaedam spirituosa substantia, proprium elementum aquae, omnibus corporibus fluorem tribuens, estque gluten quoddam, quo omnia terrea et sicca conglutinantur; et sic de reliquis idem esto iudicium. Quae omnia praemittenda duxi, ut salis, nitri, et salisnitri natura luculentius exponeretur.

Ac primo quidem sciendum est, artificial Salnitrum quod hodie in usum pyrii pulveris adhibetur, multo nativo, quod aut ea quis terrisque nitrosis efflorescit, praestantius efficaciusque esse; unde illo ut plurimum utuntur, quod, ut supra dixi ex stabulis animalium atque latrinis vetustis, ex gallinarum, columbarumque fimo, nec non ex coemeteriis, cryptis, vespertilionumque latibulis eruitur: cuius quidem rei causa neminem latere potest qui latentes sub excrementitio hoc sordium urinae stercorumque fimo virtutes penitius cognorit. Cum hae sordes, quidquid nitrosum intra animalium viscera latet, veluti magnetica quadam virtute ad se trahant, quae deinde multo tempore intra nitrosam terram fermentat, vim multo maiorem ob variam rerum miscellam iam actuatam bilisque quisquilias istis admistas, quam in nativo acquirunt: atque hoc pacto copiosis roboratae subsidiis id paulatim acquirunt spirituum incrementum, quod illi postea sulphuri, carbonibusque iuncti, magna mortalium consternatione demonstrant; quanto enim hoc salnitrum est sprituosius, tanto maioris ruinae effectus praestare censendum est.

Hinc quoque Salnitrum, quod ex variarum rerum alluvio in cuniculis subterraneis, tum maritimae aquae, caeterorumque salium affluxu, tum nativa loci dispositione producitur, mox ignibus intimis correptum accensumque, omnium commotionum meteorologica rumque impressionum, tum in subterraneis, tum supra in aereae regionis districtibus causa est; uti paulo ante, et supra l. 4. copiose demonstratum fuit. Spiritus enim salnitrosi, uti subtilissimi sunt, ita facillime terrae poros transpirant ita in aeris subvecti sublimia, ignearum impressionum effectus causant; vel si iis ob firma subterrestrium partium obstacula penetrare non liceat, tum enimvero exitum sibi ruptis montium repagulis per fas et nefas, solo necessitatis iure, quaerunt.

Cum vero Salnitrum tam admirandis virtutibus polleat, iam videndum est, quomodo id sale communi differat et, ex quibus utrumque constet. Sal commune ex humido viscoso aquae et aeris productum nil aliud est quam terreum illius viscosi, quod calore induratur,et in salem siccatur; igneam vero illud sive sulphureum, quod est in illo humido viscoso acris et aquae mutatur in nitrum, sicut terreum et aqueum in illo mutatur in salem. Salnitrum vero purior est ac defaecacior nitri pars. Unde patet, in hoc differre potissimum sal et nitrum, quod nitrum plus sulphuris et Mercurii, id est, plus ignis aeris, in sua compositione fortitum sit, quam sal, quod in sua compositione plus aquae et terre obtinuit.

In sale quidem ignis et aer occulta sunt, aqua vero et terra manifesta; in nitro vero contra, unde sal commune minime, quemadmodum nitrum ignescit et inflammatur; eo quod terra et aqua. ex quibus sal constat, ignition em impediant, consequenter vehementes illos salisnitri effectus praestare non queunt. Quod enim igneum est in sale cum humido accessit, uti et in nitro; hinc ambo penetrant dissolvuntque omnia corpora dura, et dummodo putrescant, in materiam primam, salem scilicet ipsis similem, a quo originem traxerunt resolvunt; ex quo in Arte Chymica mira patrantur, dummodo humidum illud purum purum perfecte et absolute figatur; infinitis virtutibus in morborum profligatione praeditum, quae in Octavo Libro fusius deducentur. Uti enim nitrum qua congelata, ita ignis congelatus dici potest; utpote qui in intimo suo centro et naturae thalamo totius natur thesaurum atque ignem ite clausum continet, quem si quis ea artis felicitate fixare eumque aurea vel argentea tinctura imbuere possit, istum arcanum illud summum et inaestimabile, quod iam a tot seculis ab universa Philosophorum schola indagatum fuit, possessurum nil dubito. Sed cum haec in alium locum distulerimus, hoc loco tantum eius naturam exponendam duximus.

CONSECTARIUM

Ex his patet admiranda Salisnitri natura et proprietas: Continet enim ut plurimum,tres substantias, nondum purgatum scilicet, alumen, salem crepitantem. et nitrum essentiale, quae ex eius distillatione reperiuntur. Alumen quippe calcinatur fervore quodam et ebullitione; Nitrum purum inflammatur consumiturque; al crepat exilitque. Probat et id gustus aluminosus salus, nitrosus. Insunt eidem spiritus partim frigidi partim ignei, inest aquositas quaedam pinguedine mista; atque ex hisce dependent admirandi salisnitri effectus et proprietates ex diversitate enim elementorum oppositarumque qualitatum, non possunt nisi mira prodire, nascitur in terra stabulatur in aquis, ignem Promethea quadam astutia rapit; in aerem fumos expuit vapidos, ebullitque aquositate; in aqua solutum, intensum introducit frigus; ungulosa eius substantia manu compressa, ut plurimum cum stridore dissilit; tanta spirituum aereorum igneorumque copia abundat, ut vel ex parva mole incredibilem halituum copiam exspiret, uti in sequentibus videbitur. Aquis naturalibus insitum purgat, incidit penetrat, detergit, obstructiones expedit, movet, propellitque arenosam renum vesicaeque substantiam. Cum distillatur aut sublimatur, ut plurimum excessum sentit caloris, vasa disrumpit; arte vero tractatum miri caloris halitus eructat, estque potissima vis eius in aquis fortibus; fluxus inde fiunt ad purganda metalla nobiliora, et ad venas decoquendas aptissimi, magno sane indicio, quanta resolvendi detergendique facultate polleat. Non est mineralium mixtorum fodina aut vena metallica, cui nescio sane qua insita sibi ambitione non associetur; inter caetera sali, alumini. Ammoniaco caeterisque salibus veluti cognatione sibi proximis non tantum adnascitur sed ea iis divitiis suis implet; ingenti proinde in magno illo Chymicorum magisterio usui est; praesertim in vitriolo nitros0, in quo sulphur et Mercurius aequas proportionis partes obtinent. Foecunditas eiusdem vel ex hoc patet, ex terris naturali eius iuris dictioni subiectis, ex quibus eximes quantum volueris, eas tamen post nonnullos annos, denuo refloruisse reperies. Imo si quis terras seminibus eius fecundas, vel parietes aqua perfuderit irrigaritque, intra exiguum temporis spatium, in nitrosa sua germina floresque repullulasse videbit. Sed haec eperimento comprobemu.

Experimentum

Nitrum in Flores.

Fiat tubus ligneus, fictilis aut etiam ferreus, compluribus foraminibus pertusus, hunc tartaro, calce viva et sale vel etiam urina oenopotae, in unam misturam coactis, impleto; quae massa triduano Sole indurata unacum tubo in cellam humidam transferatur, et non sine admiratione, cum tempore alis nitri flores ex memorata massa niveorum adinstar floccorum germinare comperies: imo tanto subinde impetu, ut si in clauso vitreo vase nonnullos herbarum nitrosarum succos longo tempore stare permiseris, tum enimvero nitrum inexistens fermentatum iam et spiritu fecundum, ingenti propagationis desiderio ardens loco clauso contineri nescium, vel ipsum vitrum acredine suaperforabit, ut remotis obstaculis sese propagare liberius queat. Experimentum huius sane rarum vide in praecedentibus Libris traditum, quod a Medico Montispolitiano comprobatum propriis oculis me vidisse memini.

CAPUT IV.

De Nitrosi pulveris pyrii conficiendi modo et ratione, eiusque variis in Arte pyrobolica usibus.

Modum conficiendi pulveris pyrii, uti Chraskovitz in sua de Arte Polemica tradit, non ii tantum, qui rei Pyrotechnicae student, et alii, qui in eodem elaborando fecere professionem, cognitum habent, sed plurimi etiam, qui minora sclopeta et gestatorias seu manuales bombardas tractare solent, imo non pauci agrestium hominum propriis manibus, nullis adhibitis artificiosis machinis et instrumentis eundem conficere norunt. Vidimus enim, ait dictus Auctor plurimos Polodiae et Ukraniae incolus, quos Kozakos vocamus, dispari plane communi modo pulverem praerantes. Imponunt nempe nitri, sulphuris et carbonum certas singulorum portiones (quorum proportiones et praeparationes unius nempe materiae ad aliam ex sola didicere praxi) in fictilem ollam, et superaffusa aqua dulci igne lento duarum vel trium horarum spatio percoquunt, donec aliqua pars evaporet, et materia spissior densiorque evadat. Hanc postea ex olla extractam, paululumque in Sole, vel calido hypocausto siccatam per setaceum cribrum transmissam in grana minutissima reducunt. Alii autem in fictili caprunculo aut catino, vel super lapide plano et polito materiam pulveri pyrio conficiendo destinatam subtilissime terunt et incorporant, ac denique humefactam in grana deducunt. Supervacaneum igitur arbitramur, multa ea de re verba facere, et ordinem seriemque praeparando observari solitum describere, sufficiet hoc capite mixturas aliquot ad triplicem pulverem conficiendum optimas probatissimasque proposuiss.

Mixturae pulveris ad Tormenta mairoa. Primus Modus. Secundus Modus @Salisnitri libras - 100 Salisnitri libras - 100@Sulphuris libras – 25 Sulphuris libras - 20@Carbonum librasa – 25 Catbonum lib. - 24 Mixture pulveris ad sclopeta maiora, vulgo Musquetas.@Primur Modus. -100 Secundus Modus.@Salisnitri libras – 100 Salisnitri libras – 100@Sulphuris lib - 18 : Sulphuris libr. - 15@Carbonum lib - 20 Carbonum lib. - 18 Mixturae pulverum ad sclopeta minora vulgo Pistolas, et alia. Primus Modus. Secundus Modus.@Salisnitri libras – 100 Salisnitri libras – 100@Sulphuris lib - 12 : Sulphuris libr. - 10@Carbonum lib - 15 Carbonum lib. - .

Mixturae pulverum ad Tormeta et sclopeta maiora inter coquendum vel simplici aqua tantum, vel aceto, vel urina vel vino adusto humectari et inspergi possunt; sin autem ad scopeta minora fortiorem vegetioremque exoptamus pulverem superiores du mixturae sequenti liquore vel aqua ex corticibus malorum aurantiorum et citrinorum, vel limoniorum recentium Chymicis organis distillata inspergantur saepius, coquanturque per horas 24 denique in minutissima grana reducantur.

Liquor autem componitur ex vini adusti mensuris 20 spiritus aceti ex vino albo distalli mensuris 12, spiritus nitri mensuris 4, aquae simplicis ex sale ammoniaco mensuris 2. Camphorae ex vino adusto subactae, vel cum sulphure trito pulverisatae, vel denique cum oleo amygdalorum dulcium in oleum redactae mensura una. Figuram molae trusatilis ad formandum pulverem pyrium machinas et varia in armamentariis asservari solita instrumenta eimo Lirdabimus.

Mirum illud in pulvere pyrio, quod granulatus plus virium et effectus habeat, quam in pollinem redactus, cuius rationem supra reddidimus; granulatus enim pulvis plus aeris et spirituum continet, quam in pollinem redactus, in quo spiritus dissipati avolant. Siquidem id experientia docet in tormentis bellicis, si pistillo tormentario ita cogatur calceturque, ut grana amittat et dispulveretur, pulverem quoque vim suam eiiciendi globi amittere, quam habuisset, moderate coactus fuisset, adeoque vix aliquando ex orificio tormenti expellit globum; et simile id illi evenit, quod pulveri aqua madefacto, qui omni expultrice virtute spoliatus levissime conflagrat cum igni accenditur; et si in machina bellica reconditus sit immisso per foculum igni non expellit globum, sed per eiusdem foculi patulum foramen erumpens ardere non cessar, priusquam totus exuratur; quod et in metallis verum est. Illa enim, quo solidiora fuerint, difficilius ignescunt, spongiosa vero aut minus solida citissime calefieri videmus, ex eo, quod rara et fistulata, ac per poros, qui aere pleni sunt, non difficulter in interiora recipiant ignem. Idem etiam in pulvere pyrio, qui praeter supramemoratas rationes, hasce quoque adiunctas habet, quod si eum in modum densetur, ut ignis radii per foculum bellicae machinae illapsi compactum illius corpus penetrare nequeant; ex eo quod inter pulveris grana, vacua nulla per quae ferantur, sint relicta certe momentane pulverem totum, in quo tamen omnis vis illius sita est, accendere non possunt, adeoque per partes duntaxat absumit pulverem ignis, quod materiam ad hoc aptissimam nactus sit; nec extinguitur, quoad ille suffecerit aut violenter suffocetur. Huic rei etiam simile quippiam evenit in pulvere, varie dispersus, nec in unum corpus collectus incenditur: ubi non diluitur quidem vis essentialis pulveris, aut potius ignis in pulvere sed actio propter partium suffocationem constipationem quesuum effectum obtinere non potest.

Huius veritatis praxis Pyrotechnica argumento est, et ratio superius adducta illi quaestioni , cur granulatus pulvis sua fortior farina sit, aliquo modo inserviet; siquidem in grano salisnitri eius spiritus inclusi et unacum sulphure et carbonibus virtus magis unita videatur, in pulveris vero compacti farina non item. Huic illud quoque addendum; quod tormentum bellicum longioris cannae pulvere, non dico in farinam redacto sec granulato etiam ad orificium usque repleatur, G non per foculum quidem, verum per orificium tormenti in pulverem mittatur ignis, nequaquam tormento inferet damnum aliquod; cum et per partes in pulverem agat, momentanee pulverem totum incendere non valens, et quasi per superiora in inferiora operetur, quod eius naturae maxime dissonum est; aut quod magis proprium, nullis mancipatus sit carceribus, ligatusque angusti loci vinculis nec ulla habens obstacula , quae libertatem quaerendo amoveret rumpere debeat, sed patentem ad orificium machinae habeat exitum.

Nec illud silentio praetereundum arbitramur, quod opinio minur expertorum sit, pulverem pyrium, qui maiora habuerit grana, potentiorem vegetioremque esse, quod quidem primo intuitu verisimile videtur, ob rationem superius a nobis allatam, quod nempein uno grano maiori plus salisnitri carbonibus et sulphuri adhaereat; et ab altera parte falsum est; quia maiora grana minoribus tardius resolvuntur in ignem, et praxis Pyrotechnica docet, pulverem in minutis limagrana redactum multo vegetiorem fortioremque esse; quod et facilius grana minora absumantur, ibique(quod rei cardo est) maior salisnitri quantitas carbonibus et sulphuri admixta sit, cum tantum ad minora sclopeta et manuales bombardas eiusmodi pulvis parari soleat, ad tormenta vero maiora bellica longe remissior minusque diligenter elaboratus. Et cum tormenta maiora maiorem pulveris capiant quantitatem manualibus bombardis, maiora quoque grana pulvis ille tormentarius requirit, ut tanto velocius igni radii per maiora inter pulveris grana, maiora spatia vacua labantur, pulveremque omnem in uno instanti resolvant in flammam.

Experimenta bonitatis Salisnitri.

Ponatur super tabula lignea munda et polita aliquantum salnitri, et ardenti carbone incendatur, ac sequentia notentur.

Primo. Si ediderit strepitum, qualem in communi sale videmus, cum candentibus prunis superiniectus fuerit signum erit multo eiusmodi sale abundare

Secundo: Si fecerit spumam pinguem et densam, habebitur pinguedinis signum.

Si post totius salis exustionem immundae quaedam faeces restiterit infallibilis nota est, eiusmodi salem plurimum terrestris materiae continere, et quo maior fuerit copia istarum faecium, eo maior quoque quantitas eiusdem materiae sali inerit, ac proinde multo minus purgatior, multoque minus potentior iudicabitur.

At si fecerit flammam claram, longam et in plurimos radios dispartitam, fundum vero tabulae remanserit mundum, arseritque puri carbonis modo sine omni spuma, et crepitu horrido minusve convenienti, purgatum bene et perfectum esse salem nitri, coniecturam capere licebit.

Volunt nonnulli, infallibile vestigium esse bonitatis salisnitri, si post secundam clarificationem more solito peractam, non plusquam quatuor librae ad singulas centum libras desiderentur; sin vero secunda rursus vice clarificetur, quatuor quoque ut antea libras deesse oportebit.

Ex quibus patet, tanto pulverem ese meliorem, quanto maiori industria purgatus fuerit; tantoque maiori vi pollere, quanto puriori nitro instructus fuerit. Hinc praefecti πυροβολίας, globos unius tormenti aut mortarri, 50 libris pulveris melioris multo in longius spatium promovent, quam 50 libris pulveris debilioris. Ad quantum vero spatium singulae pulverum differentiae globos proiiciant, vide apud peritos Poliorcetices Magistros pyrobolistas, qui huiusmodi differentias in tabellas relatas exhibent.

EXPERIMENTA

De Pulvere muto.

Cum strepitus ille tormentorum non nisi a spirituosa salisnitri substantia prodeat, quomodo pulvis sine strepitu conficiendus sit,aperiamus; et quamvis multi multa de hoc pulvere scripserint nos tamen probatissimas tantum aliquot mixturas hic apponemus ex variis Auctoribus fide dignis collectas.

Modus primus. Pulveris pyrii communis libras 2, Boracis Venetae libram unam: trita et incorporata bene omnis materia granuletur.

Modus secundus. Pucrir commuis libras 6, Boracis Venetae libram unam, lapidis calaminaris lib 3, salis ammoniaci lib.3, fiat pulvis granulatus, ut supra.

Modus tertius. Pulveris communis libras 6, pulveris ex talpa viva in olla fictili vitriata calcinara lib. 3, Boracis Venetae lib. 3.

Modus quartus. Sali itri libras 6, sulphuris lib. 1 1/2. Pulveris e cortice secundo Sambuci lib. 3. salis communis uti lib. 2, fiat more solito pulvis granulatus

Notandum tamen hoc loco, huiusmodi pulverem non tantam in explodendis globis vim habere, uti in nitroso pulvere: Ratio est quia deest principalis causa eius quam praestat vehementiae, qui est spiritus nitro inexistens, angustiis loci contineri nescius, unde ut exitum obtineat, omnibus dispulsis obstaculis libertatem ea quam miramur efficacia sectatur. In pulvere itaque nitro destituto tormentum bellicum adeo in explosione debile est ut vix ad aliquot passus obsistentem sibi globum extra proiicia.

EXPERIMENTA

De Pulvere variis coloribus imbuendo.

Pulveris communis pyrii omnis nigredo ex carbonum atro colore fesultat. Possibile tamen, eundem ali quoque colore tingere, si carbonum loco vel ignum putridum, vel papyrus alsba humefacta prius, postea in furno calido siccata et in pulverem trita, vel aliud quippiam simile facile ignem arripiens et combustibile ut in sequentibus patebit, sumatur, varii que colores addantur. Proponemus igitur hoc capite mixturas aliquot, ad pulveres variis coloribus imbuendos mire opportunas.

PULVIS ALBUS

sic fit.

EXPERIMENTUM I

Recipe Salisitri libras 6. sulphuris libr. 1 medullae Sambuci exsiccate lib. I.

EXPERIMENTUM II.

Recipe Salisitri libras 1 sulphuris lib. 1. corticum, vel partis lignosae cannabi decussae lib 1. fac ut supra praescriptum fuit. et habebis quaesitum.

EXPERIMENTUM III.

Recipe Salisnitri libras 6, sulphuris lib. 1 Tartari ad albedinem calcinati, dein in aqua communi in olla non vitreata ad evaporationem totius aquae cocti I

Ratio horum omnium: quia salnitrum et carbones in cinerem candidum resoluti, ab una sulphuris libra denigrari nequeunt,unde pulvis albicare videtur.

PULVIS RUBICUNDUS EXPERIMENTUM I.

Recipe Salisnitri libras 6. sulphuris lib. I. Ambre lib. 2. sandali rubri lib. r.

EXPERIMENTUM II.

Recipe Salisnitri libras 8. suphuris lib. I. Papyri exsiccatae, et in pulverem tritae, et in aqua cinnabaris aut ligni Brasiliani coctae, et iterum exficcatae lib. I. Ratio est, quia Salnitrum rebus colore rubro imbutis una cum sulphure adusto facile tingitur, unde et pulvis et fumus rubescunt.

PULVIS LUTEUS

EXPERIMENTUM.

Recipe Salisnitri libras 8. sulphuris lib I. Croci sylvestris cum vino adusto prius coct, deinde optime exsiccati et pulverisati libram unam. Ratio eadem, quae supra.

PULVIS VIRIDIS.

EXPERIMENTUM

Recipe Salisnitri libras 10. sulphuris lib I. Ligni putridi cum aerugine aeris et aqua vitae coct, dein exsiccati lib. 2.

PULVIS COERULEUS.

EXPERIMENTUM

Recipe salisnitri libras 8. sulphuris lib.1 Scobis ex ligno tiliae cum Indico et vino adusto coctae dein exsiccatae et pulverisatae lib. 1. procede ut supra, et habebis quaesitum.

Chapter IV. On the method and principles of preparing nitrous gunpowder, and its various uses in the art of pyrotechnics.

SECTIO III.

DE ALUMINE

tertia Salis specie.

CAPUT I.

De Nomine, Definitione, et varietate Aluminis.

Post Salis Nitrique species Aluminis tertiamm Salis speciem progrediemur:nomen suum sortitum videtur a Graeca voce, ἅλς quod salem significat, eo quod salem sapore et colore referat; atque nihil aliud est, quam salsugo, ex aqua, lapidibus, limo aluminoso coalita, quae deinde insolatione maturata, variis coctionibus dilutionibusque tandem in alumen condensatur: et ut sese sal ad nitrum; ita alumen ad vitriolum habet, ex pyrite ut plurimum utriusque parente genitum; estque vix provincia, in qua non vel sponte efflorescat, vel fodiatur. Complures eius sunt species, de quibus tamen inter Minerologos ingens lis est et controversia. Ego cum Brasavolo aliisque peritioribus rei mineralis magistris, omnes Aluminis species ad quique capita reduco: ita ut aliud sit alumen rupeum, vulgo Alume di Rocca; aliud, quod Zuccarinum dicunt a figura Conica, quam Saccharum in Conos coagmentatum refert, aliud alumen Plumae, aliud Scaiolae, quibus nonnulli quintam speciem, quod alumen Catinum vocant, aciungunt, alii in alias species dividunt, quae tamen non tamre, quam nominibus tantum differunt: quod enim illi Schiston, nos alumen Scaiolae dicimus, quod Trichetin illnos alumen Plumae; quod denique Strongyen dicunt nos alumen rupeum dicimus. Sed ne in nominibus exponendis tempus teramus, ad rem ipsam specificas que singulorum differntias enodandas, nostrum studium convertamus.

Hallucinantur ut plurimum ii, qui putant, Alumen rupeum idem esse cum eo quod liquidum dicitur; quid enim per liquidum intelligere velint, animo vix concipi potest nisi forsan aqua dilutum solutumque alumen intelligant; quod tamen gratis dicitur, cum nullum alumen detur nisi id prius per aquam purificetur: de modo procedendi postea agemus.

Non parum quoque inter se de Aluminis Catini, et Alchali differentia constituenda Auctores digladiantur: nos unam et eandem rem esse, nominibus tantum diversam afferimus. Alchali quippe nil aliud esse dicimus, quam succum illum, quem ex planta quam Sodum, Arabes Hali dicunt exprimunt, qui eo quod manicae inditus intra Catinum instillet et deinde in alumen denetur, Alumen Catinum appellatur, et hoc vitro maxime affine est.

Maior difficultas est in determinanda differenti, quae intervenit Alumen Plumae inter et Amiantum, quem lapidem Asbestum vocant. Certe haec unam et eandem rem esse dici minime potest, sed ex magna similitudine unius ad alium, pro una re a nonnullis Auctoribus sumpta fuisse, certo constat. Si enim utriusque qualitates recte ponderemus, magnam inter utrumque differentiam reperiemus. Cum Plumeum accendatur, et in ignem coniectum facile consumatur, in aqua vero liquescat, quod in combustibili Amianto sive Asbesto, unde et nomen obtinuit, minime fit. Verum cum de Asbesto eiusquem mirabilibus suo loco fuse dicturi simus hic longiores esse noluimus.

Neque alumen Scaialae idem cum Astro Samio seu talco, quemadmodum multi rerum inexperti sentiunt esse dicimus; cum Scaiolae alumen combustum in calcem gypseum, cuius non nisi lucidissima pars est, abeat, quod de talco dici non potest; hoc enim quam difficulter in calcem resolvatur ii soli norunt, qui oleum eius hucusque tantis laboribus expensisque, oleo et opera perdita, quaesiverunt. Alumen praeterea Scaiolae vitrea claritate pellucidum e gypso prognatum fuisse, experientia docet: id quippe in ignem coniectum aut candentibus impositum laminis statim pristinae claritatis vultu abolito, gypsi more albescit, eiusque genuinam induit speciem, quod in talco, nisi intentissimo fornacis igne longo tempore torto, non fit. Sed nos relictis huiusmodi aluminis speciebus, ad id Alumen, quod passim magno apud omnes in usu est exponendum progrediamur.

.

Si omnia Aluminum genera recte expendantur, nemo nisi rerum inexpertus negare poterit quin omne aluminis genus obscure calefaciat: uti Chalcanthum, Chalcitis et Misy quae tametsi vehementer adstringant, non tamen refrigerant, sed maxime excalefaciunt, eorundemque vis corrosiva, qua vel ipsum ferrum absumunt, sat superque demonstrat: quam virtutem quidem a primis qualitatibus, non habent, sed a specifica vi, iis indita uti suo tempore, cum de aquis fortibus agemus luculenter docebitur. Ominum itaque aluminum species natura sua calefaciunt repurgant, adstringunt; unde non incongrue Graeci συνέχεια dicunt σύνω, quod adstringere significat; quod vero nonnulli omnia adstringentia frigida esse sentiant, toto, ut aiunt coelo aberrant. Cum pleraque adstringentia uti caloris vi coacta, ita vel maxime urendi vim possident; uti de chalcantho, gypso, caeterisque dictum fuit; distinguiturque a caeteris salibus virtute propria et specifica, quam ex sulphure traxit, terreae glebae salsuginosae commixta: adeoque Natura loci, varia salium miscella combinata, iam in uno loco sal commune, in alio ex urinis animalium nitrum atque salnitrum, in alio denique vel ex simo, terrisque vel ex lapidibus, ut pyrite,sulphureis corpusculis refertis, alumen producet; virtutemque suam intimo centro continent; inde mirandae in Chymicis operationes nascuntur, quas suo tempore pandemus.

Nunc ad modam id ex axis eruendi, macerandi, coquendi, congelandique procedamus. Certe cum Anno 1639 Tolfae degerem, ubi multorum opinione, totius Europae optimum alumen eruitur, quod alumen rupeum, vulgo alume di rocca vocant; nihil antiquius habui quam ut totius rei in eo praeparando feriem, ea qua fieri potest et debet, diligentia observarem, observatamque hic veluti loco proprio in bonum commune propalarem. Est Tolfensis ager decem milliarium intercapedine a Centum cellarum portu mari Thyrreno adiacenti dissitus, montibus saxosis refertus. Saxa montium nunc candida, modo subrubescentia; iam ex flavo in coeruleum colorem deflectentia spectantur.

Tempore Pii Secundi detecta fuit hoc eventu: Nobilis vir Tolfensis cum mancipium coemissit in alumine conficiendo, multo tempore in Asia exercitatum; hoc quodam die cum saxorum qualitatem intimius examinaret, atque aluminis praestantissimi succo referta cognosceret, quanta inde emolumenta trahi possent, non ignarus, ita herum suum affatus dicitur: Si mihi libertatem dederis , domine mi, ego tibi thesaurum, quo divitiarum copia omnem felicitatem consequeris, ostendam: attonitus ad haec herus, cum quidnam hisce verbis praetenderet, sciscitaretur, respondit, se praedivitem alumini venam detexisse, et hunc promissum thesaurum esse, quo dum viveret bearetur. Herus vero magna aviditate stimulatus, ut rei promissa periculum aliquod faceret serio commendavit, quod et praestitit. Nam nobilissimum ex paucis lapidibus iuxta artis suae regulas alumen educens, quo mirum in modum ad maius quoddam moliendum stimulatus, primus omnium Aluminares officinas condidit, eo sane emolumento quo universa Europa in hunc usque diem fruitur. Hodie a Camera Apostolica sexaginta millium scutatorum proventu locatur. Hisce itaque praemissis iam modum, quo Alumen hoc praeparetur quemque propriis oculis summa diligentia observavi, minuta relatione describemus.

Fit itaque celeberrimum hoc Alumen rupeum, vulgo Alumen di rocca, ex durissimo quodam saxo, quo scopulosi huius territorii Tolfensis montes constituuntur, et duplicis generis est, unum durius et ad rebedinem vergens, alterum vero mollius et albedine candicans: hoc rite praeparatum crystalli instar pellucidum nitet: illud etsi sordidius, maiori tamen acrimonia pollet: candidum apud sericeorum staminum praestantiorumque lanarum vellerumque coccineo colore tingendorum infectores magno in praetio est, utpote mitiori acredine imbutum, nitidioraque vellera reddens. His praemissis sic ad opus procedunt.

Primo, Aluminarii rupicidae non in concameratis cuniculis sed ex saxosi montis lateribus, aperto undique celo, ingenti fossorum ibidem perpetuo commorantium abhibita multitudine partim mucronatis ligonibus ex validissimo chalybe temperatis, partim acutissimis cuneis malleisque ingentibus, lapidosum parietem scindunt, scissum frangunt, et in minutas partes comminuunt, eoque prorsus modo quo in lapidum marmorumque fodinis. quae ad magnae ruuntur aedificia, procedere solent. Confracta et diminutas saxa in fornaces calcariis haud absimiles transferuntur ubi validissimo igne 12 aut ad summum 14 horarum spatio uruntur: si enim diutius urerentur, de Aluminis, utpote diuturniori igne evanescentis iactura periculum haud exiguum incurrerent.

Secundo. Postquam autem refrixerit, coctam materiam plaustris in amplissimas areas deductam, Soli in conicos acervos compositam exponunt.

Tertio. Compositos hos cumulos aqua frigida, quater singulis diebus haustris in hunc finem opportune accommodatis perfundunt, donec perusta lapidum materia diuturna aquae affusione eo usque maceretur, ut in terram quandam lentore madidae argillae haud absimilem permutetur; quod tum primum accidit, cum menstruo spatio et ampliori, repetita quotidiana aquae affusione irrigata fuerit.

Quarto. Hanc materiam in calcem iam redactam, ad ingentites lebetes convehunt, intra quos fornaci insertos aquam per canales deducunt, et succenso fornacis igne fervere sinunt, quod ubi compererint, materiam aluminosam in calcem iam redacta ferventis aquae lebetibus iniiciunt. Adstant utrinque bini robustissimi iuvenes; qui ligneis instrumentis remis haud ab similibus, immissam materiam aquae ferventi continua agitatione commiscent, quousque aluminis materia omnem aquam imbiberit, sibique incorpararit; ubi vero iam aquam totam alumine imbutam gustu compererint tum quiescere sinunt, usque dum terrestre recrementum fundum petierit.

Quinto. Hoc peracto; aquam calentem iam alumine imbutam extractam per canales in hunc finem paratos, in urceos quosdam seu in receptacula quaedam ex iero aut ilicis ligno confecta (ex aliis enim lignis confecta non adeo apta sunt) deducunt; in hisce ubi aliquot dierum curriculo aqua deducta con constiterit, alumen vasorum quernorum lateribus, quae insita vi appetit, adhaerescens, crassitie quatuor aut quinque digitorum adamantinis mucronibus, summaque figurarum polygonarum varietate pellucidi adinstar crystalli, iucundissimum praebet intuentibus spectaculum. Reliquum lixivii utpote iam a terrestribus faecibus depurgatum, denuo lebetibus in novam aluminis cocturam in funditur, sedimento et faeculenta aqua in fundo superstite, per epistomium dimisso.

Sexto. Receptaculi fundo scopis rite mundato, alumen vasorum lateribus accretum, ferreis quibusdam, ferries quibusdam instrumentis divellunt, divulsum in vimineas coniectum fiscellas in vicino aquae alveo fiscellis in aquam demersis lavat; lotum eximunt, in cumulos coacervatum reconditorio imponunt; et deinde Centum cellas transportatum mercatoribus divendunt.

Atque hic est modus parandi rupei, quem quia propriis oculis vidi, hic praxin genuinam apponendam duxi; ubi et hoc dignum admiratione observavi, quarnum illud lignum hanc virtutem possidere, ut cum ipsum nitroso succo refertum sit veluti magnetismo quodam, aluminosam sibi cognatam materiam ad se trahat; unde si qui sex tali ligno quamcunque figuram aut characterem, uti cruces, stellas, nomen JESU et Mariae, similiaque efformarit, atque in tali lixivio ad constitutum diem reliquerit, inveniet is postea loco lignee figurae unam Crystallinam pulcherrimam, mira angulorum varietate distinctam. Atque hic est conficiendi aluminis rupei in Tolfensi agro modus omnium pulcherrimus et expeditissimus, quod et aluminis ibidem confecti praestantia affatim demonstrat.

Non nescio alios complures modo eius conficiendi, auctores tradere, rationemque eius neque simplicem, neque unius modi esse. Nam nonnulli ex aqua alumina decocta uti supra de sale et nitro docuimus, alumen condensatum extrahunt. Quidam ex diluto aluminoso, quod ex eiusmodi generis terra vel saxo vel pyrite, vel alio misto, educitur. Paulo operosiorem modum praescribit Agricola l. 12 De re metallica, quem consulat Lector: ubi et modum docet separandi alumen a vitriolo, si ei admistum fuerit. Porro ex pyrite alumen hoc pacto extrahunt: Primo pyritis frusta in patenti loco educantur; deinde aliquot mensibus aeri exponantur. ut mollescant, tum in cuppas coniecta diluantur; diluta in plumbeos lebetes quadrangulares diffusa coquatur materia, donec in alumen densetur. De modo vero quomodo pyrite aluminoso, aurum, argentum caeteraque quae plerumque sibi coniuncta tenet metalla, separentur, suo loco aperietur.

CAPUT III.

De medici, caeterisque usibus Aluminis.

Cum alme potissimum insigni vi adstringendi, depurgandi, siccandi, calefaciendi, indurandique prae caeteris polleat, facile inde colligi potest usus in infirmitatibus curandis maxime opportunus; hinc iuxta, Galeni, Hippocratis, Brasavoli, aliorumque Medicorum traditiones.

Oculorum scabritiem tollit

Pruritum corporis inhibet.

Sanguinem totum sistit foris illitum

Sanguinis fluxiones sistit adipe commistum et illitum.

Vulnerum putredinem compescit

Hydropicorum eruptiones sanat

Aurium vitia cum succo mali punici corrigit:

Phagedaenas ulcerum cum aceto aut cum galla pari pondere cremata:

Leprosum humorem cum succo olerum.

Impetiginem, lendes, fursures tollit.

Ambustis cum sero et pice confert.

Dysentericis clysterium alumine mistum prodest.

Uvam et tonsillam lapsam restituit.

Exterit quae claritatem oculorum offendunt.

Carnium excrescentiam exedit.

Ingentem postea usum praebet tinctoribus, fullonibus, qui ad tingendos pannos sericaque, alumine carere non possunt.

Aurifabri eo purgant aurum , eiusque bracteas aeri inducunt

Coriarii pelles eo tingunt.

Librarii et Typographi chartas prius in aquis in quibus alumen fuerit dissolutum mergentes, ita eas firmas et validas reddunt, ur atramentum minime diffluere patiantur.

Aquae. inquit Agricola, aluminosa mista atramentosae colorem aeris dant ferro, caeterisque metallis candidis, aes aurum splendidum reddunt; testis huius experimenti sunt Aquae Calidae in Boemia ad arcem, cui nomen Nova domus, Neuhas; nam argentei annuli eorum, qui balneo isto utuntur, frequenti aquae vitriolo aluminosae usu, cum tempore aeris colorem contrahunt, aurei vero etiam illustriores nitidioresque fiunt; et in ferro quoque indurando maxima vi pollent, uti suo loco dicetur. Experimenta curiosa, quae ope luminis comperiuntur.

EXPERIMENTUM I.

Altare integrum Crystallina supellectile adornare.

Primo. Ex lapidibus aluminosis primo insolatione atque irroratione frequenti maceratis uti supra dictum fuit, in calcem redacta in lebete, continua agitatione adhibita coquantur; cocta materia deinde intra vasa seu receptacula ex querno ligno confecta infundatur, et habebis lixivium praeparatum, quo omnis generis res in crystallinam substantiam reduces hoc modo. Primo fiat ex querno ligno Crux et candelabra, torno ex querno aut ilicino ligno confecta, quae in ferreo filo suspensa, atque intra lixivium submersa ad nonnullos dies stare permittas, deficiente aqua, loco ligneae crucis aut candelabrorum crystallinam et crucem et candelabra, mira polygonorum adinstar adamantum varietate vestita reperies nullo ligni apparente vestigio.

Imagines hac arte fiunt: fiat ex ligno querno modulus cuius vis imaginis operculo suo clausus, ita ut lixivium per parvum foramen ad interiorem cavitatem aditum obtineat, eodem prorsus pacto, quo in fusilium metallorum formis fieri solet, et lixivium aluminosum intra concavitatem moduli intromissum, ibi omnes imaginis sinus explebit in alumen condensatum: quare postea illud exemplum cum angustia loci praepeditum, praeterquam ad cavitate malio se extendere non possit, aperta forma moduli imaginem reperies omnino crystallinam, quas scalpro incisam. Hoc pacto aluminarii Tolfenses altaria sua adornare solent, prout magna animi mei voluptate vidisse memini. Quantum porro alumen virtutis habeat ad literas steganographico artificio exaranda, sequens docebit experimentum.

EXPERIMENTUM II.

Accipe alumen ab omnibus faecibus de purgatum, contritum in pollinem redige, scutellaeque imposito superaffunde aquam fontanam, miscetoque donec corpus aliquod acquirat; hoc peracto accipe pennam novam, et supra chartam candidam, quod vis absconditum esse scribas, et consistere usque dum siccum quod scriptum fuerit permittas. Quo facto, alteri correspondenti amico candidam chartam transmittito, qui de arte iam monitus literam intra pelvim aqua plenam submerget, et postquam aliquantisper sic manserit tum ecce paulatim scriptura candida super candidum sese manifestabit, et amico selegendam praebebit, omnium admiratione, dum nesciunt quomodo literae, quae prius non comparebant, iam conspicuae reddantur.

EXPERIMENTUM III.

Si vero desideres ut literae nigrae appareant sic age: Accipe vitriolum mistum que aqua fontana fiat mistura, hac scribe supra chartam quidquid volueris et nihil comparebit literarum, sivero eas comparere volueris, accipe gallae pulverem quem alteri aquae seorsim intra pelvim infusae admicebis; hoc peracto accipe chartam in qua literas descripsisti, et per dictam aquam leniter trahes, et in momento literae quae prius non comparuerunt, nigerrimo colore conspicuae comparebunt. Si vero supra chartam nigram candidam scripturam exhibere tibi sit animus, sic procede.

EXPERIMENTUM IV.

Accipe aquam fontam, cui iungas vitellum ovi, bene mixta tempera ad atramenti consistentiam; hoc liquore in charta candida, quod volueris scribe et siccare permittas; quo facto, chartam candidam atramento imbuas siccarique permittas: si itaque iam literas comparere velis tunc abradatur quod in atramento terrestre est, et statim pulchre comparebunt literae candidae supra nigrum scriptae, non fine admiratione intuentium. Innumera de huiusmodi hoc loco dare possem, sed quoniam ea allis locis reservavimus, supervacaneum esse duxi, ea fusioribus verbis describere.

Diximus supra, magam esse alumen inter et vitriolum cognationem utpote, quorum utrumque eundem parentem habuerit, pyriten scilicet; si enim dura pyritae vena coloris argentei in locum apricum, contrita et macerata ponatur, non multo post et vitriolum et alumen efflorescere videbis, hoc tamen discrimine, quod vitriolum magis terrestrem sapiat substantiam, minus alumen.

Ex quibus omnibus facile colligitur natura utriusque et aluminis et vitrioli; et quamvis hoc ut plurimum atramentum sutorium dicatur , non tamen hinc arguendum est, vitriolum natura sua atro colore aquas inficere: nequaquam: cum vitriolatas aquas,limpidissimas semper comperiamus, et tama lumen quam vitriolum aquae limpidae mistum aquam nunquam inficere; habet tamen vitriolum praeparatum vim quandam abditam, qua succo gallae quercinae commistum aquas in momento nigro colore imbuat,quod experimento tibi constabit: si aquae ex decoctione galle paratae vel paucas guttas immiseris, illae statim veluti atramenti liquore infuso aquam denigrabunt; cuius rationem in sequentibus aperiemus. De aluminosis aquis vide quae fuse in Hetra prosecuti sumus, et in Quinto Libro huius Operis. Visa itaque et discussa aluminis natura et proprietate, iam Vitrioli naturam pari pacto enodemus.

SECTIO IV.

DE VIRIOLO

eiusque miris propeitatibus.

SECTIO IV.

DE VIRIOLO

eiusque miris propeitatibus.

CAPUT I.

De Definitione, Divisione et Ortu Vitrioli

Vitriolum a diaphana substantia vitri, quod aemulatur, sic dictum, a plerisque atramentum sutorium, eo quod pellibus aliisque in atrum colorem tingendis serviat sic nuncupatum, Graecis quoque χάλκανθον Chalcanthum dicitur, quod idem est, ac flos aeris, Arabibus الكند, Alkand, Hispanis Caparosa, uti nihil eo notius, ita nihil ob abditas eius virtutes ignotius est.

Quod ad essentiam compositionemque vitrioli attinet, diversas reperio Physicorum Chymicorumque opiniones. Quidam enim. eorum asserunt, vitriolum esse materiam praecipue compositam ex alumine et sulphure. Nonnulli peculiare sal esse existimant.salium generi accensendum. Nos nostram opinionem subiungimus variis experientiis stabilitam.

Dicimus itaque Vitriolum non quidem materialiter ac re ipsa ex alumine et sulphure compositum esse, praesertim cum Vitriolum dum uritur, calcinaturque nullum post se indicium signumque relinquat quo ad alterutrum dictorum referri queat. Hoc enim pro infallibili argumento sit, omnia corpora. Quibus materialis Sulphuris portio admista existitne levissimum quidem ignis attactum pati posse, quin quantocyus dictam sulphureae substantiam a reliquis separari, ac fuliginem abire, aut incendi, ac in flammam, sulphuris accensi more, abire deprehendamus: adeo difficulter et aegre indolis suae splendorem abscondere potest, ut in antimonio, auripigmento, marcasitis, caeterisque haud ab similibus corporibus metallicis luculenter apparet; que cum nonnihil sulphuris commistum habeant, quantum vis Vitriolo multo compactiora solidioraque sint, ignitamen commissa protinus naturam suam et colore, flamma et odore sulphureo produnt, quod in Vitriolo nunquam fit. Accedit, quod Alumen et Sulphur, ex quibus Vitriolo compotum asserunt, tum ob aquositatem unius, tum ob unctuositatem alterius, ea agant inter se inimicitiae dissidia litesque insociabiles ut non secus ac oleum et aqua diu iuncta permistaque permanere nequeant: ex quo luculenter colligitur, Vitrioli materialem ex sulphure alumine compositionem non posse. Aliud itaque in intimo Vitrioli thalamo latet, quod essentiam eius veramque et physicam compositionem constituat. Res ita sese habet.

Sensata nos experientia docet, et ab omnibus peritioribus Chymiae Magistris pro certo habetur, omnia corpora minerali aut subterranea acrimoniam quandam obtinere, quam a nullo alio quam a spiritu sulphuris acido habent, quae basis unica et absoluta origo omnium aciditatum mineralium: ac proinde omnia corpora quae consistentiam vitrioli aut aluminis habent, aquosa, et quaecunque igne liquantur humiditatem splendoremque suum non aliunde quam ab una eademque communi aqua acquisivisse censendum est: quod vero ea aliquo modo discrepent, eta se invicem seu forma, seu gustu aliove quocunque modo differant, id, inquam, tertio alicui adscribendum est, uti paulo post clare demonstrabimus. Vitriolum quoque etsi sub salium et succorum concretorum genere adnumeretur, sal tamen purum putum minime censeri debet cum virtutibus et proprietatibus a sale, nitro, alumine specie differat. Unde itaque et a quonam hae specificae alium differentiae dependeant, iam aperire conabor.

Primo supponendum est ex iis quae Tertio, Quarto, Quinto Libro docuimus, in visceribus Terrae intimis ignem latere, non eminentialem, aut qui ex antiperistasi fiat sed naturalem ut diximus, qualitate et facultate prorsus talem qualis est elementaris inalio quovis loco supra terram; et quemadmodum ignis noster usualis, subiectum, in quod agat, necessario requirit, uti sunt oleum, resinaceae materiae, lignum , carbo: ita quoque Immensa DEI Sapientia in vasis et matricibus receptaculisque terrae, in quibus ad humani generis usum mineralia generari,coqui. et in metallicam substantiam converti debent, unumquodque iuxta speciem suam, varias glebarum mineralium, terrestriumque portionum substantias produxit, quibus omnibus et singulis quidpiam pingue et oleaginosum igni concipiendo aptum tum adiunxit, quod non aliud quam sulphur esse dicimus. Hoc itaque sulphur, postquam in dictis terrae concavitatibus ab igne subterraneo per cuniculos pyragogos accenditur, simul etiam emittit e corpore suo acidum quendam vaporem, acrem et caustica virtute praeditum, qui dum subtilitate sua interiores montium fibras penetrat, ibi aquas quoque subterraneas, quibus in Primo Tomo Terrestrem Globum plenum esse ostendimus, virtute sua caustica et acrimonia imbuit tingitque, adeoque verum fit menstruum ad supradictas glebas cuius cunquetandem rationis fuerit, dissolvendas. Hisce praemissis iam Vitrioli constitutionem sic describimus.

Vitriolum corpus st minerale in imis terrae visceribus ex spiritu sulphure, aqua et minera eris aut ferri, aut utriusque simul permixti compositum; et a spiritu quidem sulphuris acrimoniam suam habet et facultatem causticam; caritatem vero fluiditatemque ab aqua, et a minera aeris aut ferri colore saporemque metallicum obtinet; atque ex his triubs spiritu sulphuris. aqua et minera aeris et ferri. Vitriolum componi experientia cognitum habemus. Simili enim modo et ad naturae exemplar vitriolum artificiale componere norunt omnes ii qui vitam huic professioni intenti sustentant. Sed exemplo omnia clarioraffent.

Scias itaque, Lector, acidum sulphuris spiritum, quo aqua quaepiam subterranea tingitur, menstruum illud esse sive solvens, quod ubi locum quendam, cui minera aeris aut ferri subest, transeundo pervadit, tunc nobis pro certo persuadere debemus, eodem etiam tempore aliquam eius aeris aut ferri portionem abradi exedique, tantam nempe quantam secundum proportionem acidi spiritus, qui in ipso est, dissolvere potest; quo facto, comperies liquorem paulo post viridem provenire aut subluteum, odoris metallici sulphurei, acris quoque seu acidi potius et adstringentis saporis; ex quo liquore vitriolatis corpusculis referto separatur condensaturque Vitriolum illud, de quo sermonem instituimus. Sed Dubia forsan nonnemini occurrentia per Quaesita solvamus.

Primo. Quaeret forsitan nonnemo cum spiritus sulphuris praecipua sit principalisque ac maxime activa substantia tam aluminis quam vitrioli,utrumque enim ex pyrite nasci supra diximus: unde rogo procedit quod ista duo quoad formam et colorem usqueadeo inter se discrepent.

Secundo cur, cum vapor procedens e sulphure causa sit omnium aquarum acetoarum mineralium; cur tam differentis natare reperiantur. Tertio, cur aciditas illa non in omnibus sive calentibus sive frigidis balneis reperiatur. Quarto, cur cum aqua sit subiectum, in quo reliquorum corporum mixtio accidit, cur, inquam. Vitriolum in aquis non sub solida substantia, ut in mineris sed liquida reperiatur.

Respondeo primo, Totam hanc specificam virtutum in salibus elucescentium differentiam, non a sulphureo spiritu et aqua tantum sed tertio quodam corpore provenire, quod nihil aliud esse dicimus nisi glebas quasdam minerales, quae uti specie differentibus virtutibus ab aliis pollent, ita quoque sal communis terrae iis coniunctus virtute insita mutatur in eam indolem, quam gleba ipsa mineralis refert. Hoc pacto Vitriolum non unicuique minerae innascitur, sed peculiarem et maxime sibi appropriatam mineram habet aeris aut ferri, que ipsi soliditatem praebet; ita rursus alumen non omnem terrestrem glebam sed certae rupis speciem amat, in qua salsuginosus aluminis succus actuatur. Sicuti igitur ferrum aut aes a rupe aluminis genitrice, specie differt ita quoque salsugo tum ex rupe dicta ignis ope eruitur. Vides itaque communem naturae salem et aquam per universas Geocosmi semitas diffusa, uri in se considerantur, veluti subiecta universalia ad varias recipiendas formas indifferentia esse; mox tamen ac aqua spiritu sulphureo per intima terrae viscera diffuso impraegnata fuerit, haec aqua ubi glebam salsuginosam invenerit, iuxta glebae proprietatem et virtutem una cum sale ei indito iuncta, salem communem producet; si nitrosas venas subierit nitrum si rupem aluminosam, alumen; si denique ferream mineram subierit vitriolum viride, si cupream, vitriolum album; si denique argenteam glebam vitriolum coeruleum evadet: quae quanto ex perfectioribus metallicis substantiis originem habent, tanto quoque maioris virtutis esse censebuntur.

Respondeo ad secundam quaestionem: Aquam spiritu sulphureo acescentem omnium aquarum, quas acidulas vocant, causam esse, haec enim pro ratione cuniculi et subiectarum glebarum, per quas transit, natura diversas quoque aquarum propiettes efficiet; quae omnia in Quinto Libro uberrime dicta sunt.

Quantum postea ad tertium quaesitum attinet: cur videlicet plerumque aquae dulces ex montibus in fontes et flumina erumpant, quae tamen nullum alicuius salis, cuiuscunque tandem id generis sit, latentis vestigium sive odore sive sapore relinquant: Respondeo, causam esse, quod hae aquae ut plurimum ex amplissimis hydrophylaciis subterraneis originem habeant, fierique non posse ut a spiritu sulphureo, etiam si aliquo modo eam imbuat, tota aquarum moles; et consequenter aquis vestigium sensibile non imprimitur, uti quoque de sale diximus. Si tamen ad Spagyricum alembicum reducatur, inveniemus tandem, quod ea si per salina loca transierit, nonnihil usis in fundo si per nitrosa aut aluminosa, nonnihil nitri aut aluminis; si denique per cuprea, aeruginosa, ferreata loca transierit, Vitrioli comperies materiem.

Ex subterraneorum itaque locorum constitutione dependet aquas nunc maiori, nunc minori pro disparatarum glebarum natura, acronia pollere. Accedit hisce fluxus aquae velocior, quo spiritus ille sulphureus intra scopulosa alveorum gurgustia varie dissipatus carminatusque, uti vim suam aquis commode imprimere nequit, ita quoque hinc inde terrestribus riparum glebis adhaeret, quod non contingit in aquis collectaneis intra cryptas montium sine agitatione consistentibus, quae omnes facillime spiritu sulphureo tinguntur: atque in hisce natura miro quodam magnetismo ludit, dum unumquodque trahitur a suo simili; aes, ferrum insita sibi natura trahit ad se, quo iam intra venam suam refertum est; vitriolum intra aquas per minutissima corpuscula vitriolina dissipatum; Alumen vero repudiata cuprea aut ferrata vena sibi sim ile, quo rupeum saxum turget, appetit; hoc pacto sal salinae glebae paranympha natura iungi cupit. Aqua itaque acido sulphuris spiritu conferta, dum intra telluris cuniculos alicubi inventam aeruginosam glebam exedit simul etiam vitriolata corpuscula in aeris aut ferri vena abdita sibi commiscet, quae deinde ubicunque sibi mineram proportionatam et sympathicam invenerit, foeturam in ea depositam amico coniugio unit connectitque.

Sed accedamus ad quartum quaestium: Dico itaque quamvis vitiroli materia non semper ex corpore aliquo liquido aut lixivio praeparato sub terra extrahatur, sed ipsum quoque in terra sub massa solida in modum fodinae aut minerae reperiatur; hoc tamen ipso nullo modo dico impediri, quominus id rituum sulphureorum ope ei adhaerentium ad minerale quoddam corpus reducatur. Nam sive dicti spiritus ferantur per mediam aquae cuiusdam in aliquam fodinam, in qua collecta aqua locum seu scaturiginem quandam vitriolaceam efficiat; sive ex corpore suo dicti spiritus egressi penetrent subintrentque forma vapori in quandam mineram, intra quam massam quandam vitriolatam producant; sive denique alio quocunque modo illud semper pro explorato haberi debet, omnia vitriolorum genera ex tribus istis rebus, spiritu sulphuris acido, aqua et minera aeris aut ferri, produci. Sed ne quispiam imposterum dubitare queat, dicta experimentis stabiliamus.

EXPERIMENTUM I.

In lateritio quodam tigillo exponatur gleba ferri aut, huic spiritum sulphuris superaffundas, et intra exiguum temporis spatium comperies, aquam totam vitriolo imbutam, odore, sapore, colore. Siquidem spiritus sulphureus glebae aereae super affusus, statim eam rodendo dissolvet, qua dissoluta liquor sulphurei spiritus ad se trahit quod intra glebam latet vitriolum, sive minutissima corpuscula vitriolacea, quae deinde concocta in vitriolum denuo condensantur. Quod itaque arte conficimus, hoc ex modo,quo natura operatur, addiscimus.

EXPERIMENTUM II.

Accipe salsuginosam terram, et iterum terram nitrosam, deinde aluminosam, denique aeruginosam, has intra receptaculum quoddam ita dispones ut ad singula separati canales fiant, MA, MB, MC, MD. Locus vero M a communi impleatur, cui si spiritum sulphuris admisceas statim acescet, ita tamen ut nec salem, nec nitrum, nec alumen. nec vitriolum odore et sapore exprimat. Si postea epistomiis apertis fluere sinas in receptacula, singulis terrenis glebis praeparata, comperies salinam terram A, in salem; nitrosam in nitrum; aluminosam in alumen vitriolum aeruginosam, dissolutis substantiis, abire. Ex quo aperte colligitur, aquam communem sulphuris spiritu imbutam, singulorum corporum dissolutorum salsuginem ad se trahere, et in glebae naturalem, ex qua extraxerat, indolem convertere.

CAPUT II.

Utrum Ferrum vere et realiter in aes, mediante spiritu Vitrioli converti possit.

Transmissa non ita pridem mihi fuit doctissimo Patre Andrea Schaffer ex Hungaria, Aqua atramentosa una cum solea equina, eius vi in cuprum conversa; quae res uti non exiguam admirationem in animis spectantium excitavit, ita quoque varias de huiusmodi transmutatione quaestiones et dubia movit. Et quoniam ego iamdudum a diversis fondinarum Praesidibus Chymicisque, quos in sequentibur allegabimus meam ea de re opinionem iudiciumque ponere coactus sum prodam id hic tanquam loco opportuno. Quaeritur itaque, num Ferrum, vera et reali transmutatione in cuprum convertatur? Alchymistae, qui sibi ex huiusmodi transmutatione aureos montes pollicentur, mirum in modum huic opinioni favent, nullo tamen alio argumento usi, nisi quod Goslariae et in Hungaria, caeterisque locis ferrum passim in cuprum converti asserunt. Verum enim vero sic quibusdam hominibus certa opinione adductis, praesertim in negotio Chymico magna divitiarum spe allectis, comparatum est, ur nullis veritatis vestigiis exploratis rem asserant opinionemque defendant principiis Philosophiae naturalis prorsus contrariam, adeoque dum arcanorum omnium maximum subtilissimumque venantur, in summum ignorantiae barathrum labi videantur, quod et maxime in praesenti controversia innotescet: et ne a scopo nostro fusioribus verborum ambagibus aberremus, falsitatem conceptae opinionis, qua Marpesia caute duriores sunt, exponere expositamque variis experimentis dissolvere conabimur.

Supponendum itaque primo , magnam inter transmutationem unius rei in aliam, et reductionem unius rei ad aliam, seu separationem unius ab alia, differentiam esse.

Transmutatio sive substantiatio tum est, quando duarum substantiarum unius in aliam integra perfecta quoad formam, proprietatem, viresque mutatio fit ut dum ferrum in aes, argentum in aurum aut similia metalla in similia mutantur: atque ad hanc transmutationem prorsus necessarium est ut eaedem substantiae rei alicuius alterentur penitus prorsusque mutentur, dum adsciscere sibi debent aliam formam perfectionemque, quam prius non habebant neque, ut illi perperam asserunt, sufficit ignis vi rem aliquam liquidam fixam nos posse reddere, aut fixam fluidam, aut albam nigram albam, aliisque coloribus imbuere; has enim accidentales non substantiales transmutationes esse solus ille novit qui veritatem rerum non fumo et fornacibus, sed infallibili rationum irrefragabilium trutina ponderat.

Dum itaque ferrum in cuprum transmutari dicitur , id de substantiali transmutatione minime, sed de reductione quadam accidentali, aut partium separatarum, unius ab altera disiunctione dicendum est: Est autem reductio quaedam, per quam recolliguntur et in unam massam coadunantur res queaepiam, quae in minutissimas particulas dispersae et dissipatae erant, nec non diffusae commixtaque alteri cuidam rei, ceu amissae et perditae per reductionem in pristinum suum statum restituuntur. Et sat superque sequentia experimenta demonstrant.

EXPERIMENTUM I.

Aurum in aqua regia dissolutum, in crocei coloris liquorem clarum diaphanumque reducitur, nullo soliditatis opacitatisque vestigio relicto; in hunc liquorem si argenteam virgam, aut quodlibet argenti frustum inieceris, subito, nescio quo magnetismo, aurum liquidum, argenteam apprehendet massam, eique totum quantum colligabitur. Si vero hoc auro argenteum complexum arte Chymica separaveris, (quem modum in sequentiur aperiemus) aurum in pristinam suam formam redactum, tale quale prius extiterat, sub purissima auri forma reperietur, non nisi aqua alba et dilucida relicta. Si deinde Mercurium dictae aquae regiae immiseris, non sine admiratione hunc aurum ad se trahere spectabis abstracto vero liquore in fundo vasis, aurum omne in nigri pulveris formam redactum apparebit; pulvis vero una cum Mercurio Retortae parvae inditus, ignique commissus, evolante Mercurio mox suae in recipiente formae restituitur, auro sub dicta pulveris forma remanente; hic denique crucibulo inditus ignique commissus fususque aurum in pristinam dignitatis formam reducet; quae transmutatio vera dici non potes, quia aurum Mercuriusque in formam propriam denuo reduci possunt; quod in vera transmutatione fieri non potest. Monstrat et hoc idem alia metallorum aeris et argenti commixtio.

EXPERIMENTUM II.

Transmutationis et reductionis in Argento et Aere.

Argento in aqua forti dissoluto, si inieceris laminulam aut quamvis aliam eris particulam, paucarum spatio horarum argentum in fundo residere videbitur, aeri circumquaque instar spongiae connexum; hoc aereo-argenteum complexum igni commiseris fuderisque, utrumque et aes et argentum in pristina sua forma separatum invenietur.

EXPERIMENTUM III.

Aeris et Sulphuris.

Aeris dissoluto in aqua forti, spiritu sulphuris, aut alio quovis, ut vocant, solvente, se ferrum immiseris, aes omne seperabitur a dicto liquore, et apprehendet ferrum, eique quam tenacissime adhaerebit; uti enim haec duo metalla eandem originem ex chalcanthosis glebis sortiuntur, ita quoque amico consortio iunguntur mira quadam sympathia, uti et caetera metalla paulo ante memorata; quorum omnium causas et rationes in sequentibus elucidaturi sumus.

Ex hisce itaque patet, huiusmodi natura operationes nequaquam per proprie dictam transmutationem, trans formationem, aut transubstantiationem fieri, sed per mutationem solummodo accidentalem, cum in id quod fuerant, facile reducantur. Nihil porro restat nisi ut iam qua ratione ferrum in aes transmutari dici possit, exponamus.

Diximus supra Vitriolum vel ex aerata vel ferrata massa suam originem nancisci. Diximus quoque Aquam quamcunque acido sulphuris spiritu imbutam, aeratam glebam exedere, seu quod idem est, corpuscula aerata sua edacitate dissolvere et separare, dissoluta vero corpuscula prorsus insensibilia aquam in se recipere, iisque quadantenus misceri. Hisce positis, cum magnus aes inter et ferrum intercedat magnetismus, insignique sympathia ex similitudine originis polleant, hinc mox ac corpuscula corpuscula vitriolata per aquas dispera eique commixta ferreum quid aquis intromissum sentiunt, ceu inconsociabile aquam consortium pertaesa et tanquam ad ulteriorem finem a natura provida destinata, mox am ico confluxu amicum sibi subiectum ferrum ambiunt illi tenacissimo amplexu connexa; quoniam vero caustica vi pollent quam maxime dicta corpuscula vitriolata, hinc fit, ur intimos ferri poros penetrantes ferrum acredine sua in ferruginem manifestam glutine ferri, seu quod in ferro pingue est, resoluto convertant, quo resoluto, corpusculis per sympathicum confluxum unitis, in ferri locum ait vitriolatorum corpusculorum in massam coacervatio, quae deinde Soli aerique exposita tandem remanente ferri scoria, in aes optimum condensatur quae transmutatio dici minime potest, cum haec omnia per nudam diversorum metallorum separationem fiant, unumque proinde tantummodo in alterius sese locum in unum ex innumeris corpusculis per aquam dispersis congestum, remanente alterius substantia, id est; ferri scoria, restituat.

Patet itaque, aquas vitriolatas ex aeratis glebis originem habentes, s in se continere, ferrumque iis immissum alium usum non habere, quam ut reducat et colligat corpuscula atramentosa, abstrahendo ab iis omne quod in iis latet aes; quod sequenti stabilimus experimento.

EXPERIMENTUM IV.

Vitriolum Hungaricum aeratum aut cuiuslibet alterius rationis, in aqua dissolvatur cui dissoluto lamina serrea tenuis immittatur; quo facto ferrum statim dispersa corpuscula aerata, totumque aes, quod in vitriolatis corporibus latet, ad se attrahere incipiet: quod postea fusione separatum in optimum er reducitur; imo si spiritui vitrioli subulam aut cultrum immiseris, is statim ex attractu aeratorum corpusculorum in vitriolo latentium ris colorem referet. Non itaque hic ulla transmutatio intervenit, sed aeris a ferro pura separatio, eo quod aerata corpuscula in locum ferri iam in scoriam conversi, se substituant, separata ferri scoria. Sivero haec eadem probaveris in vitriolo ferrato, et cui nil aeris insit, ferrum quoque illud colorem suum non amittet, neque alteratum reperietur. Si vero quidpiam a vitriolo isto ad se trahat, id erit pulvisculus duntaxat quidam flavus, et nil aliud, quam ferrugineum quiddam est.

EXPERIMENTUM V.

De ferri in aes reductione Hungaricis in fodinis usurpata.

Quomodo vero in Hungaria ferram in pulcherrimum es reducatur, hic a supra laudato P. Andrea Schaffer mihi communicatum subiungam. Est in Hungaricis aeri fodinis in profundioribus fodi narum puteis rivus quidam ex vitriolatis mineris eductus, harum aquarum ope ferrum in pulcherrimum aes reducunt, eo qui sequitur modo. Ferramenta vilissima omnis generis, rubigine fere consumpta, conquirunt; quo enim ferrum rubigini vicinius est, tanto meliorem effectum sortitur; huiusmodi denuo incudi inducta in tenues cudunt laminas: has laminas rivi fundo impositas ad semestre fere spatium relinquunt, quo evoluto, inveniunt laminas vi aquae atramentosae amalgami adinstar molles, quas ubi aeri Solique exposuerint, in purissimum aes convertuntur ad omnem usum parabile infundo rivi ferri scoria remanente. Atque hoc pacto , magno sane lucro aes praeter id quod e minera eruitur, arte paratur.

Si quis porro spiritui vitrioli praetenuem ferri laminam immiserit, inveniet is cum tempore ferream scoriam in fundo vasis ab aerato corpore separatam; cuius quidem rei ratio alia non est, nisi quod, uti supra diximus, corpuscula vitriolata per aquam dispersa confluxu sympathico in ferri se locum substituant.

Ex quibus patet, nullam hic substantialem transmutationem intervenire, cum in aerato vitriolo null alia substantia metallica reperiatur quam er ipsum, quod ubi ab eo separatum fuerit, vitriolum hoc suum amittit nomen, aliudque nihil superest quam aqua, eique insitus spiritus sulphuris acidus, quod et vitrioli oleum passim nuncupatur, ipsumque tantum obtinet facultatis transmutandi ferrum in aes, quam aqua fortis convertendi plumbum in aurum; unde nequaquam audiendus est Paracelsus impostor, qui hanc veram et realem transmutationem esse, omnibus modis imperitae Chymicorum plebi persuadere conatur.

CAPUT III.

De varietate, viribus, et proprietatibus, usuque Vitrioli.

Ex iis succis concretis qui in aquis reperiuntur et vitriolum sive chalcanthum est, cum connexis sibi speciebus que sunt, sory, misy, chalciti melanteria. Nam aquae, quae huius vel illius speciei succo abundant, eundem ferme habent odorem saporem, eandemque naturam, tantum secundum maius aut minus distinctam: sive enim Scriptorum spectatur auctoritas, sive fodinae, unde eruuntur, sive vires, quibus pollent, sive cognationis gradus quibus copulantur, ducto genere ex pyrite, uti supradiximus, veluti omnium stipite, tantam similitudinem, affinitatem cognationisque vicinitatem reperies, ut eandem rem variis tantum accidentibus distinctam iure dice repossis, cum ex una corrupta materia generetur altera. Ex succo siquidem adstringete non alumen tantum, sed et vitriolum, quin et ex hoc sory, misy, chalcitis, melanteria, producuntur. Et misy vitrioli quidem est, uti soryor melanteria; vitriolum viride in capilli formam excrescit, et saepe ab eiusmodi pyrite per melanteriam prodit, quam undique complectitur. Alumen saepe candidum, vitriloum raro sed viride plerumque, aut coerulem reperitur; quin et ex his, quae ipsi sunt cognata, misy auri prae se fert colorem, chalcitis aeris: sory nigrum fere est uti et melanteria quae tamen ex exsiccata plerumque cinereum induunt colorem; differunt tamen, quod praeter vitriolum, quod nativum et factitium est, caetera omnia nativa tantum sunt, quorum tamen omnium vis adstrictiva inest cum odore sulphureo; vitriolum molle plumas refert, melanteria salsuginem quandam, sory duritie crassissimarum partium lapidem cum odore acerrimo; misy tenuissimum, est chalcitis medium tenet.

Verum cum et de horum natura ingens sit apud Minerologos velitatio, non attinet haec fusius prosequi; quare ad vires et proprietates exponenda festinemus.

Primo enim lanis, pellibus, serico aliisque rebus tingendis ingens est apud tinctores fullonesque usus.

Secundo. Maximum in re Medica usum habet de quo consule Galenum, Brasavolum, Matthiolum, aliosque.

Tertio. Plinius ait, tantam esse adstrigendi vim vitriolo, ut leonum ora si eo adspergantur, mordere nequeant.

Quarto. In vitriolo alumen continetur, si enim lutum eius aqua diluatur, alumen exeo efflorescere comperies sunt enim ex eodem pyrite connata et commixta. Quinto. Si vitriolum uras, album efficitur, quod metallica tinctura exspirante, album, salis instar, manet.

Sexto Potest fieri atramentum scriptorium optimum, quod tamen intra quodpiam spatium prorsus evanescit, videlicet spiritum vitrioli humidae tenacique materiae commisceas; spiritu siquidem evanescente et reliquum, quo imbuebatur, nigrum evanescit.

Septimo. Vitriolm omnia metalla praeter plumbum exedit: unde vitrioli coctores non in aliis quam plumbeis lebetibus coquunt, et ubi illud ad certum terminum coxerint, statim liquefit et si ulteriori ignis tormento urserint, in salem vitriolatum densatur. Cuius rei ratio est, quod Mercurii, quo poller, miscella plumbumque acerrimum vitrrioli succum retundat, compescatque. Sed dehisce vide plura in sequentibus de salium experimentis.

Octavo. Vitriolum natura sua adstringit, calefacit. exedit, siccat: unde sanguis incidendisque humoribus obstructis que meatibus mire opportunum. Chymici ex eo medicamenta conficiunt, magni pretii et utilitatis in desperatis morbis profligandis.

Cum praeterea vitriolum tribus praecipue substantiis constet. aqua nimirum, spiritu sulphuris, et metallo, sive id aes fuerit, sive ferrum, Chymici septem diversa medicamenta ex eo deducunt, eo modo, qui sequitur.

Primo. Aquam extrahunt per balneum vaporosum, quae quia omnium levissima est, aerea et spiritu sulphureo minime omnium particeps: hinc aqua haec vocatur ros vitrioli, viscera corroborat, inflammationem sanguinis mitigat, cerebrum siccitate et calore debilitatum con firmat.

Secundo Aqua ex vitriolo per arenam extracta, et iam sulphurei spiritus nonnihil particeps, aqua secuna vitrioli dicitur, non insuavem de se odorem spargens. purgandis renibus corrosionibus internis, obstructis urinae canalibus mirifice prodest, mane cum iusculo carnis sumpta

Tertio Extrahitur deinde alia substantia vitrioli subtilissima scilicet sulphuris portio; cui nomen siritus vitrioli imponitur; cuius tantae sunt virtutes, et tam admirabiles dotes ut vix satis describi possint; contra omnes morbos admirabile quoddam prophylacticum; quidquid enim putredinosum, virosum et ad ingentes morbos dispositum reperitur, incidit, exedit, consumit, sanguinem ab omni fuligine purificat, calculorum tollit materiam; renes et vesicam purgat, omni consumpta phlegmatum viscositate.

Quarto Ulterius igne tortum vitriolum, oleum quoddam exhibet, quod ardentibus tumidum spiritibus, tametsi intra id sumere non careat periculo, externe tamen applicatum, insignem usum in iis apostematibus quae ex frigore prodierunt amoliendis usum habet, cum narcotica stupefactiva vi polleat, ad hunc gradum deductum; unde et maniacis, phreneticis, caeterisque plurimum et unice confert.

Quinto. Vitriolum tandem exit quod purificatum vocant, sive quod idem est, Sal Vitrioli et sunt residuae ex spiritu vitrioli acidi faeces, terramque tenuem purpurascentem refert, iisdem quibus praecedens virtutibus pollet, potissimum exterius applicatum.

Sexto. Eductis spiritibus. in subtilissimo vitrioli pulvere remanet substantia quadam aerea, quae et in aes reduci potest, ferrum aut aes vitrioli non incongrue vocari potest mundat plagas putridas, carnem inducit similia efficit.

Septimo Omnibus distillationibus finitis tandem in fundo vasis restat veluti caput mortuum, qua Colcotar sive terra vitrioli dicitur, emplastris unguentisque siccantibus et cicatrices obducentibus servit. Atque ex his luculenter patet, quam diversae substantiae, quae forma, colore, gustu, pondere differunt, vel ex uno vitrioli corpore ignis ope educantur, ut vel hinc discas, quanta rerum diversissimarum multitudo et copia, vi ignis Subterranei, aquarumque in intimis terrae thalamis producatur.

CAPUT IV.

De Vitriolo factitio.

Vitriolum quatuor diversis mobis ab in ea arte peritis conficitur. Primus et secundus ex aqua atramentosa seu vitriolata, reliqui vel ex soryos et chalcitidis, vel ex terrestribus glebis aut lapidibus, aliisve mistis atramentosi.

Prior modus hic est: aquam atramentosam seu vitriolatam in lacunis collectam, haustrisque inde extractam in calidis Regionisbus, aestivo tempore in subdiales areas ad aliquam altitudinem depressas per canales deductam, fundunt; ubi relinquitur, donec Solic ardore in vitriolum concrescat. In frigidis vero regionibus, et hyeme, aqua atramentosa una aquae dulci mista primo in plumbeis lebetibus quadrangulis concoquitur, deinde refrigeratam infundunt in cuppas vel lacus, quas piscinas ligneas vocant, ex quibus quaedam quasi transtra superius sic inclusa sint, ut immobilia maneant, ex his pendent restes lapillis extensae, ad quas humor spissus adhaerenscens densatur in diaphanos vitrioli vel cubos vel acinos, qui uvae speciem gerunt.

Tertio modo atramentum sive vitriolum conficitur ex melanteria et sory: misy vero et chalcitis, quia vitriolum maculosum reddunt, reiicienda sunt. Quarto modo ex terrestribus vitriolo imbutis glebis aut lapidibus fit, hoc, qui sequitur, modo.

Primo. Effossam vitrioli venam in acevum longitudinem protractum, supra aream quandam huic operi conficiendo destinatam exaggerat, ubi aperto coelo sex ad minus minsibus, imbribus pruinis Solibusque diu noctuque maceranum relinquunt; quo tempore statutis diebus, ligonibus et rastris acervum dilacerant subvertuntque, iterumque in eandem congerunt coacervationem, ut facilius imbribus maceretur, Solisque ardoribus coquatur; tectoque acervo imposito alio semestri spatio materiam fermentari sinunt.

Secundo. Iuxta tectum alveum effodiunt, qua ligneis asseribus, qua lateribus calceque ita munitum, ne aqua alicubi prolabi queat: hunc alveum aqua dulci purissima replent, cui terram atramentosae materiae iniiciunt, quantum operi conficiendo necessarium iudicant opifices, commistamque materiam ligneis palis in hunc usum paratis, donec aqua vitriolo praegnans claritatem concipiat.

Tertio. Hisce peractis foramina quaedam prope alvei fundum in latere facta recluduntur, indeque exiliens aqua in magnum exipitur receptaculum: quam hinc exceptam in plumbeos lebetes fornacibus superpositos iniciunt, igne que suto fornacem statutis horis excitant; denique ferri aut eris frustum immittunt (sine his enim vitriolum non concrescit), iniecta vero frusta aeris aut ferri exiguo tempore in aquam colliquescunt.

Quarto. Postquam vero debito tempore materiam coxerint subtracto igne ne plumbea vasa ardore ignis liquefiant, decoctam refrigerari permittunt; deinde id in quernos urceolos effusum relinquun, donec in vitriolum concrescat, quod intra unius diei naturalis spatium fit. Sunt et ali modi, quos vide apud Agricolam aliosque Minerologos. Nos quae αὐτόψια observavimus, hic prodimus.

Atque haec sunt quae de Vitrioli natura et proprietate dicenda duxi: ea vero quae in negotio Chymico vitrioli ope patrantur miracula, suo tempore patefien.

APPENDIX.

De quadruplici Salium genere.

QUAESTIONES ET PROPRIETATES SALIS.

1. Cur Sal in ignem crepitet et exsiliat, et quanto minus granum est, tanto maiorem, quanto maius, tanto minorem strepitum edat? Respondeo, causam dependere ab inclusis aeris impatientia, qui calore attenuatus dum maiorem locum quaerit, impetu facto ruptis repagulis eum quem percipimus strepitum edit, cuius hoc experimentum est: in parvo enim grano spiritus magis coarctatur, quam in maiori.

EXPERIMENTUM.

Fiant parvuli globuli ex vitro, qui spiritu vini salenitro subacto impleantur, quos si Hermetica signatura clausos ardentibus carbonibus mox ac inserueris, tunc ecce rarefactus spiritus exitum quaerens nec inveniens, horrendo et formidabili ad instar tormenti explosi sonitu vitro in mille partes rupto, eum sibi violenter aperiet.

2. Cur Sal eadem quantitate modico igne crepitet, in intenso vero igne parum aut nihil faciat. Dico causam esse, quod spiritus Salis in intenso igne statim pereat, quod in modico igne non fit.

3. Cur Sal aqua salis citius aquae dulci eliquetur? Respondeo hoc fieri propter aquae dulcis tenuitatem, aquae vero salsae crassitiem: illa enim uri facile penetrat, ita non nisi cum tempore liquefacit; haec vero uti crassior, ita partes salis facillime dissolvet: dissolutis vero corpusculis salinis id statim quoque liquefieri necesse est.

4. Cur aqua salsa frigida bibi non potest, calefacta vero ac denuo refrigerata tolerabilius potest? Respondeo hoc fieri, quod aqua salsa nunquam calefacta per totam aquae substantiam sua corpuscula sparsa teneat; postquam vero calefacta fuerit, non exigua eorum pars avolet; refrigerata vero reliquum in fundo subsidet: unde aqua sale diminuta tolerabilior ad bibendum praebetur.

5. Cur aqua marina seu aquas salsa incendiis extinguendis inepta? Respondeo, hoc fieri quod marina aqua dulcis caret, imbuta fit, ac proinde potius incendia promoveat, quam extinguat. Hinc et lucernae iniecto sale melius ardent; hinc etiam vestes aqua marina lavari non possunt quia pinguedo salis ipsis inexistens potius inficit, quam lavat.

6. Cur aqua marina etiam si aqua dulci gravior sit? Respondeo, causam esse spiritus igneos refertos maris pinguedine. Hinc urinatores oleo in os sumpto efflatoque lucem quandam in imo fundo causari, operationibus sufficientem.

7. Cur pluviae salinis utiliores sint, quam aquae marinae; et cur sal vix nisi aqua dulcis mixtura efficiatur: Respondeo causam esse quod aqua dulcis, uti levior et subtilior, ita corpuscula salina in aqua salsa existentia facilius penetret ipsisque se uniat, quod non facile fit si crassa aqua crassae commisceatur; hinc rores, utpote subtilioris substantiae, suaviorem reddunt salem. Cur vero Borea flante copiosius sal proveniat, et florem salis maxime producat, causa est, constrictiva vis huiusmodi intensi frigoris venti, qua corpuscula salina quantumvis minima facile constringuntur et condensantur.

8. Cur Sal Ammoniacum in desertis Lybiae Luna crescente crescat? Resp. Causam esse quod crescente Luna semper novo et novo humore irroretur, quia postea interdiu ardore Solis condensatur, humiditate superflua absumpta vel in vaporem attenuata.

Hinc solvitur prodigiosa salsi lacus iuxta Urben Aspendi proprietas, cui tantundem noctu addatur, quantum die auferatur, si Plinio fides est. Siquidem Luna copiosum humorem quem noctu ad magnum incrementum suppeditat salinae materiae, eum aestus Solis attenuatum absumit.

9. Cur Sal Ammoniacus levissimus intra suos specus existit, in lucem vero prolatus gravissimus est Respondeo, causam esse quod intra specus suos ut plurimum in floccos efflorescat, qui uti rarissimi sunt, ita quoque levissimi: mox autem ac in lucem proferuntur, tunc ardore Solis illo quod aereum aqueumque in illis existit, absumpto reliquum terreum condensatur: unde pondere illum augeri necesse est.

10. Cur Aegyptii raphanos suos antequam eos commedant, nitro prius, ut nos sale, adspergant? Respondeo, quia raphanus et ipse astsubstantiae nitrosae tam sibi simili gaudet, unde meliores ex Naturae quodam consensu redduntur. Accedit, quod nitrum iis adspersum succum raphani frigidissimum, quo Aegyptii delectantur, reddat.

11. Cum nitrum in acetum coniectum protinus, non secus ac calci vivae aqua superiniecta, fumet et ebullire incipiat? Respondeo, quia aceti acrimonia excitat spiritu in nitro latentes, dum mixtum excitat rodendo, fit, ut dissoluto nitro ex evolatione spirituum, necessario ebullitio sequatur.

12. Cur nitrum in leonum ursorumque ora coniectum morsus eorum inhibeat? Respondeo, eos acredinis molestia agitatos, dum se a molestia liberare contendunt, facile iniurie sibi illatae oblivisci; omnibusque animalibus commune est.

13. Cur salnitrum sulphuri concoctum, iidem vertatur Respondeo, quod spiritus tam in nitro quam sulphure latentes, per concoctionem uniti perfecte figantur; unde humido evolante in nitro, et pinguedine utrumque conglutinante, terreum in saxeam duritiem tandem transire necesse est.

14. Cur dentium stuproem sal tollat nitrum vero non? Respondeo, quia a macerat, liquefacit que; nitrum vero ob suam acerbitatem adstringit et non liquefacit.

15. Cur in salinis plantae nascantur nutrianturque, nitrum vero nihil gignat, nec alat? Respondeo, causam esse, quod in nitro igneum illud et terreum incisiva sua vi omnia corrodat, quod in salis humido et terreo non fit.

Unde proveniat abstersiva ista vis in nitro, qua omnes sordes e vestibus abluit, et ad colorandos pannos tanti momenti sit apud tinctores et fullones. Respondeo, causam esse igneam illam acredinem una iunctam pinguedini in nitro existenti; igneum quidem atque acre, quod maculas sordesque pervadens rosiva vi sua dissouit, id facile pinguedo illa aquosa abstergat.

Aluminis Vires.

16. Cur vitro fundendo addatur alumen Catinum? Respondeo, Cum alumen hoc ex planta, quam Hali vocant Arabes, conficiatur, herba vero huiusmodi aluminoso succo feta sit, hinc fit, ut alumen additum aluminosae substantiae illud corroboret, et arenas incisiva virtute facile in collique factionem urgeat; unde vitrea substantia silicum arenarumque diaphanis aluminosis partibus iuncta, vitrum carius et lucidius facit,quod sine aluminis additione multo obscurius fieret. Sed de hisce pluribus in Arte vitriaria.

17. Cur aluminis cuiuscunque aqua stilltitia, maxime rupei, carnes exedat, et vel ipsa metalla? Respondeo, hoc fieri ob phlegmatis depositionem ignis ope factam, qua libera, ingentem acrimoniae vim adipiscitur solvendis exedendisque metallis opportunam.

18. Cur alumen squammosum, quod Asini speculum ob diaphanam substantiam vocant, igni iniectum ustumque, statim claritate nativa perita, gypsi more albescat? Respondeo, hoc fieri ob aquearum partium resolutionem ignis ope factam, quibus evanescentibus terreum corpus in gypsum degenerans remanere necesse est; quantum autem aquositatis habuerit in se, quomodo per Staticum artificium explorari possit, alibi dicetur.

19. Cur Typographi chartam praelo distinatam primo per balneum aluminosum traducant? Respondeo, hoc fieri, quod cum charta ex lineis frustis contusis fiat lino autem multum aluminis insit (est enim linum una ex aluminosis herbi, sicuti glastum, cuius tantus in tingendis pannis usus est) hinc fit ut charta per aquam aluminosam traducta, insita quadam vi magnetice ad se trahat corpuscula aluminosa aquae commista; ex hoc vero attract tota chartae substantia, mirifice confortatur. atque duritiem quandam induitne atramentum transfluat aut diffluat, ob unionem partium aluminosarum, quae tam in atramento, quam in charta aluminosa via imbuta, existunt; uti enim hae unionem appetunt ex similitudine naturae, ita quoque omnem partium dissipationem, quae per diffluxum fit, aversantur.

20. Cur turbatum vinum in doliis alumine emendetur? Respondeo, alumen incisiva sua vi vini feculentiam dissolvere et dissipare, quo fit, ut vinum statim pristinam claritatem acquirat. Caeteras proprietates vide in Quinto Libro huius Operis, ubi de Vitriolatis aquis Thermisque ample ratiocinati sumus.

Vitrioli Vires et proprietates.

21. Cur in fodinis vitriolum inventum nullam amplius spem faciat fossoribus ulterius metallicas venas prosequendi: Nam ut plerique Auctores aiunt, vitrioli in venis metallicis Inventio terminum statuit metalli? Respondeo hoc fieri, quod natura per vitriolum, tanquam metallicae generationis basin, monstret, nullum iam metallum superesse ad suam perfectionem reductum; et partes imperfecti metalli vitrioli venis vicini sat ostendunt. Vitriolum autem proximam causam generationis metallorum esse hinc patet, quod, uti supra ostendimus, sulphuris spiritu abundet cum aquositate Mercuriali; unde aciditate sulphurei spiritus acrimoniam acquirit et exedendi, et subtilitatem glebas metallicas penetrandi; unde insita loci natura et propria substantis vi, facile in meralla. cuius naturae fodina est, praesertim in aes, ferrum argentem, tanquam sibi sympathica corpora, condensatur.

22. Cur vitriolum aquae, cui inexistit, claritatem tantamque limpiditatem conciliet? Respondeo hoc fieri, quod grossiores aquae partes vi chalcanthi incisiva et subtiliativa dissipatae subsideant, adeoque ob corpusculorum vitriolatorum diphanam et vitream substantiam, aqua lucidior, splendidior, limpidiorque reddatur.

23. Cur vitriolum excepto, reliqua metallica vasa exedendo corrumpat? Respondeo hoc fieri, quemadmodum etiam supra innuimus. Mercurialis humoris, quo plumbum pollet, abundantiam: hac enim vitrioli vis incisiva quadantenus obtunditur.

24. Cur leonum ursoumque ora, uti Plinius refert, si vitriolo imbuantur mordere non aeant? Respondeo, hoc fieri ob maximam vitrioli acrimoniam, quam uti amoliri omnibus modis conantur, ita quoque tantopere in molestia avertenda occupantur, ut iniurie sibi illate facile obliviscantur, veriti, ne si ulterius lacessant inimicos, maius illis malum accedat.

25. An in vitriolo alumen insit, et quomodo ei insit? Respondeo affirmative, praesertim in alumine quod ex pyrite nascitur. Cum enim pyrites ex quo et alumen et vitriolum generet, dico quod hae differentes specie substantiae commisceantur, et consequenter, arte Chymica facile separentur: nam si lutum vitrioli aqua diluatur, alumen ex eo efflorescit, ideo quod in luto corpuscula aluminosa abdita, irrigata facile efflorescant, eo quod alumen magis aereae, vitriolum vero magis terrenae naturae sit: et ex oleo vitrioli patet, quod aluminis odorem prorsus spirat, ob volatilem aluminis naturam spiritui sulphureo, quo vitriolum pollet, commixtam.

26. Cur fossores vitrioli in intimis speluncis facile intereant? Respondeo, hoc feri ob nocivum putrefacti sulphuris foetorem, cuius vapore narcotico fossores suffocari necesse est, potissimum in Charonticis specubus, quad virosam lethiferamque exspirationem non nisi ex hac mixtura trahunt.

Atque haec sunt quae de vitrioli viribus dicenda duximus; qui plura horum desiderat is adeat sentes Libros; ubi de fermentatione et praecipitatione liquorum metallicorum, pulchra et admiranda experimenta prodimus.

MUNDI SUBTERRANEI

LIBER SEPTIMUS

DE MINERALIUM SEU FOSSILIUM

Que proprie Terreum Elementum sapiunt, Natura, proprietate, et Usu;

et de perenni Geocosmi quae per eorum motum sit pericyclosi et revolutione.

PRAEFATIO.

Siccos concretos praemittere huic Libro, omnino necessarium fuit; uti enim illi reliquorum omnium, sive mineralium, sive metallorum basis et fundamentum sunt, ita quoque ordine naturae, primum inter fossilia locum merentur.

Quod ut intelligas, Lector, scias nullum in rerum natura corpus aut substantiam esse quae ex sale originem suam non habeat, quaeque in eundem tandem non resolvatur, uti fuse in praecedentius Libris ostensum fuit; ita a Divina Opificis Sapientissimi providentia, tum ad praestandam rebus omnibus consistentiam, tum ad conservationem earundem, foecunditatemque ad propagandum, in primaevo rerum ortu sal dispositum fuit, uti enim salina substantia per universas terrae fibras marisque abyssos diffusa est, ita nihil existit quod eam non veluti naturae quodam magnetismo ad se et in se, tanquam bonum sibi unice necessarium trahat ut potea qua firmitatem et robur adipiscatur. Quae omnia in praecedentibus per varias Observtiones et Experimenta ostensa sunt: atque adeo nil aliud restat, nisi ut quid sal Naturae in reliquis mineralium substantiis efficiat, quomodo id in substantiam eorum commutetur, ostendamus.

Et ut in omnibus διμεθόδως procedamus, Primo de is Terrestribus substantiis, quae vel pulverem, vel arenam, glaream, sabulum aut cinerem mentiuntur; Secundo, de mollibus substantiis, quas terras vocant; Tertio de metallicis corporibus imperfectis et lapidibus ratiocinium nostrum instituemus.

SECTIO I.

DE TERRESTRIBUS PORTIONIBUS, Arenaceisque corporibus, quae in Geocosmi utero concluduntur.

CAPUT I.

De Arena, Sabulo, Glarea, Cinere.

De Arena, qua nil notius est, primo tractandum est. ut quid illa praestet in rerum natura; que nam eius potestas, quae vires et proprietates, innotesca. Arena itaque sub triplici differentia considerari potest; vel enim fossilis, vel fluvialis, vel marina.

Fossilis est illa, quando lapidosa substantia aut metallicis glebis vel acri humore exesa in subterraneis fossis collecta, vel alluvione intra montium fodinarumque vacuitates congeritur; quorum omnia interiora plena sunt. Fluvialis et marina est quae fluminum mariumque ripis, fluctuum agitatione advolvitur et nihil aliud quam lapidum quaedam rameuta sunt ex perpetua allambentis aquae attritione causata; vel montium cuniculis aquarum motu devecta, aut arenis post diluvium coacervatis: unde arenaceorum montium colliumque origo, quorum nonnulli succo petrifico successu temporum in lapidem conversi, alii sub mobili arenae substantia remanserunt uti Mons Ianiculus, qui fulvi coloris arenis totus constat.

Quae vero in Deserti arenosis comperitur ex ipsa loci natura est, dum vel humiditate roscida lapidosi tractus et friabilis naturae saxa paulatim attrita in arenaceam materiam degenerant; quae ventorum impetu agitata in cumulos coacervatur, dissolutaque denuo in longe lateque exporrectas planities dispergitur Humor enim roscidus nitro infectus, paulatim rupes saxosumque solum exedendo in arenam resolvit: nitrosam vero illic arenam esse Sal ammoniacum, quod ibi copiosissimum reperitur, sat demonstrat. Vide quae in Quarto Libro de Arenosis terrae tractibus ubertim discurrimus.

Origo itaque arenarum aliunde non provenit, nisi ex acris cuiusdam liquoris corrosione, quo lapides in arenam resolvuntur; vel stillicidiis cryptarum, quod guttae cavant lapides. non vi, sed saepe cadendo;

tantumque arenae inde profluxisse censendum est, quantum cavitatis capacitas in se continebat lapidis: vel aquarum currentium per saxosa loca, agitatione, qua saxa attrita in arenam resolvuntur. Et primo patet ex fontium scaturiginibus, quae arenis omnis generis passim permixtae sunt, quae quidem eius quem atterunt lapidis, aut venae metallicae colorem referunt; si enim per venam ferantur ferream, nigrum, si pet auream, aureum, si per arsenicam et ochram flavum, si per aluminosam, candidum, si per aereum, viridem, et sic de caeteris, colorem referunt; unde ex arenis facile de minera,per quam defluunt arenarum devectrices aquae, iudicium sumi potest, ut alibi docuimus.

Marina vero arena pari prorsus ratione efficitur; cum enim mare in perpetua motus instabilitate fluctuet, tumentesque suos ad litora fluctus continuo volvat, fit ut lapides vehementi Maris agitatione detriti in sabulum, glaream arenaceamque materiam dissolvantur. Quae omnia uti quotidiana experientia docet, ita non attinet de hisceuberius loqui.

COROLLARIUM I.

Ex his itaque patet, tot esse arenarum genera, quot diversa minerarum saxorumque, quae aquae alluvione atteruntur, genera existunt; quae quidem singula naturam et proprietatem totius unde defluxerunt, sapiunt.

COROLLARIUM II.

Hinc patet auriferarum arenarum in nonnullis fluminibus ingens proventus. Cum enim aqua, praesertim salsuginosa, per mineras auri fluens semper nonnihil secum ex ambesis ramentis devehat; hinc fontes et vicini rivi, fluminaque tanto in se maiorem aurearum arenarum copiam continent, quanto aut flumina fontibus, aut fontes cuniculis auriteris fuerint viciniores. De modo vero aurum inde colligendi, lavandi, et a terrestribus faecibus separandi, alibi dicetu.

CAPUT II.

De Qualitate Usuque Arenae.

Rena, si ex lapidum substantia sicca originem trahit, sicca; si ex bituminosa materia, terraque crassa, pinguis erit; verbo, Arena, uti paulo ante diximus naturam et proprietatem assumit eius a quo decisa fuit. Arena quae ad Nili ripas invenitur, tota nitrosa est, uti et ea qua Lybia Regio tegitur ut plurimum sterilis est; unde nec sationi aut plantationi arationique inservit; unde proverbium, Arenas arat. Ausonius ad Theonem Epist. 4.

Quid geris extremi positus telluris in oris Cultor arenarum, Vates, cui littus arandum. Et illud Ovidii. Quid facies o Oenon? quid arenae semina mandas, Non profecturis littora bobus aras.

Secundo. Ad sustinenda aedificiorum fundamenta inutilis est inidoneaque: Cuius causa in promptu est. Quia tamen nulla in natura rerum tes adeo exigua et contemptibilis est, quae non ingentes simul utilitates secum apportet; de utilitate arenae nonnihil adducemu.

Et primo quidem, etiamsi arena fundandis aedibus non serviat, constat tamen nullam sine arena fabricam extrui posse; ex calce siquidem et arena caementum sit, quod uti ad fabricas exstruendas necessarium est, ita ea carere nequimus, et quanto quidem siccior tenuiorque fuerit, tanto maiorem calci mixta firmitudinem obtinet, dum humiditatem calcis imbibens una cum lateribus quasi in saxa convertitur. Secundo. Vitro conficiendo necessaria est;de quo vide ultimum Tomum de Arte vitriaria.

Tertio. Secandis marmoribus confert, ut sine arena aut smyri, quod pariter arenae quoddam genus est secari non possint; ex agitatione enim serrae arenacea corpuscula excitantur, et ex citata duritie sua paulatim marmor una cum serra terunt, ad quod negotium olim maxime profuisse Aethiopicam Plinius nos docet. Hodie exquisitum usum habet illa quae ex quodam Adriatici maris vado aestus vi comperitur, quam vis hodie obvio arenae genere et marmora secent et poliant. Quarto. Horologii seu potius Clepsammidiis, quae horas fluxu suo monstrant; quo nihil vulgarius. Quinto. Habet et arena insignem in Chymia usum, ad liquores metallicos minerales vegetabilesque moderato igne digerendos, de quibus fuse suo loco. Sexto. Mire confert liquoribus amarore aut salsedine imbutis, ad dulcedinem percolatione reducendis. Septimo. Figuli in coquendis vasis ut plurimum arenae mixtura utuntur: crystallina arenae corpuscula ignis vehementia in fornace liquefacta diffusaque argillceam massam mirum in modum roborant, et contra rupturam muniunt Octavo. Fabri arenae aspergine ignem fortiorem reddunt; et in liquandis metallis adeo arenae usus est necessarius, ut sine eus mixtura difficulter fundantur, praesertim ferrum et similia rigidiora metalla; sed cum usus arenae omnibus necessarius sit, de eius usibus amplius dicere supervacaneum duco.

Quomodo vero Arena a Sabulo et glarea distinguatur, restat dicendum. Dico itaque sabulum esse quandam arenae speciem, quod ab ea non distinguatur nisi quod hoc illa grossius sit, durum et molle reperitur, illud marem hoc foeminam vocant; substernitur autem silicibus saxorumque crustis, simul et interseritur; hortorum ambulacris sternendis servit; verbo sabulum plerumque a Scriptoribus cum arena confunditur, ut proinde in re minuta describenda nil aliud sit quam tempus terere.

Glarea quoque vix ab arena et sabulo distinguitur, nisi quod glarea et arena et sabulo grossir sit, cuiusmodi sunt fragmenta lapidum marmorum, silicis, tophi, saxi non adeo magni: et passim ad fluminum littora reperiuntur, pleraque ex aquarum fluentium in rotundam aut ovatam eamque lenticularem figuram attritione dedolata.

Restat de cinere nonnihil dicendum. Cinis est pulvis ex incendio residuus, in quem res usta redigitur: et se habet uti arena ad saxa glebasque minerales unde deciditur, ita cinis ad res, quarum combustione resultat: atque hoc pacto calx cineris quaedam species non incongrue dicitur, quamvis tenuioris illo, qui ex lignis fit, essentiae. Habent et omnia metalla suos cineres, qui aliud non sunt quam residuum illud terreum, quod vehementi ignis tormento in fornaculae fundo aut combustum, aut in calcem redactum subsidet: suntque tot cinerum calciumque species quot rerum combustibilium species sunt. Et lapides quidem calcem, uti diximus, cineris loco praebent, reliqua vero plantarum, herbatrum, fruticum, lignorum, animalium, ossium, cornuum combustio cineres relinquit eius virtutis cuius res sunt ex quarum combustione remanserunt.

Est et hoc in cinere vegetabilium admiratione sane dignissimum, quod intra se contineat salem propagationi eus speciei vegetabilis ex qua cinis remansit peridoneum. Et ut vel unico exemplo me declarem; cinis absinthii salem vero grat continet, qui ex cinere extractus terraeque insitus, eiusdem plantae speciem; cuius combustione cinis remansit, videlicet absinthium producit; sed quoniam haec Naturae miracula in sequentibus variis experimentis comprobabimus, hic ea non tam explicanda, quam tantum indigitanda duxi. Si naturam eius quaeras, Dico calidum esse moderate, cum omnia adusta,teste Philosopho, aliquid caliditatis retineant, et actrimonia tum calcis cinerumque, tum animalium excrementa, salque ipsum clare id doceant; fierique non possit ut fervore nimio adusta et torre facta quendam caliditatis gradum non habeant. Sed iam nonnullos cinerum usus exponamus.

Diximus paulo ante non omnem cinerem eadem facultate praeditum esse, sed pro combustae facultate materiae variari. Unde concludimus, cineres ex calidissimus rebus combustis residuos, calidissimos esses siccissimosque, et ex pyrethi radicis combustae cineribus patet, qui adeo vehementi acrimonia pollent, ut vix eam lingua vel ad primum contactum tolerare possit. Cinis ficulneus acerrimus est,ideoque inter caustica adnumeratur. Cinis ex acerbis lignis factus non parum adstringit, sanguinisque prohibet eruptiones; Buccinarum cinis nobilissimum dentifricium praebet; ambustis illitus, non prius decidet quam cicatricem induxerit tum enim veluti officio suo probe functus, sponte sua decidit. Sarmentitius vitium cinis insignem urendi vim obtinet, nitro et aceto mixtus magnum in sarcoceles morbo sanando arcanum est. Cinis Phrygius, Philosopho teste, collyrium dat nobilissimum. Aromata cinere suffulta acrem odorem acquirunt. Gladiatores olim luxatis membris cineris potu medebantur. Pirorum igni cinis contra fungorum virus efficax remedium. Transpadanis cineris usus adeo placet ut fimo iumentorum multo anteponant. Sunt qui cinere uvas ali putent, radicibus vitium adsperso. Cineres non solum terram recreant sed et radicibus plantarum appositi, vitia frugum tollunt, aeruginem, erucas, caeteraque arborum, plantarum frugum, inimica animalcula confciunt. Cinis Motacillae in salem versus et intro sumptus, contra vesicae calculum admirabile remedium est. Cineres fraxini Plinii relatione, serpentes fugant,si latibula is adspergantur. Catilli ex cineribus facti nobilissimum in Chymica arteusum habent.

PARADOXUM.

Hoc loco omittere non possum, quin intricatam de cinere quaestionem enodem, et est: Utrum Cineris et aquae tantundem simul vas idem capere possit, quantum plurimum utriusque seorsim infusi capiat? Si enim cineri praesertim calido aquam infuderis, aqua cineri mista tantum occupat locum, quantum prius solus cinis occupabat; quae res merito imperitis terum paradoxa videtur. Quomodo autem id fiat explicemus. Dico itaque, cinerem siccitate natur sic exigente oppido rarum partes partibus minime connexas habere, mox tamen si aquam infuderis, praesertim calido tum ecce calore cinerum aqua partim in vaporem resoluta, partim cineri commixta massam luteam constituit, qua partes primum dispersae counitae minimum loci occupant, ob partium constipati iam madefacti cineris condensationem, atque adeo aqua lutulenta partim in vaporem resoluta, partim cineri commixta exhibet idem fere spatium fere spatium quod prius cinis occupabat; quod et cineri frigido affusa aqua praestat,etiamsi paulo maiori cum incremento. Cinerea enim corpuscula ob nimiam siccitatem, uti aquam statim absorbent, ita partes partibus nexae lutum illud constipatum efficiunt, quod locum fere eundem occupat. Sed de hoc experimento alibi fusius agemus.

CAPUT III.

Pericyclosis Naturae mirabilis.

Geocosmum plenum esse ignibus et aquis Subterraneis Quarto Libro amplissime demonstratum fuit. Quae cum ita sint, necesse est Ignes agere in obvias quasvis sive cautes, sive glebas terrestres: hae combustae in cineres, seu, quo idem est, in calcem abeunt. Calx commista aquis obviis lixivium facit, sale confertum eius glebae quae adusta in calcem redacta fuit. Salem in lixivio latentem attrahunt terrenae fibrae, quae sunt veluti venae mesaraicae chylum sanguinemque attrahentes. Sal venis residens, nova molitur, pro conditione glebarum, hic Salis, ibi nitri, alibi aluminis, alicubi vitrioli semina, quae successu temporis in mineralia diversarum specierum transmutantur: haec denique aqua aeruginosa vel ferrata, vel salsa, nova fundat aquarum medicatarum seminaria, per attractum earum terrestrium massarum, quae sympathia cum hovel illo liquore concordant, unde diversae fodinae originem sumunt; ex his vero infinita variorum mineralium fossiliumque propago pullulat. Quod ut intelligatur.

Sciendum est primo, Ignem vel immediate,vel mediate in cautes fossilem que supellectilem agere. Immediate agens Vulcanus Subterraneus in calcem resolvit ea in quae agit: Mediate vero per vapores et halitus, qui intima montium penetralia, veluti spiritus in humano corpore uni versas Microcosmi venas subeuntes ubique laborant pro conditione partium, quas subeunt. Secundo, generantur et in visceribus terrae diversi specie succi, qui cum aquis obviis misti mi ros effectus produnt, miramque rerum genesin pro ratione terreni, cui miscentur. Tertio occuruunt variae metallorum mineraliumque species, quae succis, vaporibus, halitibusque diversatum proprietatum mixtae, ingentem efficiunt fossilium substantiarum toto genere differentium copiam. Quarto, non desunt lapides tum communes, tum pretiosi,quorum non est numerus. Quinto, sunt terrestres substanti, quas terras vocamus. Atque ex ac harum rerum permistione, variaque vaporum, exhalationum, succorum, metallorum, lapidum, terrarum combinatione causatur ingens illa et inexplicabilis rerum varietas, quam nobis Terra suppeditat.

Hisce positis, iam revolutionem rerum indeficientem paulo proximius intueamur. Ignem Subterraneum una cum aqua rerum omnium effectores esses, iam saepe saepius dictumest: hic enim immediate agens in cautes, massas, glebas, in calcem seu cinerem redigit. Calx seu cinis sale rerum calcinatarum refertas aquae cuicunque tandem iunctus, virtute ignis concoctus, vel confusam vel perfectam mistionem causat. Aqua differentibus salibus referta per innumeros hinc inde meatus alveolosque distortos derivata a terrestribus glebis suctu quodam attrahitur,attracta in unum cum glebis corpus congelascit, trahente unaquaque terrea substantia id quod sibi in aquis magis syngenium est. Ex hi sce aquis convenienti loco exceptis nascuntur quoque omnes succi illi sive concreti, sive liquida substantia subsistentes. Hinc aerosam substantiam, sive metallicam, sive lapidosam, quam aqua sulphureo halitu seu spiritu ignea virtute imbuta rodit, exedit et in corpuscula aqu mixta resolvit;illa denuo alio in loco gleba eiusdem naturae ad se attractu quodam in se derivato novum fundat metallicae venae penarium; et quod de uno hoc dicitur, de caeteris omnibus salibus ad glebas sympathicis sentiendum est. Ita ut eae attritu et corrosione metallicarum glebarum aquae ductu alibi novae emergant fodina; ex attritu vero lapidum omnis generis succi lapidosi seu petrifici nascantur, unde novum venarum lapidosarum incrementum. Materia vero seu cinis ex erosione seu succorum, seu metallicarum specierum, seu bitu minosarum portionum eliquatione per occultos terrae cuniculos pyrophylaciis illapsus partim novum igni fomentum praebet, partim novum vicinis cautibus iam exustis incrementum confert.

Atque adeo continua et perenni Naturae operatione, Ignis ope perennis rerum combustarum cinis, ex cinere seu calce pro conditione cautium, sal, nitrum, alumen, vitriolum resultat: haec vero halituum vaporum que ope, in intima iam vel cum metallicis corporibus, vel cum differentium proprietatum saxis, vel glebarum terrestrium succis iuncta varias misturas conficiunt: ex quarum deinde varia combinatione ingens illa rerum varietas emanat, perenni et indeficienti pericyclosi propagata. Vides igitur, quomodo omni primum ex calce seu cinere rerum combustarum, originem suam nanciscantur. Verum iam singulas species, earumque geneses uberius describamus.

SECTIO II.

DE HYLOCINESI GLOBI TERRESTRIS,

ID EST,

De magna et perpetua Terrestris Materiae separatione, Arenae, Sabuli, Glareae motu facta, seu de Argillae,Lapidum, metallicarumque Misturarum resolutione.

CAPUT I.

De Mutationis Geocosmicae Causis.

Geocosmum in pertetuo quodam motu et retum alterabilium vicissitudine versari, Libro Tertio et Quarto ostensum fuit; quomodo vero haec terrestrium partim mutatio, quam ὑλοκίνησιν, id est, materiae terrestris motum vocamus, contingat, hoc loco aperiendum duxi. Certum enim et unanimi Physicorum suffragio comprobatum est, Geocosmum hunc, uti ex quatuor elementis constitutus est, ita quoque ingentes ob perpetuas contrariorum elementorum luctas conflictusque, vicissitudines rerum sustinere, tum vel maxime Solis, Lunae, Astrorum quesub alia et alia in coelesti expanso constitutione, et periodicis circumvolutionibus eum perpetuo agitantibus.

Quod in Geocosmo terrestre est ex aqua ventorumque flatibus gemino maxime motu efficitur. Aquae quae universum Globum ambit, vi siderum in ingentem vaporum exhalationumque copiam resoluta, atque in destinatis regionibus condensata, si in guttas abit, in pluviam, si congelascit, in grandinem, si antequam in guttas abeat, in nivem vertitur. Pluvia, grando nix ex fluminibus, lacubus, maribus educta, ventorum violentia in montium regionumque vertices dispulsa, ibi miras illas, quas describemus,commotiones rerumque seminaria fundant. Accessus vero recessusque maris, quem aestum dicimus, 24 horarum spatio bis fluens et bis refluens; aquam per subterraneos meatus dispulsam, uti ingentem peregrinae materiae miscellam secum abductam, forasque per fontes, rivos amnesque educit, ita mirabilem illam ὑλοκίνησιν, rerum omnium mutationis in Terreno Globo causam, constituit; adeoque duobus quibusdam veluti Morpheis Geocosmus perpetuo infestatur, uno intriseco per ignis aquarumque subterranearum motum; altero extrinseco per pluvias, imbres, grandines, nives, quae sunt veluti materiae terrestris vectores et promotores.

Nix vertices montium occupans, non terrestrem tantummodo substantiam fermentat, sed et rupeam semestri veluti maceratione quadam emollit: in nive enim metallicorum mineraliumque corpusculorum miscellam latere, Chymica nos docet experientia;unde hae mineralibus montium succis iunctae miras rerum geneses efficiunt. Liquefacta vero ardore Solis una cum imbribus, arenam, sabulum, glaream mineralibus speciebus omnifariis mistam, secum abradendo abducit; haec vero fluminibus concredita, ab his dum tantae molis incapacia sunt, qua data via, in longe lateque exporrectas planities inundatione diffunduntur.

Hinc it ut montibus qui primo feraces erant, abrasis pinguioribus glebis praeter saxeam substantiam nihil relinquatur; Campi vero qui primo sterilitate squalebant, aut paludibus opplebantur, pinguis adventu hospitis desiderata foecunditate beentur: qui tamen, uti nil in rebus stabile est, successu temporum, exuta foecunditate, in stetrilitatem denuo degenerant, cum, nivium maceratione geluque dissoluta montium scopulosa propago in crustas dissilit, fissaque in sabulum glareamque macilentam comminuitur: haec, glarea sabulumque imbribus, pluviis rapta, inque campos devecta agrorum foecundum, quo gaudebant, limum ita obtegitut culturae amplius non sint idonei. Cur tempore tamen et multorum annorum curriculis accidit ut herbis, plantis, virgultisque arenosa substantia oppleta, arboribus sylvosisque tractibus vestiatur: hic quotannis, Auctumnali videlicet tempore, folia, fructus. germina. uti vel sponte sua, vel ventorum vi decussa in circumiacentes campos, sive planos, sive montosos decidunt ita hybernarum nivium, pluviarum imbriumque maceratione, una cum graminibus in putredinem versa, campos nova terrae pinguis pelle obducunt.,quae cum quotannis contingant, terram quoque hinc continuo augeri et assulatim assurgere, nemo non, potissimum in ripis fluminum, videt: in quibus luculente diversas nunc lapidum, aut sabuli, glareaeque venas, iam terrae arenaceae aut limosae congeriem, quae sabulosam super ficiem, veluti crusta quadam contegat, intueberis: atque adeo adveniente nova pinguis materiae congerie, campi novo foecunditatis conceptu luxuriantes, magnis proventibus agricolas locupletant. Attamen successu temporis nova advenientis ex montibus abrasi macilenti sabuli congerie, per inundationem imbresque devecta, dum pinguem materiam contegit, nova sterilitatis vicissitudine campos implet. Et hoc, quamdiu Mundus stabit, perenni alternantis vicissitudinis lege durat.

Quoniam vero germinibus plantis, virgultis, graminibus, foliis, floribus, fructibusque, nitrum, sal, bitumen, plurimum inest, hinc dum decidentia terrae committuntur,veluti per putrefactionem fermentata, novam praebent salium mineraliumque generandorum materiam; prae caeteris autem substantiae bitumine turgentes terram mirum in modum crassam pinguemque reddunt. E Salibus vero fermentatione dispositis, mineralibusque glebis ex montibus recisis atque fluminibus cotrivatis, nova nascitur mineralium soboles; quae tandem mari vastorum devectu fluminum concreditur.

Mare vero omnibus dictis rerum speciebus auctum foetumque, foenus concreditum vel per subterraneos cuniculos, vel Solis attractu per vapores in altiores aeris regiones elatum, partim per fontium scaturigines partim per extrinsecam aeris, aquae, nivium, pluviarumque motionem, Terrestri Globo, perenni atque indeficienti naturae vicissitudine, restituit.

Pericyclosin Naturae admirandam vidimus; iam effectuum particularium, quos in Terreno Globo efficit, causas pari pacto per Quaestiones exponamus.

Quaeritur primo, Quomodo agri noi campique nascantur, iam steriles, iam foecundi? Respondeo. hoc fieri arenae, argillae, sabuli, glareae ex montibus devectae et in planitiem depositae affluxu: quo et terra primum paludosa, fossae et valles impletae ad planitiem disponuntur; vel etiam fluminum in alterutram partem currentium impetu, qua quodin una parte corrodunt exeduntque, in altera parte additu augmentoque terrarum compensant, ut in nullis non fluminum ripis videre est. Atque hinc patet, successu temporis flumina ex unius ripae exesione, ex alterius vero terrestris materiae incremento, cum tempore alveos suos mutare. Vide quae in Tertio Libro uberrime de hisce locuti fumus.

Sequitur secundo, ex advectu sabuli grossioris, ex montibus torrentium pluviarumque violentia abrasi, non solum campos repleri, sed et fluminum alveum silicibus saxorumque congerie altiorem fieri quorum augmento herbisque ex limo pullulascentibus, aquam alveo suo contineri nesciam, tandem nova planiores campos inundatione replere; quibus tamen a palustri aqua perfossas seu inciles liberatis, sedimento inundatarum aquarum dum arenaceae materimateriae miscentur, in opimam, crassamque degenerant. Certe in montanis regionibus nive soluta, aquam e sublimi turbulentam crassamque arena, argilla, luto, glarea, aliaque materia quam secum rapit mixtam, per loca depressiora in flumina defluere, cunctis notum est: neque vero a vicinis montibus duntaxat, sed et aliquot dierum intervallo utrinque e latere dissitis, psammorrhoeae, sive arenaceae materiae motus advectitant, dum saepenumero maximos montes sylvasque vi defluentis aquae abrasos avectosque animadvertere licet.

Quaeritur secundo, Cur idem flumen quibusdam in locis agros ex alluvione natos arena macilenta, alibi vero pingui limo dotet? Respondeo, tripliciter agros camposque modo pingues, modo steriles effici. Primo grossioris sabuli macraeque arenae affluxu steriles, argillae vero lutique pinguis oblimatione foecundos reddi. Secundo, steriles redduntur fluminum vehementi psammorrhoeae exoneratione in campis facta; fecundi leni materiae fluxu limique pinguis in camporum planitie sedimento. Tertio, germinum, herbarum foliorumque ex arboribus decidentium, terraeque commissorum putrefactione, qy uti pinguedine abundant, ita in terrenum pingueque lutum conversa, agros desiderata fecunditate beant.

Quaeritur tertio, Quomodo aequabilis camporum superficies, et quomodo colles arenacei in planis nascantur? Respondeo; aequabilem camporum superficiem fieri, dum vel inundatione limus omnibus cavitatibus fossisque oppletis aequa portione diffunditur, uti in nive patet, que in placida tempestate et leni casu dum terram operit, planitiem nive tectam aequabilem reddit: ita psammorrhoae terris, sine impetu, fluminum vi eiecta, aequaliter limum arenamque dispergit,unde plana superficies. ec vero tum nascuntur multiplici ratione: Primo si campi glarea sabuloque sive ex montibus, sive ex fluminibus avecto impleantur coacerventurque: hoc enim pacto alia superadveniente inundacione limus glareae cumulis inhaerens crustam veluti quandam seu corium inducit, quod in germina pullulans, eorum radicibus firmatur. Cum tempore vero aliis aliisque foliorum graminumque putrefactorum in terram versorum limosis materiis collium molem mirifice augmentat, accedentibus ventorum flatibus, quibus aridior arenacea materiae campis inexistentis congeries agitata, in cumulos agitur, in praecelsos quandoque colles materiae continuato augmento surrectura: quemadmodum in litore maris prope Ostiam videre est constipatos cumulos colliculosque graminibus virgultisque vestitos, qui maris alluvione et ventis agitati in arenarum paulatim cumulos aggesti concreverunt; ac passim ad maris litora complures huiusmodi cumuli reperiuntur.

Quaeritur quarto. Unde agrorum terrestris materia, tanta colorum varietate spectetur: alibi enim terrena substantia prorsus nigra, nonnullibi rubra, lava, aut candida cinerea que spectatur? Respondeo hoc fieri vel ex arena in qua iuglandium folia, nuces nucumque involucra aut gallarum foetus putrefacta atque in terram conversa humorem terrae vitriolatae inexistentem illico in aterrimum colorem tingit. Fulva vero terra originem suam habet a montibus ochra. sulphure aut sandracha foetis, quiin planitiem advecti ibi terram propagant fulvam sive auream: Aeruginosa vero a montibus aeratis glebis scatentibus oriri, vel ex ipso colore discimus. Quemadmodum igitur aque luminum a differentius mineralium succis varie tinguntur, ita et agri arena eius coloris cuius gleba est, a qua abrasa fuit, replentur. Undenam vero minerae differentes istiusmodi colores acquirant, alibi ostendetur. Terra vero nigra agriculturae potissimum apta est, quae fit vel ex graminum, herbarum, foliorumque deciduorum putrefactorumque in terram conversione, qua non solum terra uti quoque ex animalium fimo, nigra et crassa sed et pinguis mirum in modum redditur; cuius hoc experimentum cape.

EXPERIMENTUM I.

Vas quoddam terra nigra aliquousque impleto, quam aqua superaffusa in orbem rotando commisceas, quae cum quieverit, terra interim ad fundum dilapsa aquam nigredine infectam reperies, qua depleta rursum aliam aquam sedimento affundito, rotato, depleto et aliquoties continuato, donec nigredinem illam a terrestri materia universam abstraxeris, tandem arenam adspersam et scabram colore aofuouo aut candido subrubro que, prout ea varii coloris esse solet, invenies; quod apertum signum est, arenam cuiuscunque tandem coloris fuerit, ex dictarum materierum tinctura, in nigredinem verti.

Quaeritur quinto. Unde bituminosa et combustibilis terra oriatur? Respondeo, terram ex varia salium miscella in liquorem quendam pinguem et adipi similem resolvi, quo imbuta Soleque torrefacta, cespites, haud fecus ac ligna, ad minimum ignem accenduntur, cuiusmodi cespites ustiles, quibus Batavi ignem fovent, esse solent: cuius veritatem sequenti experimento disces.

EXPERIMENTUM II.

Accipe terram nigram, pinguem et adiposam, e qua omnem aquam separatam in vaseprimito, et invenies eam atramento scriptorio haud absimilem; hac aqua arefacta ustilium cespitum colorem proxime referet,non nigrum quidem plane, sed pullescentem, et nescio quid bituminis olentem: igni enim admotam statim ignem, non secus ac sulphurea, concipere deprehendes. Sed de bituminis ortu alibi fusius.

Quaeritur sexto de coria illa lapidea,e arena inter argillaceamque materiam intercurrnt , proveniant, unde et saxorum quorundam varia materia compositorum originem habeat? Respondeo, cum ex montibus variae salium species vitreaeque atque minerales glebae in agros, sive immediate sive mediante fluminum vectura diffundantur, fit, ut temporis successu succus quidam petrificus calcarii lapidis ramentis, atque salis, nitri, aluminis, vitriolique mistura componatur: cui superaffusa argilla, aut alia quaevis terrestris materia in saxum convertatur: atque hoc pacto saxa infra terram ex petrifico seu lapidoso succo nasci, tum variis experimentis ostendemus ubi de rebus in saxum conversis uberrime ratiocinabimur. Atque ex hisce patet, nullam terram implicem in rerum natura ari sed omnes variarum rerum miscella refertas esse.

Quaeritur septimo. Cur ad ostia fluminum in mare proruentium, ut plurimum arenacei cumuli, quos pulvinos appellat, reperiantur? Respondeo hoc esse ex arenae limique, quem flumina prope ostia leni et placido fluxu in mare deponunt, coacervatione; ex mari vero venti fluctus continuo versus ostia et litora impellunt; hinc quam materiam arenaceam flumina in mare evolvunt fluctus maris ne ulterius diffundantur, obsistunt: hinc arenae in cumulo aggestae eos, quos diximus, pulvinos efficiunt. Atque hinc patet, mare successu temporis ab alluvionibus fluminum invectu natis occupari, atque adeo quotidie continuo materiae affluxu augeri, ut tuto asseverare queamus humiles amare regiones olim longe lateque exporrectum mare fuisse: et contra, ubi modo mare existit, olim terrestrem regionem fuisse. Verum cum de hisce uberrime in praecedenti. Libris actum fit, ea hoc loco repetenda non duxi.

His itaque forsan amplius quam par erat expositis, nihil modo restat nisi ut singulas memoratae materiae terras in particulari examinemus: quid unaquaeque proprietatis et virtutis ususque, unde natales suos trahat, quam fieri potest exactissime discutiamus.

CAPUT II.

Quid Terra proprie sit, unde generetur, et de variis Terrestribus substantiis quas Teras vulgo vocant.

In primordiali rerum conditu Terrenus Globus veluti secundina quaedam conditus, aqua undique et undique, teste Sacro Textu, Gen. I. operiebatur: non in ea montes adhuc non valles, nullum aliud distinctum elementare corpus sed omnia confusa et incomposita sub chaotica quadam massa squalebant; donec luce iam creata, Terra voce DEI percussa, subactis intra alveos aquis, arida apparuit, sed lutulenta tamen adhuc substantia, quae interno tamen ignis Archeo operante statim duritiem quandam induit, et tandem in saxeam quandam veluti ossaturam coiit, ne sub limosa massa remanens, defluxu suo et eliquatione sua omnem receptaculorum camerarumque Naturae operationibus necessariarum ordinem et fabricam destrueret; atque adeo Subterraneo protinus agente Vulcano, massa illa molis, manu DEI pantoplasta in varias concavitates efficta, calore Subterraneo induruit; atque haec prima fuit Geocosmi saxea structura, ad totius Globi compagem solidius firmandam a DEO constituta.

Quoniam vero in saxea illa mole innumerae cavitates, atque ingentes montium formiationem emineniorum partium protuberationes remanserant, singulari DEI providentia factum est, ut luto illo necdum indurato, et dictae vacuitates vallesque opplerentur, totius Globi Terrestris montium que superficies, hoc eodem madescente adhuc et molli limo veluti corio seu pelle quadam obducerentur: adeoque primigenia illa massa apta fieret ad virgulta agri, herbas, plantas germina, arbores fructusque voce DEI percussa producendas quod tertio Mundi die factum fuit. Atque hic primordialis Mundi Terreni status.

Quo posito iam videndum est, quomodo successu temporum augmentata fuerit Terrena haec substantia, quasnam vario Solis Lunae Siderumque tum ignis aquarumque subterranearum influxu varietates subierit, et quidnam Terra illa secundum essentiam suam sit; hisce enim cognitis, facile in abditorum Geocosmi effectuum notitiam nos perventuros confidimus.

Lectorem tamen primo scire velim, Terram hoc loco nos non sumere pro terreo isto simplici et incomposito corpore, quod Physici elementum dicere consuevere, quamque nos in rerum natura existere, supra negavimus sed proprie terream substantiam elementatam, quam sic definimus: Terra est corpus, fossile, quod irrigatum ab humido primum emollescit, mox avito humore redditur liquidum. Atque hinc excipiuntur omnia illa, quae solum irrigata mollescunt, non tamen liquescunt uti charta, lana sim iliaque. Excipiuntur quoque saxa et metalla,quae affusa aqua neque mollescunt, neque eliquantur. Quamobrem pro certo tibi constitutum sit, quod quicquid effoditur, eique addito humido mollescit, deinde liquescit, id terram proprie dictam nuncupandum esse.

Quaeritur itaque primo. Quomodo terra haec generetur? Ut haec difficultas enodetur, sciendum est, duplici via et ratione terram hanc in extrinseca superficie generari posse. Primo generatur terrea haec substantia eo quo paulo ante dictum fuit modo, partim lapidum, mineraliumque glebarum, partim pluviarum, imbrium aquarumque sive rivorum per montium cuniculos labentium attritione ac corrosione, qua lapides arenacei et friabiles mineralium glebarum substantia exesa ac torrentium fluminumque impetu devecta partim in planiora loca deducitur, partim montium cavitatibus, scabrosisque declivitatibus rimisque haerens, ac sensim in terram conversa in herbas, plantas, virgulta , arboresque pullulascit, qui est unicus Naturae in Terra finis: atque hoc modo arencea terra oritur, praeter eam quae luminum cursu ex riparum parietibus arrditur, que partim in fundum decidua,partim in agros fluminis impetu dispulsa, nova terrestris materiae seminaria fundat.

Verum hic modus, ad omnem χθονογενέσεως rationem assignandam, minime sufficere videtur. Cum enim per universam Terrestris Globi superficiem terrestris haec materia reperiatur, utpote sine qua terrae cultura inutilis foret, certo infallibili argumento tenendum est, aliam quandam terrenam substantiam esse praeter eam quae ex detritu lapidum fluminumque invectu fit. Videmus enim in longe lateque exporrectis planitiebus myricis ericosisque locis, ubi nec montes sunt, neque flumina, quae deciduarum arenarum cumulos advehere possint, copiosam pinguissimamque terram reperiri; posito tamen, huiusmodi nonnulla loca fluminibus irrigari, dico nihilominus, quod haec uti montium repagulis carent, ita quoque ob planitiem inundationibus non sint ita obnoxia, et consequenter neque arenas limumque quibus camporum planorum vastissimum spatium oppleri possit, ducant: Experientia quippe docet, fossas in huiusmodi planitiebus factas post nonnullorum annorum decursum, nova terra repleri, aeam itaque huiusmodi terra, quae nec invectu fluminum, nec montium abrasione fit, nascatur, explorandum est.

Rursus in altissimorum montium planitiebus, imo in ipsis verticibus nonnulla planitie instructis uti saepe saepius mihi observare licuit, copiosissima pinguissimaque terrestris materiae gleba, pascuis aptissima reperitur, quae tamen nec attritu montanarum rupium saxorumque nec fluminum, quae istic minime reperiuntur, corrosione congesta accumulari quear: quin si vel terram effoderis, semper novam et novam terram reperias, non coriis arenaceis concretam, non sabulosis glareosisque discriminibus diremptam, sed sub aequali et homogenia partium extensione consistentem, nisi tamen diversarum mineralium glebarum intercursu terrestris ὀμψνεα interturbata fuerit, tunc enim vel nigram, vel flavam, vel subfuscam terram generabit, uti postea dicetur. Undenam itaque huiusmodi terra, quae nec aquarum attritu neque montium saxis in arenacea corpuscula corrosione resolutis efficiatur, originem suam nanciscatur, ea qua fieri potest sagacitate nobis inquirendum incumbit..

Dico itaque, id primo ex graminum, herbarum, virgultorum, foliorum arborum ventis dispersorum, quae tum in dictis planitiebus,tum in altioribus montium planis uberi proventu oriuntur, annua putrefactione fieri posse quae in terram tandem conversa terrestrem materiam, ex insito iis sale ac pinguedine fecundatam augmentent; quod uti quotannis fit, ita quoque novae terrae augmento plana ditari necesse est. Folia autem, gramina, herbasque hybernis sive pluviis sive nivibus maceratas putrefactasque in terram converti annua circa Novembris principium docet experientia; adeoque tritum est ut me de eo amplius dicere pudeat. Terram vero insita sibi graminum plantarumque semina continere, sequens docebit experimentum.

EXPERIMENTUM I.

Reple purissima terra, quae nullis aliis seminum miscellis contaminata sit ad medium usque ampullam vitream, quam Verno rempore in altissima turri procul a pulveribus varia seminum miscella refertis remotam aeri exponito cooperculo suo tenui foramine. quo aer penetrare possit instrutam; et post menstruum spatium reperies terram eius generis herbam protulisse, quae regioni tuae propria est, aperto indicio, aliquid in terra lutere herbarum productivum, quod nos aliud non dicimus esse quam salis terrae mixti vim foecundam, cuius ope terra irrigata, Solisque calore animata mox in germina prorumpat, quae omnia multum promovet sal putrefactis graminibus plantisque insitus, ex se et sua natura ad id quod in vivo gramine fuerat, regenerandum proclivis. Si enim herbam quandam, uti in praecedentibus diximus, in salem reduxeris, salemque extractum terrae indideris, is eam specie herbam, e qua sal eductus fuit, producet; uti sequens me experientia docuit. De hisce naturae miraculis fusius in sequentibus Libris suo loco. Quoniam iam vero multis in locis ubi arbores non sunt, quae folia decidua terrae suppeditent, imo intra rimas montium et intima terrae viscera huiusmodi terra nullibi non obvia enascatur, id quomodo fiat iam restat exponendum.

In praecedentibus Libris affatim docuimus interiorem Oeconomiam Geocosmi, subterraneorum ignium vi perpetuis halitibus vaproibusque exagitari, qui magno impetu perpetuo ex sistulosa terrae montiumque substantia, innumerisque fibris rimisque, quibus Tellus pertusa hon secus ac corpus humanum capillaribus venis refertissimum est, ex spirent. Hinc fit, ut vapor halitibus mistus, intra dictas rimas, fissuras, meatusque semper aliquid secum a saxosa aut miinerali substantia abradeno devehat, quod postea intra dictos meatus, aut in summis montium, humido accedente, condensatum, in terram abeat eius speciei cuius saxa aut mineralia, quae attriverit, exstiterint; nam ut supra dictum fuit, siquispiam fossam fecerit in dictae terrae planitie, eam post nonnullos anos nova terra repletam reperiet, humor enim accedente fuligine lutum conficit, quo terra perpetua additione augetur Verum quoniam hac melius comprobari non possunt, quam experimenti, Lectori sequense xhibemus.

EXPERIMENTUM II.

De Terra generatione in planis et montibus.

Accipe vas ventricosum tenui orificio instructum, quod terra obvia ad dimidium usque repleas, hoc deinde igni superimpositum calore permittas: terra siquidem concept ocalore statim in fumos mixtos vapori resolvetur, quod ubi peractum fuerit, invenies circa orificii angustiam veluti nitrosam quandam materiam, quae vasi ex fumi vaporisque corpusculis ibi condensatis accreverat, atque haec contrita statim terram eius, ex qua educta fuerat, odore, sapore,colore referet. Patet itaque, eodem pacto in terrestris globi superficie terram generari ex fumis vaporibusque in pororum terrestrium orificiis concretis; haec enim pluviis imbribusque postea diluta in terram proprie dictam abit. Cum vero fumi istiusmodi vaporesque perpetuo durent, effectum quoque inde perpetuum esse, necesse est.

CAPUT III.

Unde tanta Terrarum differentia nascatur.

Hoc loco genuina causa tantae varietatis Terrarum explicanda est, quod ut maiori cum methodo fiat, nonnullas terrarum species primo exponemus.

Terra simpliciter considerata, si primas et secundas qualitates consideras.

TABLE

Atque hae sunt differentiae terrarum, quae partim simplices, partim composite sunt, vel mineralibus mixtae succis, uti colores monstrant, vel lapidosis ramentis infectae: quae inter se mixta combinataque innumerabilem pene terrarum differentium varietatem exhibent. Si enim simplices terrae differentias 12 inter se combina veris, enascentur 479001600, differentis terrae miscellae, ut in margine patet et in arte nostra Combinatoria fuse ostensum fuit; quibus si iunxertis metallicas terras, iam Combinationum non erit numerus: ut proinde non mireris, tantam rerum varietatem terrarumque differentium multitudinem reperiri. His itaque obiter expositis, iam ad id, quod in initio polliciti eramus, id est, ad causas tantae varietatis perscrutandas progrediamur.

Quaeritur ergo. unde tantae differentium terrarum species originem suam trahant? Hanc quaestionem ut quam penitissime solvam, suppono primo ex prioribus Libris, Ignem Subterraneum per universi Geocosmi viscera diffusum omnia vi sua animare. Suppono secundo, esse in intimis terrae visceribus diversas sive terreas, sive lapidosas, mineralesque substantias, in quas ignis continuo agat. Suppono tertio, materias hasce ab igne agitatas, copiosos a se halitus fumosque sive vapores emittere. Suppono quarto, totam Terram fistuolsam, venosam,. innumerisque fibris per universum Geocosmi corpus deductis instructam esse.

Hisce positis dico, duplicem hoc loco halitum vaporem que considerari posse: Unum qui ex Igne Subterraneo intra Terrae viscera excitatur; alter qui ex Solis attractu ex terrestribus portionibus, ex Oceano, Maribus, lacubus, fluminibus stagnisque in altiores aeris regiones educitur. Utrumque terrae gignendae aptum iam nobis restat comprobandum. Et ur multiplici causarum in generatione terrarum concursu incipiam; Dico praeter eam in praecendentibus dictam χθονουργέσι rationem multo plures concurrere: adeoque terra diversis modis generari potest.

Modus primus χθονουργέτικος causatur a diversitate terrae in utero Geocosmi delitescentis, vel purae, vel mistae. Si itaque Calor subterraneus egerit in huiusmodi terram puram, ipsa terra attenuata halitus a se emittit, quae sunt corpuscula siccissima, in quae terra vi aestus attenuatur resolviturque: haec corpuscula per rimosas terrenae molis fissuras, rimas, venasque deducta, ubi humescentem aut lapidem ut terram repererint, eidem mista in terram eius proprietatis, cuius terra, ex qua exhalarunt, convertentur. Si vero impurior terra ab igne attenuata in fumosa corpuscula resoluta fuerit illa humido vapori iuncta intra cryptas aut rimas montium eam terram generabunt, cuius proprietatis est impura terra. Si pura fuerit, candidam; si impura argillaceam, et simile quid Si bituminosae terrae huiusmodi halitus permisti fuerint terra pinguis et ustilis, pro ratione caloris vel blandioris vel vehementioris generabitur.

Modus secundus dependet constitutione locorum aut siphonum terrestrium; si enim halitus terrestrium massarum magno impetu per arctas angustu que semitas canalium transierit semper aliquid a massis sive saxeis, sive mineralibus, sive terreis corrodendo abstrahet, uti ex superiori experimento patuit. Unde haec evecta in superficiem terram generabit lapillis arenis glebisque squamosis refertam. Si vero per cavernas transierit, tunc humido mixta terram efficiet eius nature cuius vel crypta est, mineralibus refertam.

Modus tertius, dependet commixtione halituum et vaporum: ex his enim optime mixtis nascetur terra pinguis, bene compacta et fine rimis, undique sibi cohaerens, iisdem vero non bene commixtis nascetur terra priori prorsus contraria, ic rimosa, ac poris referta. Modus quartus. Si halitus transierint per mineralis materiae fibras, tunc vapori conglutinanti iuncta per solitas fibras profecta producet pro ratione mineralium terram, hic aerosam et viridem, ibi sulphuream, alibi ferrugineam, alicubi salinam, aut nitrosam, vel aluminosam, aut vitriolatam, aut mercurialem et sic de caeteris.

Modus quintus, dependet a Solis virtute: hic enim calore suo extrinsecam Geocosmi superficiem impetens, terrestres portiones in halitus humidas vero in vapores resolvit; et uti ex halitibus ingens salsugineorum, ita ex humidis ingens vapidorum corpusculorum copia in ultimas aeris regiones attollitur, ubi condensata et intra altissimorum montium iuga, terrestriumque regionum planities ventorum vi dispulsa terram non solum augmentare, sed et longo temporum decursu generare possunt. Quemadmodum enim terrestris substantia vi ignis in corpuscula sicca, quibus halitus seu fuliginesconstant ita humida in aquea corpuscula,quibus vapor constat, resolvitur; et fulgio quidem halitusa in appropriata regione per antiperistasin accensa vel subcarbonis aut alterius materiae adustae forma decidens, terrae restituta in eam convertitur; vapor vero una secum variam terrestris materiae miscellam rapiens in superiori regione resolvitur, hinc per pluvias, nives, grandinem, terrae portiones vapori insit, terrae redditae pariter ineam, perpetua pericyclosi convertuntur. Quamvis prior modus, quo per subterraneos ignes terrestris substantia in halitus resolvitur terris generandis magis genuinus sit. Sed ne quispiam forsan huic nostro ratiocinio contradicere videatur, id sequentibus experimentis confirmandum duxi.

EXPERIMENTUM.

Causam χθονογενέσεως ad oculum ostendens.

Ponito supra focum lebetm A amplum terra qualibet nonnihil humescente ad medium usque refertum supra vero lebetem suspendatur vel ex terra cocta vel ferro, vel alia quavis materia receptaculum B sub campanae forma effictum cui tubi exigui indantur CDEF, in fine subtiliores; deinde accenso igne VS carbonibusque advolutis lebeti statim terra in halitus resoluta in receptaculum abiens ibidem tubis inserta in fuliginem abibit, quae vapori iuncta in terram abibit eius coloris et qualiratis, quibus terra in lebete posita pollet. Si enim terra candida fuerit, uti creta. Samia, et similia, fuliginem candidam; si terra pinguis et bituminosa, nigram, si sulphurea, fulvam, si aerosa, viridem in fuliginem abibit; et sic de caeteris idem iudicium est; quae deinde una cum humido iuncta in terram degenerant, eius terrae, ex qua exhalarunt; halitus enim huiusmodi fuliginosi per poros terrae fibrasque intimas depulsi in superficie sub insensibili pulvere latentes, vel pluviis, rore, pruina, nive in terram degenerant. Eodem prorsus modo quo Chymici per dicta instrumenta fuligines, tutias, flores metallicos intra receptacula, conosque campaniformes reperire solent: subinde quoque ex similibus fuliginibus ingentem hydragyri copiam reperiunt, quod apertum signum est, in terrestribus substantiis combustibilibusque rebus id delituisse. Quid enim aliud sunt fuligines caminorum, quam halituum a lignis caeterisque combustibilibus rebus vi ignis separata levissima corpuscula in lateribus caminorum in unum coacta, quam fuliginem dicimus: quae humido subacta exsiccataque terram nigram exhibet.

COROLLARIUM I.

Ex hisce patet, unde terre metallicae originem suam nanciscantur: mirantur enim multi, dum nunc hic terram salinam, aut nitrosam, aut alumiosam, aut vitriolatam, nunc aliam reperiunt, iam ibi sulphure totam concretam regionem; modo alibi bitumine aut naptha refertam; nonnullibi rubrica aut ochra oppletam, et sic de caeteris: qui si Naturae processum nossent, admirari desinerent. Cum enim huiusmodi superficiales terrae in intimis visceribus, eiusmodi materiae quam referunt copiam habeant e vero materiae in halitus vi calore resolute uti sibi simile semper et successive generant, ita quoque per poros fibrasque terrae exhalatae in ultimam usque superficiem continuata fuliginum coacervatione propagantur: adeoque etsi insensibiliter extimam tamen terram cuiuscunque tandem speciei sit, accesset accretione sua augmentant.

COROLLARIUM II.

Hinc patet quoque, quomodo saxosi montes, qui perpetuis pluviarum, niviumque iniuriis deteruntur, diminui tamen a tot millibus annorum non videantur: quia videlicet halitus fuliginosi intimas montium fibras usque ad extimam superficiem propagati ibidem vel petrifico succo, vel humido ambiente iisdem misto, saxis accrescunt. Sed de hisce in sequentibus copiosior dabitur dicendi materia, quando de lapidim gene ratiocinaturi sumus.

CAPUT IV.

De Usu variarum Terrarum.

Terrestres quas paulo ante innuimus substantiae, multiplicem omnino usum habent apud variarum artium professores, quas ordine exponemus. Et primo quidem sunt nonnullae summopere usitatae Medicis ob insignem, qua pollent, virtutem contra venena.

USUS PRIMUS

Quarundam terrarum in Medicina. Interas terras celeberrimae nullo non tempore fuerunt erra amia, Lemnia, Bolus Armenia, at posteris temporis Melitensis, Maiiorica. similesque, de quibus ordine agendum est.

Samia terra, amo Insula Archipelagi, in qua effoditur, sic dicta, Theophrasti habebat in longum extensam altitudine bipedali, latitudine multo maiori; utrinque vero saxis obsepiebatur terra, e quibus secernebatur: venam in medio habebat optimae notae adinstar medullae deinde alias atque alias venas saxeo stramento distinctas, virtute tamen mediae impares. Dua vero reperiebantur Dioscoride teste in Samiis fodinis, huius terrae species, una Collyris, altera Asteris nomine vocitata; illa oculorum medebatur infirmitatibus, excellentissimum merito dictum χτ' τω' ἐξοχὴν κολλύριον: Alter Aster, vel ob stellae ei figuram impressam, vel ob lucentes instar stellarum arenulas aureas. que ipsi insertae spectabantur. Perperam sentiunt ii qui terram hanc Samiam candidissimam, cum Astere Samio seu Talco confundunt; cum toto, celo illa inter se differant de quibus alibi; utraque adstringentis naturae sanguinem exspuentibus prodest contra venena quoque antidotum exquisitissimum, de quibus vide Dioscoridem. Aiunt intra Samiae terrae venam inveniri lapidem illum Smyri haud absimilem, quo Artifices auro argentoque in summum nitorem poliendo utuntur.

Lemnia terra Lemno Insula Archipelagi, in qua effoditur, et Οφιὀσα a serpentum haud dubie multitudine nuncupata, quorum morsibus lethiferis DEUS OPT MAX. terram hanc venenis serpentumque toxico profligando, mirum in modum opportunam produxisse videtur; cum nullum venenum sit cui natura no suum antidotum opposuerit. Fuit olim testibus Dioscoride, Plinio Galeno Vulcano dicata, nomine Ἡφαιστία Hephaestiae, prope quam collis colore fulvo, combustoque simillimus, nec ullam ex se ferebat plantam, nec saxum, nec aliquid aliud, ob nimiam haud dubie summamque siccitatem iuxta atque tenuitatem omnis coagulationis expertem: atque ex hoc colle olim tempore aeni terra huiusmodi eruebatur , adinstar rubricae, quam μίλτον vocat intenso rubore suffusa: modum quo haec terra eruebatur, et caerimonias, quibus parabatur, fuse decripta vide apud Galenujm lib. 9 Med. simpl.

Dicitur etiam Terra sigillata ob figuram Caprae, quae ipsi olim imprimebatur, et inde σφραγὶς αἴγος, sigillum caprae a Dioscoride dicebatur, quamvis a Galeno ei Diine simulacrum impressum fuisse feratur. Sed cum capra iiae dicata sit facile unum cum altero confundi potuit Hodie alia terra Arabicis characteribus passim proditur, quae utrum ex Lemno aut Samo asportetur dubitant multi; quidquid sit, locum sane secretum et custodia obseratum tenere audio; neque quisquam sub pena capitis inde quicquam eximere potest, nisi quibus ex officio id incumbit ut effodiant, atque in trochiscos formatam sigillo Bassae, Vezirii aut etiam Imperatoris Sigillo muniant: ut proinde multi dubitent, num huiusmodi Sigillata terra eadem cum veteri illa Lemnia sit. Ego sane si non omnino eandem saltem non disparatae natura ex effectibus eius arguo; cum et rubro colore non secus ac vetus illa splendeat; veterem etiam inde rubricam vocabant, et sanguine caprae tinctam, quam tamen tanquam fabulam vulgi ridet Galenus; sed nativa sua rubedine constare multis probat qua et moderni temporis terra sigillata constat. Vires medicae in ea hodie edem quae in veteri; siquidem contra lethalia venena egregii antidoti vires habet, cum vino pota: venena intro sumpta vomitione pellit, lethalibus serpentum ictibus morsibusque medetur. Sed de huius viribus usuque medico vide Dioscoridem, Plinium, Galenum, Matthiolum aliosque. Cardanus arte fieri posse terram simillimis virtutibus praeditam asserit si quis communem argillam in pollinem redactam aqua scordii, in qua iuniperi semina incocta sint, sub igne et in trochiscos aptet. Misit non ita pridem ad me ex Helvetia ubi effoditur, Christophorus Schorer, territorii Lucernensis praefectus, terram Lemniae similem, quam veram et a priscis descriptam esse putat; cuius ob virium praestantiam quendam concivem ad centenos annos vitam traduxisse scribit. Sed ad alia.

Terra Armena, quam bolum Armeniam quoaue dicunt, id est, glebam ex Armenia allatam, quae tametsi speciem lapidis exhibeat admodum tamen mollis est et friabilis; quia validissime siccat, ideo iuxta citatorum Medicorum sententiam, tormina, colicam, dysenteriam, haemorrhoeam, rheumata, phthisin curat: pestilentibus morbis, ulceribus que pulmonis, asthmati que mirum in modum confert: Venenis praetera erodentibus uti cantharidum, putrefacientibusque leporis marini non tam siccitate tenuitateque, quam specifica quadam virtute et qualitate salutifera remedio est, sed cum tam multiplici mercatorum impostura dicta terra depravari possit, diligenter attendendum est, quomodo falsa a vera, quibusque signis distinguenda sit; de quibus consule pharmacopoeos.

Terra Meliensis iisdem prorsus facultatibus pollet quibus praecedentes; et effoditur ex certis plagis Insulae Melitensis ad mare, non remotis a civitate veteri, et ad cryptam S. Pauli, ex qua ego ipse manibus meis non exiguam copiam una cum glossipetris erui, de quibus amplissime suo loco. Haec terra candidissima est et variis Sanctorum figuris signatur, magna in morbis quibuscunque venenosa qualitate infectis, profligandis non tam naturali, quam Divi Pauli privilegio et benedictione, uti pie credere licet, impertita eidem virtute pollet. Sunt et aliae terrarum species, v. g. Ocra, Rubrica, Sile, Eretria, Chia, Selenusia, Cimolia, Pignitis, Melia, Ampelitis Pulvis Puteolanus, Creta, Argilla, Lutum Apuliae, Myrrhi, Porcellana, Jaiorica, Tripolitana, et innumerae aliae, quarum singulae a locis plerumque in quibus eruuntur, nomen sortitae sunt.

Ochra a fossoribus Sile dicta, est terra fossilis fulva, auripigmento haud absimilis, nunc luteo seu subflavo colore, ὤχρα Graecis dicta et pigmentis adnumeratur , estque nativa et factitia; illa non solum in metallicis, sed et in propriis venis reperitur, praesertim in aeris plumbique fodinis, cuiusmodi compluribus Europae locis, potissimum in Germania effoditur. Haec scilicet ochra variis modis fit. Primo plumbum in ampullam vitream oblongam coniicitur, fornacique impositae ignis subiicitur, atque ramdiu coquitur, donec ochre colorem traxerit, qua pictores ut plurimum utuntur In Germania sic eam fieri observavi: plumbum exurunt macerantque, deinde iterum exurunt et macerant, et hoc continuato repetitoque labore donec colorem illum pigmentis aptum quem desiderant, inveniant.

Fit quoque ex rubruica in ollis novis luto circumlitis, tanto ubique melioris notae, quanto in caminis diutius arserit. Videntur autem hae duae terrae Ochra et Rubrica reciproca quadam conversione in se invicem transmutari. Siquidem ex ochra usta fit rubrica fabrilis, qua fabri in designandis lineis utuntur, chordae, quae istiusmodi rubrica imbuitur vibratione tabulis trabibusque ligneis impacta. Verum cum Ochra in rubricam vertatur vehementis ope caloris, non video, quomodo ex rubrica in minus intensum colorem retroverti possit. Quare puram putam oculorum illusionem esse puto, qua dum ex rubrica ochram coquunt colorum disparitate decipiuntur.

Pulvis paretonius, quis vere et proprie fuerit olim, uti Plinius et Vitruvius inter se discrepant, ita in hunc usque diem, quaenam species fuerit, ignoratur: hoc scitur, a Pictoribus maxime usitatam fuisse, ex Aegypto et Creta Insula allatam.

De pulvere Puteolano aquis immerso lapidescente, in sequenti Sectione uberius dicetur. Iam ad alias species terrarum describendas progrediamur. Terrae Agriculturae utiles aut inutiles. Novem reperiuntur terrarum species ab Agricolis observatae, quae postea multiplici specierum differentia subdividuntur: aut enim est 1. Pinguis aut macra. Prior natura dulcis, foecunda. ab Agricolis unice desiderabilis, omnibus frugibus producendis apta, nigra modice 2. Mactra. Macra contra, uti contrariis qualitatibus pollet, sic nil prodest. 3. Pinguis et rara. Pinguis et tara, tum ob bonitatem , tum quia facile arabilis est. Agricolis cumprimis grata. 4. Pinguis et spissa. Haec etiam si ex una parte pinguedine sua fructum promittat,ex altera tamen cultu difficilis, et minoris desiderii est. 5. Macra et spissa. Haec ob lapidosas glebas, praeter spinas et tribulos nil adeo aliud promittit suis cultoribus. 6. Pinguis mediocriter. Ex seminum genere siliginem et hordeum maxime amat, ex leguminibus fabam, linum, cicer, cannabim. 7 Macra mediocriter. Lupina et avenas amat, frugibus pinguioris succi ferendis inidonea. 8. Spissa mediocriter. Rapas, raphanos, avenam amat. 9. Pinguis mediocriter. Omnibus et frugibus et leguminibus ferendis peridonea

Atque hae Terrarum species, aut dulces sunt, aut amarae, acres aut austerae; aut quoad colores sunt nigre, aut albae, flavae aut rubrae fuscae aut cinereae, ex quibus signis Agricolaemaxime coniiciunt, quamnam plantam cuiusvis tandem generis cumprimis appetant. Terrae vero metallicis succis miscellisque imbutae cum radices herbarum exedant, et corruptionem inducant, ab Agricolis repudiantur: Arenosae vero et glareis sabulisque refertae uti spinis et tribulis proferendis sunt idoneae ita quoque ab Agricolis ut plurimum tanquam inutiles repudiantur.

Atque ex hisce patet cur triticum aut hordeum in nonnullis terris consitum, in siliginem et in aliis in avenam quoque convertatur: Ratio in promptu est, cum enim haec duo frumenta pinguissimum solum appetant, fit ut in macilento et sterili agro, succis etiam metallicis referto, humorem, quo indigent, sufficientem non reperiant, ac proinde ea anaturali sua bonitate, nutrimento deficiente et radicibus acredine succi consumptis semine degenerante deficere necesse est. Quaenam vero terra singulis rebus ferendis apta sit, agricolae ex herbis ibidem exorientibus cognoscunt hisce regulis usi. Primo. Si ager quispiam sua sponte herbas producit, atras, amaras, et macilentas, dices terram eiusdem proprietatis esse. Secundo. Si iuncis, arundine, cypero, similibusque abundare repereris, uliginosam terram dicunt humido abundanti semen suffocantem.

Tertio. Si rhamnos, paliuros et spinosam sobolem producat, dices esse cultu difficillimam, utpote quae rastra et vomeres ingentibus glebis oneret; caeteroquin frugibus ferendis non inidonea. Virgilius fane in Georgicis, terrarum qualitates optime describit, quas hic apponere Lectori gratum me facturum existimavi. Et de temperamentis quidem terrarum ita scribit 2. Georg.

Nec vero terrae ferre omne omnia possunt: Fluminibus salices, crassisque paludibus Alni Nascuntur: steriles saxosis montibus Orni, Littora myrtetis laetissima; denique apertos Bacchus amat colles, Aquilonem frigora Taxi. Hic segetes, illic veniunt felicius uvae, Arborei foetus alibi, atque iniussa virescunt Gramina. De signis Terrae macrae et pinguis, rarae et dense, salsae et amar humidae, gravis, levis, ita canit: Difficiles primo terrae, collesque maligni Tenuis ubi argilla et dumosis calculus arvis Palladia gaudent sylva vivacis olivae, Indicio est tractu surgens oleaster eodem Plurimus, et strati baccis sylvestribus agri. At quae pinguis humus dulcique uligine laeta, Quique frequens herbis et fertilis ubere campus, Qualem saepe cava montis convalle solemus Despicere; huc summis rapiuntur rupibus amnes Felicemque trahunt limum, quique editus Austro, Et silicem curvis invisam pascit aratris. De notis terrae nigrae et sterilis ita canit: Nigra fere et presso pinguis sub vomere terra Et cui putre solum (namque hoc imitamur arando) Optima frumentis. Nam ieiuna quidem clivosi glarea ruruis, Vix humiles apibus casias roremque ministrat, Et tophus scaber et nigris exesa chelydris Creta. Quae tenuem exhalat nebulam fumosque volucres Et bibit humorem et cum vult ex spe ipsa remittit, Quaeque suo viridi semper se gramine vestit, Nec scabie et salsa laedit rubigine ferrum, Illa tibi laetas intexat vitibus ulmnos, Illa ferax oleae est, illam experiere colendo, Et facilem pecori et patientem vomeris unci: Talem dives arat Capua et vicina Vesevo Ora iugo. De Terra spissa et rara sic canit 2. l. Georg. Nunc quo quamque modo possis dignoscere, dicam. Rara sit, an supra morem sit densa, requiras: Altera frumentis quoniam favet, altera Baccho; Densa magis Cereri, rarissima quaeque Lyaeo, Ante locum capies oculis, alteque iubebis In solido puteum demitt, omnemque repones Rursus humum, et pedibus summos aequabis arenas; Si deerunt, rarum pecorique et vitibus almis Aptius uber erit; sin in sua posse negabunt Ire loca, et scrobibus superabit terra repletis Spissus ager, glebas cunctanter, crassaque terga, Exspecta, et validis terram porscinde iuvencis. De terra salsa et amara sic canit. Salsa autem tellus, et quae perhibetur amara Frugibus infelix ea nec mansuescit arando, Nec Baccho genus, aut pomis sua nomina servat At sapor indicium faciet manifestus, et ora Tristia tentantum sensu torquebit amaror. De notis terrae pinguis. Pinguis item quae fit tellus, hoc denique pacto Discimus: haud unquam manibus iactata fatiscit, Sed picis in morem ad digitos lentescit habendo. De signis terrae humidae, gravis, levis, et nigrae sic canit: Humida maiores herbas alit, ipsaque iusto Laetior, ah! Nimium ne sit mihi fertilis illa, Nec si praevalidam primis ostendat aristis. Quae gravis est ipso tacitam se pondere prodit, Quaeque levis; oculis promptum est praediscere nigram, Et quisquis color; at sceleratum exquirere frigus Difficile est, piceae tantum, taxique nocentes Interdum aut hederae pandunt vestigia nigrae

Caetera vide apud Plinium, Palladium, Columellam caeterosque de Agricultura Auctores.

CAPUT V. De requisitis ad culturam Agrorum.

Recensitis iam terrae qualitatibus, utilitateque in Agricultura, restat, ut quibus modis terra macilenta ad pinguedinem reducatur, nonnihil dicamus, quibusve modis vitiis agrorum medeantur Agricolae, ad quae septem potissimum requiruntur: Videlicet marga, fimus, aratrum, rastrum, ignis, sata, intermissa cultura. Et quoad primum; Margae nomine hoc loco nil aliud intelligitur quam terra pinguis et spissa, foecundandis agris aptissima: est enim velut quidam terrae adeps, aut veluti glandula in corporibus ibi densante se pinguedinis nucleo; ac multiplicis speciei reperitur: quaedam alba et fluida, medullae ossium haud absimilis, unde et passim a Germanis dicitur Steinmarck, id est, medulla lapidea, quam maxime in venis metallicis commissurisque saxorum nidulatur, uti magnae in medicis virtutis, ita in Georgicis exiguae.

Alie deinde margarum species agriculturae magis serviunt, et sunt Tophacea et arenacea, et quae lapidis solidi duritiem induit; terra Melitensis: atque hae colore plurimum differunt, quorum ratio supra indicata fuit: quanto aurem marga pinguior est, tanto ea maiori ubertate agri beantur, quanto vero durior eo in nati pinguedinis possessione plures durat annos. Atque haec de Marga sufficiunt.

Secundum Requisitum est simus, qui uti multiplex est, ita non omnis omni terrae convenit: alii turdorum, columbarum, gallinarum que fimum probant, reiecto natatilium volucrum plus aequo caustico, uti anserum, anatum excremento: Alii caprarum simum principatum tenere volunt, cui secundo loco substituunt ovinum deinde boum et postea iumentorum; ut vel ex hoc pateat, quot stercoribus et excrementiis quisquiliis ad miseri homini vitam sustentandam, opus sit. Tertium Requisitum Aratrum est, quo terra subvertenda est, ut commissa semina melius recipiantur, et inferiores partes lucis. aerisque spiritu imbuantur. Quarto. Rastrum. humo contegit sementem eo fine, ut commissa inter sulcos semina partim contra volucrum vim partim contra Solis aerisque siccitatem sint immunia, terraeque indita pinguedine eius imbuta, ac tandem putrefacta in germina adolescant. Quinto et Sexto Ad terras pinguedine imbuendas stirpes, frondes, virgulta, filices, genistae paleae stipulae que accensae in cineres resolvendae sunt, quibus agri mirum in modum fecundantur: Virgilius I Georg. huius operationis quinque assignat causas, dum incipit: Sepe etiam steriles incendere profuit agros Atque levem stipulam crepitantibus urere flammis. quas lege citato loco. Nos paulo post genuinam causam adducemus, praeter ea quae Poeta adduxit. Septimo. Alterna agrorum quies ad terram pinguiorem reddendam requiritur,quemadmodum Pocta praecipit I Georg. Alternis idem tonsas cessare novales, Et segnem patiere tu durescere campum.

Atque haec sunt requisita ad bonitatem terrae comparandam necessaria; verum ne hoc loco rustici tantum officio fungi videar , dictarum rerum rationes assignaturus iam Philosophi fungor munere.

Quaeritur iraque primo, Unde pinguedo terrae nascatur, et cur arari et converti debeat, simo oppleri, cinerir eam obtegere oporteat? Dico primo Inesse terrae atiua quandam pinguedinem, natam partim ex salinis partim ex bituminosis spiritibus, quibus universa Terrae Moles referta est, conflatam: quae adhaerens terrestribus massis, eas fecundas reddit, eo quod pinguedo adhaerens partes partibus conglutinat, humido deinde accedente, terram simul spissam pinguemque reddit, frumenti germinationi aptissimam. Unde et quotannis aratro scindenda, rastro carminanda, susque deque vertenda, ut hoc pacto partes singule aequis partibus contemperatae qualis ubique bonitatis ad germinandum seminibus iniectis reddantur.

Quaeritur secundo. Cur ad terram foecundandam simus tantopere conferat? et istius generis simus potius quam alius: sunt enim fimorum quidam, qui terram non tam fecundent, quam adurant, uti rete Poeta Geor.

Urit enim lini campum seges, urit avena,. Urut letheo perfusa papvera somno; Sed tamen alterius facilis labor. etc.

Foecunditatis itaque, quam ex fimo agri acquirunt, causa est ipsa excrementi in stabulis fermentatio, qua spiritus salini et nitrosi veluti concentrantur; uti enim arina una cumexcrementis animalium mista sale et nitro refertissima est: ita pinguedinem quandam, quemadmodum de sale et nitro ostendimus, humido loco resoluta , acquirit, quae a terra simili pinguedine referta sympathi kῶς attrahitur: atque hinc terra geminata pinguedine aucta, si pinguis ex se fuerit, mox copiosa germinum productione luxuriat. Si macilentior, illa externa fimi tanta pinguedine, quanta ad fruges ferendas sufficiat, imbuitur: atque hanc pinguedinem luculenter demonstrant, lacunae fimosae, quarum superficies semper pellicula quadam pingui vario colore depicta, latentis salis, nitrique indiciis operiuntur, quam et in quovis animalis excremento aqua et macerata et probe commista cum tempore reperies.

Quaeritur Tertio. Unde terra semper trahat istud quod sibi magis conveniens est. Hoc ut concipiatur, paulo altius ordiri visum est. Dico itaque primo, Terram magnetica quadam vi, non illa quidem, qua ferrum a magnete attrahitur, sed illa, au secundum analogiam quandam simile a simili attrahitur pollere, quem magnetismum admirabilis Divini Cosmotecti providentia universo Telluris Orbi, ad rerum generationes perficiendas tradidit implantavitque, eo fine ut heterogenea ab homogeneis, haec ab illis separata, syngeniae naturae amico ac bonum Naturae, heterogeneis evitatis, ungerentur consortio: quemadmodum enim omeiccum naturali vi sibi insita trahit humidum ita omne fixum trahit suum volatile. Rursus, sicut aeri omnium rerum volatiles spiritus, ita Terrae omnium rerum fixae partes inexistunt; et sicuti quotidie partim ab ignibus subterraneis, partim a Sole, igne Celesti. Mixta, attenuatione resolvuntur, partesque subtiliores, quae sunt corpuscula subtilissima et levissima, id est, spirituosa substantia a terrestribus fixisque separatur; ita ne terra tantorum emissione spirituum. cum tempore consumeretur, ei vis quaedam necessaria fuit, qua separati spiritus huiusmodi suis a quibus evolaverant corporibus iterum coniungerentur. Illa vis nihil aliud est, quam appetitus rerum, quo unumquodque suo corpori, a quo separatum erat, reuniri iri desiderat. Hinc spiritus illi, seu subtilissima corpuscula, quibus aer ex omnium rerum substantiis separatis: refertus est sive ventorum flatu sive pluviis, nive, grandinibus in terram feruntur, perinde est, mox gula singulis sibi similibus proportionatisque per admirabilem suum magnetismum attracta connectuntur.

Quaeritur quarto. Quomodo huiusmodi spirituosa substantia a rebus fixis et quibusnam separetur, et quomodo diende reuniantur? Haec ut resolvatur, advertendum est, Terram se habere per modum principii fixi materialis, ex quo veluti a radice omnia propullulant, atque omnis germinum stirpium plantarumque ortum suum, pro varietate et multiplici eorundem differentia, nanciscatur;neque enim quaelibet cuilibet producendo proportionata est.

Dum itaque herba germinat, vel aliud quodpiam vegetabile, ut istiusmodi corpus vegetatione crescat, duo ex tradita doctrina concurrunt: primo pars quaedam fixa, solida, corpulenta et stabilis: deinde pars subtilis, spirituosa, vivida, quae principii formalis rationem habeat: Hinc fit, ut terra spiritibus huiusmodi foeta, ubi umido se marita verit.mox concepto veluti foetu et paranympho calore foras in germina evolvatur et pro multiplici spermatis ratione intra terram latentis,nunc hoc, modo illud vegetabile producatur. Rursus quoniam Sol ignis ille celestis cuncta germinantia calore luo attennare solet, hinc fit ut semper nonnihil ex spermaticis plantarum partibus in vaporem resolutum aeri committatur, quod deinde frigore nocturno condensatur, per rorem aestivo tempore, caeteris vero temporibus per pluvias. nives, grandines, in terram detractum, proportionato sibi corpori, a quo decisum erat. predicto magnetismo attractum, restituitur: Atque hoc pacto volatile suo fixo restituitur.

Alter modus est, quem et in praecedentibus innuimus, cum vegetabilia, qualiacunque tandem illa sint, soliis, floribus, fructibus privata, annua Naturae lege, terrae ex qua prodierant restituuntur: fit ut plurimum, ut ex pluviis nivibusque macerata putrefactaque in terram denique convertantur: quoniam vero sunt ex omnibus vegetabilium speciebus, et spiritibus abundant singulae, utpote qui suis plantis proprii sunt, illa pluviis nivibusque macerata fermentataque novum terrae robur, tum volatilium, tum fixorum corporum augmentum conferunt; hoc enim nisi fieret terrae paulatim consumptae exhaustisque spiritibus necessario pereundum esset: opportune itaque huiusmodi pericyclosin a natura institutam esse ex dictis patet.

Quaeritur quinto. Quomodo terra per combustos in agris stirpium graminumque cineres foecunda reddatur? Mirum sane nonnulli videri posset, ex destructivis rebus cuiusmodi et cinis sunt, agros nonnullam foecunditatem concipere posse fieri tamen id annua ubique locorum experientia docet. Quod Naturae arcanum ut pandatur, ita ratiocinamur: Cum tam terrestria quam vegetabilia ex duplici parte, uti dictum est, constent, volatili et fixa: terrae sterilitas ex utroque provenire potest, vel defectu volatilium spirituum, vel fixorum; et defectus quidem partium volatilium provenire potest ex eo. vel quod germina iam pene maiorem terrestrium spirituum copiam, dum eos intra una cum nutrimento attrahunt,consumpserint, vel quod a Sole attracti aeri commissi sint; defectus vero partiam fxarum potest contingere vel ex ipsa terre glarea, vel ex terrae arenis referte macilentia, qua data neque spiritus contineri valent neque glutini natura condensari. Accedit hisce, quod non quaelibet terrae pars seu species ad germinandum vegetandumque idonea reperitur. Quomodo itaque ter fecunditas,qua destituitur, inducatur, aperiendum est.

Cum ergo cinis qui ex lignorum. fruticum, stipularum, segetumque combustione nascitur, partibus fixis vegetabilium constet, subtiliores vero fixarum ignis attenuatione in auram resolvantur, remanentibus fixis; quae cum o salis copiam fermentationem que humidi mistura peractam pinguedinem quandam acquirant sit ut illa terra in maciem redacta, impinguetur et ad culturam apta denuo reddatur, adeoque id restituatur ei quod germina suctu abstulerant: quia tam sine propriis spiritibus iam exspiratis foecundatis finem suum consequi non potest, hinc volatilis illa spirituum substantia a terra solito suo magnetismo attracta, terram omni ex parte ad denuo germinandum eram reddit. Rursus, quoniam vero terra compluribus aliis formis commista est unaquaeque id ex spirituosa et volatili substantia trabi quod sibi similitudine naturae rorimum est. Si enim quispiam ex pimpinella aut borragine aut similibus plantis aquam distillet, inveniet is aquas hasce, etiamsi oculis non pateat, specie tamen differre; in fundo vero vasis remanens terreum illud, quod caput mortuum vocant, si in cineres reducatur, dico et cineres et al, quod inde extrahitur pariter specifica differentia inter se dissidere, quamvis non ita aperte ut in aquis. Novimus enim experientia docti, cinerem salicis et vitis, illum naturaliter ad salicem, et hunc ad vitem veluti ad rem maxime syngeniam inclinari et in quorum utriusque sale aliquid ex totius substantia remaneat, equo resuscitari queat admirabili sane Naturae consilio quo ad perpetuandas rerum generationes in sale spermaticam uniuscuiusque rei facultatem conservare voluit. Ex quo quidem quam luculentissime pate, cineres cuiuscunque vegetabilis ad foecunditatem terrae maxime conferre, qua vegetabilia germinare queant; sed et hoc experimento comprobemus.

EXPERIMENTUM I.

Planta cuiuscunque tandem speciei fuerit, v.g. vitis, rosae, tritici, similiumque in cinerem redigatur; quo facto si livio inde parato, plantam irrigaris, eam (hoc connaturali liquore mirum in modum foe cundam et luxuriantem reddes; cum cinis hic magis inclinetur ad suae speciei plantae benefaciendum, quam alteri differentis naturae. Hinc agri in quibus stipularum segetumque reliquiae in cineres comburuntur, uti quotannis fieri solet multo maiorem foecunditatem agris adferunt, quam qui ex combustarum genistarum, filicum, loliorumque quisquiliis fiunt. Ratio est, quia sal dictarum plantarum ex vi sua spermatica similes plantas producit, id est, lolium, viciam. papaver, filices, genistas. Similesque; quarum commistione uti debitum frumento nutrimentum subtrahunt, ita quoque mirum in modum id a nativa sua bonitate et perfectione degenerare faciunt. Cineres itaque quanto sunt simpliciores, tanto maiorem foecunditatem suis speciebus conferre, experimentum sequens docet..

EXPERIMENTUM II.

Si quis flores pulchros nitidos et uberes,v. g. Tulipas, anemones, lilia, omnis generis rosas, similesque desideret, is ex iisdem, postquam effloruerint, combustis in cinerem scapis et caulibus florum, lixivium faciet, quo affuso singularum plantarum appropriatarum radicibus mira foecunditate et nitore propullulabunt; quod et de plantis caeteris dictum velim.

CONSECTARIUM.

Ex hisce patet, quomodo terra una et eademq uoad oculum tam diversas res producat, quia videlicet: terra differentis naturae glebas tenet quarum unaquaeque inclinetur ad id quod ipsi magis naturae affinitate consentaneum est. Patet quoque inde, non omnem terram omnibus producendis aptam esse; sunt itaque terrestres materiae, quae hanc potius quam aliam terram ament. Unde spiritus inter terra receptus virtute ad producendas vites imbutus, minus iam apta erit ad triticum germinandum et sic de caeteris, eo quod in una parte terrae fixae partes iam determinat sint ad attrahendos spiritus vegetabiles magis huius quam illius, et consequenter felicius germinant ibi vites, alibi segetes. Sed haec fusius in Distillatoria arte ostendentu.

Quaestio Sexta. Cur ex sola cessatione sationis, terra ad unum vel plures annos quiescens, pinguis et foecunda reddatur. Respondeo, hoc fieri partim ob putrescentis herbae foliorumque conversionem in terram fermentatione factam, qua terra iam pinguedine exhausta denuo per novum ascititium pinguis terrae augmentum reficitur; partim per nives, queis spiritus inclusi cohibentur: et terra ipsa per subterraneos vapores, terrae ab intrinseco adveniente halituosa fulgine, ab extrinseco vero novorum spirituum volatilium attractu, magnum increnetum acquirit.

CAPUT VI. De Terrestribus corporibus, quae singulis Plastis et Pictoribus in usum veniunt.

A Primordiis rerum Pantoplastes DEUS OPT. MAX. siguli munus obiens, ex,terra Damascena Hominis corpus essinxit, quae uti omnium, quae unquam repertae sunt, terrarum excellentissima fuit, ita ad Protoplasti dignissimum corpus effingendum, a DEO adhibita fuit: unde Unigenitus quoque Eterni Patris Filius ex ea, per successivam humani generis propagationem a Protoplasto factam, corpus sibi ex immaculata terra Virgine, assumere non fuit dedignatus. Quae tamen terra Adamae qualisnam fuerit, apud Sacrarum literarum interpretes controvertitur: Nos ea, utpote quae omnem humani ingenii intellectum transcendit, omissa, ad eas terras, quibus figuli potissimum utuntur, progrediamur.

Terrae quibus singuli utuntur debent esse crassae, lentae, spissae, molles, cuiusmodi marga esse solet; quibus deficientibus, primas tenent mediocres, secundas, molles. Vasa quae ignis vi non frangutur, sunt ut plurimum ex pinguibus et spissis; uti sunt crucibula, caeteraque vasa Chymicis operationibus apta; ex quibus meliores notae sunt levissima, quae non combibant neque exudent humorem, non sint fragilia ignibusque resistant, cuiusmodi sunt Saguntina in Hispania, in Italia qua Mutinae, Aretii et Toscanellae fiunt, Calices Surrentum: patinas variae vicinae Neapoli terrae subministrant exquisitissimas. In Germania, quae Valdenburgi sunt, magno pretio ubique distrahuntur. Terra vero, quae vitris liquefaciendis servit, omnium maxime igni resistere debet, cuiusmodi est illa quae Savonae in Liguria eruitur. Sed de his fusius in Arte Vitriaria. Cur vero arenas figuli ut plurimum soleant admiscere terrae, ne in igne frangantur vasa,causa est, quod arena igne valido liquefacta argillaceam substantiam veluti in saxeam quandam omnibus poris oppletis reducat.

Sunt itaque vasa alia ex creta, alia ex argilla alia denique ex aliis terris cocta, quae quidem tanto sunt usui humano magis idonea quanto ex pinguiori, spissiori lentiorique materia conflata: de quibus consule figulos. Idem de terra plastis et fullonibus usitata dicendum est. Sed de his alibi. De Myrrhinis, Porcellanis et Maioricis vasis. Quid vero Myrrhina antiquorum vasa sint, et quanam ex terra originem suam sortiantur restat dicendum.

Si Plinii verba de Myrrhinis vasis prolata examinemus inveniemus ea nulla alia fuisse quam que nos hodie porcellana vocamus, quorum originem et confectionem paucis expono. Plinius l. 37. c. 2. de pretiosis vasis agens Myrrhina vasa ab Oriente asportari dicit, mirum in modum nitere,nec non summa colorum varietate imbuta: hodie hisce prorsus congruunt porcellana vasa, de quorum confectione varii varia referunt: omnium optime de hisce P. Martinus Martinius e Soc. Iesu ἀυτοπάτης omnium,ita scribit in Atlante suo Sinico fol. 86. Urbe Iaocheu in Provincia Kiangfi.

At quod maxime eam commendat, est elaboratio et copia scutellarum Sinensium; quas porcellanas, nescio unde petito nomine vulgo vocant, quae nullibi in toto regno fiunt praestantiores quam in paga Feuleang civitatis: licet enim alibi terram, ex qua forte confici possint, habeant, nullo modo ad eas accedunt, quae in hoc pago fiunt: imo quod admiratione dignum, terram ex qua eas efformant, non ex hius Provinciae solo hauriunt, sed ex Kiangnan Provinciae Urbe Hoecicheu advectam accipiunt; neque ibi, licet tanta illius adsit terrae copia, ullo modo effingere illas queunt. Sunt qui illud aquarum temperaturae adscribant.

Ex hoc ergo hius urbis pago omnes scutellae illae ac vasa Sinensia sunt, quae a ursticis, rudibusque hominibus figlina arte elaborantur, eodem modo quo Faenses in Italia. Coloris varii sunt, licet omnes ex subtilissima illa argilla ac aliquantulum diaphana constent; quae colore illinuntur crosceo, variisque Draconum figuris illusae sunt, regio destinantur palatio; pro vulgo fiunt rubrae luteae, ac coeruleo colore, ad quem effingendum glastum a Sinis adhiberi solet, quod ibi magna reperitur copia, praecipue in Australioribus Provinciis, quo etiam ad tingendas vestes utuntur.

Quam vero rara ac praeclara vasa hic fiant, longum esset referre; nullam formam, nullum, florem, figuramve pinges, quae non eandem ex porcellana argilla apud illos admittat; quanta vero horum vasorum sit copia, facile quivis colliget ex ea quam quotidie videmus in Europa nostra.

At miror unde hic increbuerit rumor, ex ovorum testis aut contusis conchulis marinis praepari hanc materiam, idque ex relatione quorundam centum annorum spatio repositam ab avis pro successoris nepotibus: plane rerum gnaris ridicula sunt haec et mere commentitia: namque omnia ex terra quae ad hunc pagum ex urbe vicina Hoeicheu advehitur, figlina arte fiunt.

Terra autem illa non pinguis, ut creta est sed veluti avenula pellucida, quam macerant, et aspersa aqua in massam cogunt. Quin et ex fractis vasculis denuo fursta comminuunt, atque iterum nova vasa efformant; sed haec ad priorum vix accedunt nitorem, aut pulchritudinem. Quod praeterea haec vascula commendat, est, quod eduliorum etiam ferventium vim innoxia patiantur; imo, quod magis mirandu, frusta inter se claviculis aereis filoque consuta liquorem contient, nec transmittunt: huius sutoriae artis periti totam passim Sinam ob ambulant, ii ad foraminula efformanda subtilissimum adhibent terbellum (vulgo dril vocant) cuius cuspis ex adamante est, quali hyalosculptores apud nos fere utuntur, aut ii potius, qui apud Mediolanenses Crystallum Montanum preforant. Haec P. Martinius..

Sic Chinenses perhibentur conficere porcellana omnium quae ullibi habentur, pretiosissima probatissimaque. Quod vero ex horum vasorum fuistis collisis ignis eliciatur, quoque ad praesentiam venenorum rumpantur, et quod tantum calefiant, quantum aqua calida aut iusculum iis infusum intus occuparit, id equidem experimento non comperitur. Porcellanis vasis secundo loco respondent Vasa Maiorica, quae et nitore et pretio porcellanis non multum cedunt. Restat iam ut nonnullas alias terras media vi pollentes describamus. Eretria. Chia, Selinusia, Cimolia, Pnigitis, Melia, Ampelitis.

Eretriarum duae sunt: Una vehementer alicans altera cineri, quae optima habetur, hac enim si per ramenta tractim ducatur lineam efficiet violaceam melioris notae signum lavatur in cerussa; vim habet adstringentem et refrigerantem, modice mollientem, cava explet, sanguinolenta conglurinat: ita Dioscorides. Terra alia in Insula Chio provenire solita, candida et melioris notae, crustosa, fictitiisque formis differens terrae Samie quam simillima, cuius et vires adaequat, cosmeticum praestantissimum tum pro viris, cum pro mulieribus. Selenusia terra ob splendorem maxime commendabilis, candida et friabilis, et facile celeriterque humore diluitur. Cimolia terra duplicis generis, una candida, altera purpurascens quae vero pinguedinem monstrat tactuque frigida sentitur, optima censetur: ambustis illita mire confert, tumores discutit aceto diluta. Pnigitis terra colore Eretriam refert cui si quis manum admoveat, refrigerabit si lingu, adeo ei conglutinatur ut vix abstrahi possit. Melia colore cineream Eretriam imitatur, aspera tactu, digitis friata, derasi pumicis modo crepitat, alumine, uti ex gustu patet feta est. unde vim abstergend habet. Ampelitis terra in Seleucia nascitur, nigra prae caeteris commendatur quae oleo prius detrita statim liquescit, dissipat, refrigerat, tingendis capillis idonea, affusa vitibus germinascentibus vermiculos enecat. Verum quaecunque hucusque de terris dicta sunt. sequenti Synopsi, una cum qualitate singulorum exhibemus.

Atque haec sunt, quae de terrestribus substantiis mollibus pro rerum dicendarum multitudine paucis exposuimus. Verum cum has saepe saepius in sequentibus repetituri simus earum arcana fusius tunc opportunius perscrutabimur.

ANACEPHALAEOSIS in hoc Libro dictorum.

Ut itaque dicta hucusque in compendium reducamus: Dieo Salem communem esse terrae semen, condimentum Naturae , omnium corporum basin et sustentaculum, elementum terrae genuinum et proximum, omnibus substantiam praebens. Hoc prout a variis mineralibus tingitur, ita quoque in alium specie differentem Salem, uti nitrum, alumen, vitriolum convertitur; quo non obstante, originis suae incunabula semper inviolabili iure tenet, demptum quippe a nitro alumine, vitriolo, eo,ex quo tinctum fuit, minerali, iam Sal primae vae suae origini restituetur: deme a terrestribus glebis terrisque, quas descripsimus, et semper illud ex quo ab origine constitit, id est, salem, reperies: Idem de metallis intelligas velim, corporibus quoque quibuscunque tam ex mineralium, quam ex vegetabilium sensibilium que regno in cinerem combustis: idem sal tamen ex iis e quibus subsistentiam suam soliditatemque habuit, per lixivii in vase consistentiam aut ex capitis mortui efflorescentia prodibit. Undenam vero tanto salium terrarumque viribus et proprietatibus differentium varietas nascatur, paucis explico.

Dico itaque, id nasci fora misti, quod uti ex vario rerum miscibilium confluxu componitur, ita quoque per sagacis Naturae combinationem mixtum talem essentiae gradum acquirit, quo ab omnibus aliis specie distinguatur, quamque inviolabili Naturae iure semper possidet. Exempli gratia. Vitriolum Sal commune quod fuit, in specie differentem Salem degenerat, ex tinctura aerosae glebae et aqua spiritu sulphuris acido imbuta; in hisce uti quatuor elementa continentur, ita ex combinatione quoque nascitur mixtam quoddam salinum, quod a sale, nitro, alumine specifica differentia dissidet, et vitriolum dicitur; atque hic est ultimus Naturae gradus per combinationem quatuor elementorum, id est, ex aeris aqua et sulphuris acido spiritu. quibus insunt, imbuta constitutus, quo ab omni alio, secundum nature suae proprietatisque requisitionem distinguitur. Hoc pacto pariter a sale, nitro et vitriolo distinguitur alumen eo quod ex sale rupis aluminosi differentibus virtutibus prodierit, sulphuris acido spiritu accedente eo in gradu, quo nullum aliud, mira naturae combinatione constituitur; et hic est ultimus naturae et essentiae gradus quo alumen fit, et dicitur ab alio quovis minerali distinctum; quod pariter de omnibus reliquis terris mineralibusque glebis dicendum est: quae omnia ab invicem distinguuntur ob differentes naturae gradus, quos per talem et talem miscibilium rerum combinationem ἀτόμως acquirunt: ut proinde Aristoteles 7. Metaphys haud incongrue asseruerit species rerum sese habere, ut numerus ad numerum. Adde binario unitatem, etiam amplius non erit binarius sed ternarius: specie a binario distinctus, quod et de quibuscunque aliis numeris intelligendum est; et in coloribus luculenter patet: adde albo vel minimum nigri, aut flavi, aut rubri,iam in alium specie differentem colorem migrabit sed de hisce fusius in sequentibus.

Patet itaque, quaecunque hactenus de variis alium terrarumque viribus et proprietatibus differentium speciebus generibusque diximus, ad causas in hac anacephalaeosi expositas referenda esse ex mixtura videlicet rerum differentibus virtutibus praeditarum, in quo, id quod iuxta combinantis naturae leges maxime praedominatur, mixtum in sua determinata specie constituit. Verum de hisce in sequentibus omnia vario experimentorum apparatu, luculentius demonstrabuntur. Sed haec deprimis Mundi subterranei fructibus dicta sint.

CONCLUSIO.

Eluctantibus tandem nobis ex horridis inaccessisque Mundi subterranei abyssis, nil restat amplius nisi ut converso ad Coelum debitas TIBI gratias reddamus, qui uti solus mirabilia, quorum non est numerus, facis in celo, terra mari, abditisque eorum abyssis; ita quoque ur occulta Geocosmi sacraria adirem manum praebuisti, praeveniente tua inspiratione vel nolentem incitasti ut vellem: adiuvisti bonae voluntatis conatus ut facerem, qui in tuis et velle, et posse et perficere operaris.

O DEUS, o generis vis et sapientia nostri: Quam tuus ille decor toto mirabilis orbe! Quam species veneranda,et Sancti gloria verbi, Aeternoque manens a seclo in secula nomen. Benedicite omnia opera eius in omni loco denominationis eius, benedic anima mea DOMINUM.

Recapitulation of what has been said in the preceding Books.

END OF VOLUME I